40 shlokas
- 1
अथ तत्त्वप्रविभागो विस्तरतः कथ्यते क्रमप्राप्तः
atha tattvapravibhāgo vistarataḥ kathyate kramaprāptaḥ
- 2
यान्युक्तानि पुराण्यमूनि विविधैर्भेदैर्यदेष्वन्वितं रूपं भाति परं प्रकाशनिविडं देवः स एकः शिवः
तत्स्वातन्त्र्यरसात्पुनः शिवपदाद्भेदे विभाते परं यद्रूपं बहुधानुगामि तदिदं तत्त्वं विभोः शासने
yānyuktāni purāṇyamūni vividhairbhedairyadeṣvanvitaṃ rūpaṃ bhāti paraṃ prakāśaniviḍaṃ devaḥ sa ekaḥ śivaḥ
tatsvātantryarasātpunaḥ śivapadādbhede vibhāte paraṃ yadrūpaṃ bahudhānugāmi tadidaṃ tattvaṃ vibhoḥ śāsane
- 3
तथाहि कालसदनाद्वीरभद्रपुरान्तगम्
धृतिकाठिन्यगरिमाद्यवभासाद्धरात्मता
tathāhi kālasadanādvīrabhadrapurāntagam
dhṛtikāṭhinyagarimādyavabhāsāddharātmatā
- 4
एवं जलादितत्त्वेषु वाच्यं यावत्सदाशिवे
स्वस्मिन्कार्ये ऽथ धर्मौघे यद्वापि स्वसदृग्गुणे
evaṃ jalāditattveṣu vācyaṃ yāvatsadāśive
svasminkārye 'tha dharmaughe yadvāpi svasadṛgguṇe
- 5
आस्ते सामान्यकल्पेन तननाद्व्याप्तृभावतः
तत्तत्त्वं क्रमशः पृथ्वीप्रधानं पुंशिवादयः
āste sāmānyakalpena tananādvyāptṛbhāvataḥ
tattattvaṃ kramaśaḥ pṛthvīpradhānaṃ puṃśivādayaḥ
- 6
देहानां भुवनानां च न प्रसङ्गस्ततो भवेत्
श्रीमन्मतङ्गशास्त्रादौ तदुक्तं परमेशिना
dehānāṃ bhuvanānāṃ ca na prasaṅgastato bhavet
śrīmanmataṅgaśāstrādau taduktaṃ parameśinā
- 7
तत्रैषां दर्श्यते दृष्टः सिद्धयोगीश्वरीमते
कार्यकारणभावो यः शिवेच्छापरिकल्पितः
tatraiṣāṃ darśyate dṛṣṭaḥ siddhayogīśvarīmate
kāryakāraṇabhāvo yaḥ śivecchāparikalpitaḥ
- 8
वस्तुतः सर्वभावानां कर्तेशानः परः शिवः
अस्वतन्त्रस्य कर्तृत्वं नहि जातूपपद्यते
vastutaḥ sarvabhāvānāṃ karteśānaḥ paraḥ śivaḥ
asvatantrasya kartṛtvaṃ nahi jātūpapadyate
- 9
स्वतन्त्रता च चिन्मात्रवपुषः परमेशितुः
स्वतन्त्रं च जडं चेति तदन्योन्यं विरुध्यते
svatantratā ca cinmātravapuṣaḥ parameśituḥ
svatantraṃ ca jaḍaṃ ceti tadanyonyaṃ virudhyate
- 10
जाड्यं प्रमातृतन्त्रत्वं स्वात्मसिद्धिमपि प्रति
न कर्तृत्वादृते चान्यत्कारणत्वं हि लभ्यते
jāḍyaṃ pramātṛtantratvaṃ svātmasiddhimapi prati
na kartṛtvādṛte cānyatkāraṇatvaṃ hi labhyate
- 11
तस्मिन्सति हि तद्भाव इत्यपेक्षैकजीवितम्
निरपेक्षेषु भावेषु स्वात्मनिष्ठतया कथम्
tasminsati hi tadbhāva ityapekṣaikajīvitam
nirapekṣeṣu bhāveṣu svātmaniṣṭhatayā katham
- 12
स पूर्वमथ पश्चात्स इति चेत्पूर्वपश्चिमौ
स्वभावे ऽनतिरिक्तौ चेत्सम इत्यवशिष्यते
sa pūrvamatha paścātsa iti cetpūrvapaścimau
svabhāve 'natiriktau cetsama ityavaśiṣyate
- 13
बीजमङ्कुर इत्यस्मिन्सतत्त्वे हेतुतद्वतोः
घटः पटश्चेति भवेत्कार्यकारणता न किम्
bījamaṅkura ityasminsatattve hetutadvatoḥ
ghaṭaḥ paṭaśceti bhavetkāryakāraṇatā na kim
- 14
बीजमङ्कुरपत्रादितया परिणमेत चेत्
अतत्स्वभाववपुषः स स्वभावो न युज्यते
bījamaṅkurapatrāditayā pariṇameta cet
atatsvabhāvavapuṣaḥ sa svabhāvo na yujyate
- 15
स तत्स्वभाव इति चेत्तर्हि बीजाङ्कुरा निजे
तावत्येव न विश्रान्तौ तदन्यात्यन्तसंभवात्
