252 shlokas
- 1
स्थानप्रकल्पाख्यतया स्फुटस्तु बाह्यो ऽभ्युपायः प्रविविच्यते ऽथ
sthānaprakalpākhyatayā sphuṭastu bāhyo 'bhyupāyaḥ pravivicyate 'tha
- 2
स्थानभेदस्त्रिधा प्रोक्तः प्राणे देहे बहिस्तथा
प्राणश्च पञ्चधा देहे द्विधा बाह्यान्तरत्वतः
sthānabhedastridhā proktaḥ prāṇe dehe bahistathā
prāṇaśca pañcadhā dehe dvidhā bāhyāntaratvataḥ
- 3
मण्डलं स्थण्डिलं पात्रमक्षसूत्रं सपुस्तकम्
लिङ्गं तूरं पटः पुस्तं प्रतिमा मूर्तिरेव च
maṇḍalaṃ sthaṇḍilaṃ pātramakṣasūtraṃ sapustakam
liṅgaṃ tūraṃ paṭaḥ pustaṃ pratimā mūrtireva ca
- 4
इत्येकादशधा बाह्यं पुनस्तद्बहुधा भवेत्
तत्र प्राणाश्रयं तावद्विधानमुपदिश्यते
ityekādaśadhā bāhyaṃ punastadbahudhā bhavet
tatra prāṇāśrayaṃ tāvadvidhānamupadiśyate
- 5
अध्वा समस्त एवायं षड्विधो ऽप्यतिविस्तृतः
यो वक्ष्यते स एकत्र प्राणे तावत्प्रतिष्ठितः
adhvā samasta evāyaṃ ṣaḍvidho 'pyativistṛtaḥ
yo vakṣyate sa ekatra prāṇe tāvatpratiṣṭhitaḥ
- 6
अध्वनः कलनं यत्तत्क्रमाक्रमतया स्थितम्
क्रमाक्रमौ हि चित्रैककलना भावगोचरे
adhvanaḥ kalanaṃ yattatkramākramatayā sthitam
kramākramau hi citraikakalanā bhāvagocare
- 7
क्रमाक्रमात्मा कालश्च परः संविदि वर्तते
काली नाम परा शक्तिः सैव देवस्य गीयते
kramākramātmā kālaśca paraḥ saṃvidi vartate
kālī nāma parā śaktiḥ saiva devasya gīyate
- 8
सैव संविद्बहिः स्वात्मगर्भीभूतौ क्रमाक्रमौ
स्फुटयन्ती प्ररोहेण प्राणवृत्तिरिति स्थिता
saiva saṃvidbahiḥ svātmagarbhībhūtau kramākramau
sphuṭayantī praroheṇa prāṇavṛttiriti sthitā
- 9
संविन्मात्रं हि यच्छुद्धं प्रकाशपरमार्थकम्
तन्मेयमात्मनः प्रोज्झ्य विविक्तं भासते नभः
saṃvinmātraṃ hi yacchuddhaṃ prakāśaparamārthakam
tanmeyamātmanaḥ projjhya viviktaṃ bhāsate nabhaḥ
- 10
तदेव शून्यरूपत्वं संविदः परिगीयते
नेति नेति विमर्शेन योगिनां सा परा दशा
tadeva śūnyarūpatvaṃ saṃvidaḥ parigīyate
neti neti vimarśena yogināṃ sā parā daśā
- 11
स एव खात्मा मेये ऽस्मिन्भेदिते स्वीक्रियोन्मुखः
पतन्समुच्छलत्त्वेन प्राणस्पन्दोर्मिसंज्ञितः
sa eva khātmā meye 'sminbhedite svīkriyonmukhaḥ
patansamucchalattvena prāṇaspandormisaṃjñitaḥ
- 12
तेनाहुः किल संवित्प्राक्प्राणे परिणता तथा
अन्तःकरणतत्त्वस्य वायुराश्रयतां गतः
tenāhuḥ kila saṃvitprākprāṇe pariṇatā tathā
antaḥkaraṇatattvasya vāyurāśrayatāṃ gataḥ
- 13
इयं सा प्राणनाशक्तिरान्तरोद्योगदोहदा
स्पन्दः स्फुरत्ता विश्रान्तिर्जीवो हृत्प्रतिभा मता
iyaṃ sā prāṇanāśaktirāntarodyogadohadā
spandaḥ sphurattā viśrāntirjīvo hṛtpratibhā matā
- 14
सा प्राणवृत्तिः प्राणाद्यै रूपैः पञ्चभिरात्मसात्
देहं यत्कुरुते संवित्पूर्णस्तेनैष भासते
sā prāṇavṛttiḥ prāṇādyai rūpaiḥ pañcabhirātmasāt
dehaṃ yatkurute saṃvitpūrṇastenaiṣa bhāsate
- 15
प्राणनावृत्तितादात्म्यसंवित्खचितदेहजाम्
चेष्टां पश्यन्त्यतो मुग्धा नास्त्यन्यदिति मन्वते
prāṇanāvṛttitādātmyasaṃvitkhacitadehajām
ceṣṭāṃ paśyantyato mugdhā nāstyanyaditi manvate
- 16