sa tatsvabhāva iti cettarhi bījāṅkurā nije
tāvatyeva na viśrāntau tadanyātyantasaṃbhavāt
- 16
ततश्च चित्राकारो ऽसौ तावान्कश्चित्प्रसज्यते
अस्तु चेत्न जडे ऽन्योन्यविरुद्धाकारसंभवः
tataśca citrākāro 'sau tāvānkaścitprasajyate
astu cetna jaḍe 'nyonyaviruddhākārasaṃbhavaḥ
- 17
क्रमेण चित्राकारो ऽस्तु जडः किं नु विरुध्यते
क्रमो ऽक्रमो वा भावस्य न स्वरूपाधिको भवेत्
krameṇa citrākāro 'stu jaḍaḥ kiṃ nu virudhyate
kramo 'kramo vā bhāvasya na svarūpādhiko bhavet
- 18
तथोपलम्भमात्रं तौ उपलम्भश्च किं तथा
उपलब्धापि विज्ञानस्वभावो यो ऽस्य सो ऽपि हि
tathopalambhamātraṃ tau upalambhaśca kiṃ tathā
upalabdhāpi vijñānasvabhāvo yo 'sya so 'pi hi
- 19
क्रमोपलम्भरूपत्वात्क्रमेणोपलभेत चेत्
तस्य तर्हि क्रमः को ऽसौ तदन्यानुपलम्भतः
kramopalambharūpatvātkrameṇopalabheta cet
tasya tarhi kramaḥ ko 'sau tadanyānupalambhataḥ
- 20
स्वभाव इति चेन्नासौ स्वरूपादधिको भवेत्
स्वरूपानधिकस्यापि क्रमस्य स्वस्वभावतः
svabhāva iti cennāsau svarūpādadhiko bhavet
svarūpānadhikasyāpi kramasya svasvabhāvataḥ
- 21
स्वातन्त्र्याद्भासनं स्याच्चेत्किमन्यद्ब्रूमहे वयम्
इत्थं श्रीशिव एवैकः कर्तेति परिभाष्यते
svātantryādbhāsanaṃ syāccetkimanyadbrūmahe vayam
itthaṃ śrīśiva evaikaḥ karteti paribhāṣyate
- 22
कर्तृत्वं चैतदेतस्य तथामात्रावभासनम्
तथावभासनं चास्ति कार्यकारणभावगम्
kartṛtvaṃ caitadetasya tathāmātrāvabhāsanam
tathāvabhāsanaṃ cāsti kāryakāraṇabhāvagam
- 23
यथा हि घटसाहित्यं पटस्याप्यवभासते
तथा घटानन्तरता किं तु सा नियमोज्झिता
yathā hi ghaṭasāhityaṃ paṭasyāpyavabhāsate
tathā ghaṭānantaratā kiṃ tu sā niyamojjhitā
- 24
अतो यन्नियमेनैव यस्मादाभात्यनन्तरम्
तत्तस्य कारणं ब्रूमः सति रूपान्वये ऽधिके
ato yanniyamenaiva yasmādābhātyanantaram
tattasya kāraṇaṃ brūmaḥ sati rūpānvaye 'dhike
- 25
नियमश्च तथारूपभासनामात्रसारकः
बीजादङ्कुर इत्येवं भासनं नहि सर्वदा
niyamaśca tathārūpabhāsanāmātrasārakaḥ
bījādaṅkura ityevaṃ bhāsanaṃ nahi sarvadā
- 26
योगीच्छानन्तरोद्भूततथाभूताङ्कुरो यतः
इष्टे तथाविधाकारे नियमो भासते यतः
yogīcchānantarodbhūtatathābhūtāṅkuro yataḥ
iṣṭe tathāvidhākāre niyamo bhāsate yataḥ
- 27
स्वप्ने घटपटादीनां हेतुतद्वत्स्वभावता
भासते नियमेनैव बाधाशून्येन तावति
svapne ghaṭapaṭādīnāṃ hetutadvatsvabhāvatā
bhāsate niyamenaiva bādhāśūnyena tāvati
- 28
ततो यावति याद्रूप्यान्नियमो बाधवर्जितः
भाति तावति ताद्रूप्याद्दृढहेतुफलात्मता
tato yāvati yādrūpyānniyamo bādhavarjitaḥ
bhāti tāvati tādrūpyāddṛḍhahetuphalātmatā
- 29
तथाभूते च नियमे हेतुतद्वत्त्वकारिणि
वस्तुतश्चिन्मयस्यैव हेतुता तद्धि सर्वगम्
tathābhūte ca niyame hetutadvattvakāriṇi
vastutaścinmayasyaiva hetutā taddhi sarvagam
- 30
अत एव घटोद्भूतौ सामग्री हेतुरुच्यते
सामग्री च समग्राणां यद्येकं नेष्यते वपुः
ata eva ghaṭodbhūtau sāmagrī heturucyate
sāmagrī ca samagrāṇāṃ yadyekaṃ neṣyate vapuḥ