तामेव बालमूर्खस्त्रीप्रायवेदितृसंश्रिताम्
मतिं प्रमाणीकुर्वन्तश्चार्वाकास्तत्त्वदर्शिनः
tāmeva bālamūrkhastrīprāyaveditṛsaṃśritām
matiṃ pramāṇīkurvantaścārvākāstattvadarśinaḥ
- 17
तेषां तथा भावना चेद्दार्ढ्यमेति निरन्तरम्
तद्देहभङ्गे सुप्ताः स्युर् आतादृग्वासनाक्षयात्
teṣāṃ tathā bhāvanā ceddārḍhyameti nirantaram
taddehabhaṅge suptāḥ syur ātādṛgvāsanākṣayāt
- 18
तद्वासनाक्षये त्वेषामक्षीणं वासनान्तरम्
बुद्धं कुतश्चित्संसूते विचित्रां फलसम्पदम्
tadvāsanākṣaye tveṣāmakṣīṇaṃ vāsanāntaram
buddhaṃ kutaścitsaṃsūte vicitrāṃ phalasampadam
- 19
अदार्ढ्यशङ्कनात्प्राच्यवासनातादवस्थ्यतः
अन्यकर्तव्यशैथिल्यात्संभाव्यानुशयत्वतः
adārḍhyaśaṅkanātprācyavāsanātādavasthyataḥ
anyakartavyaśaithilyātsaṃbhāvyānuśayatvataḥ
- 20
अतद्रूढान्यजनताकर्तव्यपरिलोपनात्
नास्तिक्यवासनामाहुः पापात्पापीयसीमिमाम्
atadrūḍhānyajanatākartavyaparilopanāt
nāstikyavāsanāmāhuḥ pāpātpāpīyasīmimām
- 21
अलमप्रस्तुतेनाथ प्रकृतं प्रविविच्यते
यावान्समस्त एवायमध्वा प्राणे प्रतिष्ठितः
alamaprastutenātha prakṛtaṃ pravivicyate
yāvānsamasta evāyamadhvā prāṇe pratiṣṭhitaḥ
- 22
द्विधा च सो ऽध्वा क्रियया मूर्त्या च प्रविभज्यते
प्राण एव शिखा श्रीमत्त्रिशिरस्युदिता हि सा
dvidhā ca so 'dhvā kriyayā mūrtyā ca pravibhajyate
prāṇa eva śikhā śrīmattriśirasyuditā hi sā
- 23
बद्धा यागादिकाले तु निष्कलत्वाच्छिवात्मिका
यतो ऽहोरात्रमध्ये ऽस्याश्चतुर्विंशतिधा गतिः
baddhā yāgādikāle tu niṣkalatvācchivātmikā
yato 'horātramadhye 'syāścaturviṃśatidhā gatiḥ
- 24
प्राणविक्षेपरन्ध्राख्यशतैश्चित्रफलप्रदा
क्षपा शशी तथापानो नाद एकत्र तिष्ठति
prāṇavikṣeparandhrākhyaśataiścitraphalapradā
kṣapā śaśī tathāpāno nāda ekatra tiṣṭhati
- 25
जीवादित्यो न चोद्गच्छेत्तुट्यर्धं सान्ध्यमीदृशम्
ऊर्ध्ववक्त्रो रविश्चन्द्रो ऽधोमुखो वह्निरन्तरे
jīvādityo na codgacchettuṭyardhaṃ sāndhyamīdṛśam
ūrdhvavaktro raviścandro 'dhomukho vahnirantare
- 26
माध्याह्निकी मोक्षदा स्याद्व्योममध्यस्थितो रविः
अनस्तमितसारो हि जन्तुचक्रप्रबोधकः
mādhyāhnikī mokṣadā syādvyomamadhyasthito raviḥ
anastamitasāro hi jantucakraprabodhakaḥ
- 27
बिन्दुः प्राणो ह्यहश्चैव रविरेकत्र तिष्ठति
महासन्ध्या तृतीया तु सुप्रशान्तात्मिका स्थिता
binduḥ prāṇo hyahaścaiva ravirekatra tiṣṭhati
mahāsandhyā tṛtīyā tu supraśāntātmikā sthitā
- 28
एवं बद्धा शिखा यत्र तत्तत्फलनियोजिका
अतः संविदि सर्वो ऽयमध्वा विश्रम्य तिष्ठति
evaṃ baddhā śikhā yatra tattatphalaniyojikā
ataḥ saṃvidi sarvo 'yamadhvā viśramya tiṣṭhati
- 29
अमूर्तायाः सर्वगत्वान्निष्क्रियायाश्च संविदः
मूर्तिक्रियाभासनं यत्स एवाध्वा महेशितुः
amūrtāyāḥ sarvagatvānniṣkriyāyāśca saṃvidaḥ
mūrtikriyābhāsanaṃ yatsa evādhvā maheśituḥ
- 30
अध्वा क्रमेण यातव्ये पदे संप्राप्तिकारणम्
द्वैतिनां भोग्यभावात्तु प्रबुद्धानां यतो ऽद्यते
adhvā krameṇa yātavye pade saṃprāptikāraṇam
dvaitināṃ bhogyabhāvāttu prabuddhānāṃ yato 'dyate

