38 shlokas
- 1
अथातो विद्रधीनां निदानं व्याख्यास्यामः
athāto vidradhīnāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
सर्वामरगुरुः श्रीमान्निमित्तान्तरभूमिपः
शिष्यायोवाच निखिलमिदं विद्रधिलक्षणम्
sarvāmaraguruḥ śrīmānnimittāntarabhūmipaḥ
śiṣyāyovāca nikhilamidaṃ vidradhilakṣaṇam
- 4
त्वग्रक्तमांसमेदांसि प्रदूष्यास्थिसमाश्रिताः
दोषाः शोफं शनैर्घोरं जनयन्त्युच्छ्रिता भृशम्
tvagraktamāṃsamedāṃsi pradūṣyāsthisamāśritāḥ
doṣāḥ śophaṃ śanairghoraṃ janayantyucchritā bhṛśam
- 5
महामूलं रुजावन्तं वृत्तं चाप्यथवायतम्
तमाहुर्विद्रधिं धीरा विज्ञेयः स च षड्विधः
mahāmūlaṃ rujāvantaṃ vṛttaṃ cāpyathavāyatam
tamāhurvidradhiṃ dhīrā vijñeyaḥ sa ca ṣaḍvidhaḥ
- 6
पृथग्दोषैः समस्तैश्च क्षतेनाप्यसृजा तथा
षण्णाम् अपि हि तेषां तु लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते
pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca kṣatenāpyasṛjā tathā
ṣaṇṇām api hi teṣāṃ tu lakṣaṇaṃ sampravakṣyate
- 7
कृष्णो ऽरुणो वा परुषो भृशमत्यर्थवेदनः
चित्रोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिर्वातसंभवः
kṛṣṇo 'ruṇo vā paruṣo bhṛśamatyarthavedanaḥ
citrotthānaprapākaśca vidradhirvātasaṃbhavaḥ
- 8
पक्वोदुम्बरसंकाशः श्यावो वा ज्वरदाहवान्
क्षिप्रोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिः पित्तसंभवः
pakvodumbarasaṃkāśaḥ śyāvo vā jvaradāhavān
kṣiprotthānaprapākaśca vidradhiḥ pittasaṃbhavaḥ
- 9
शरावसदृशः पाण्डुः शीतः स्तब्धो ऽल्पवेदनः
चिरोत्थानप्रपाकश्च सकण्डुश्च कफोत्थितः
śarāvasadṛśaḥ pāṇḍuḥ śītaḥ stabdho 'lpavedanaḥ
cirotthānaprapākaśca sakaṇḍuśca kaphotthitaḥ
- 10
तनुपीतसिताश्चैषामास्रावाः क्रमशः स्मृताः
नानावर्णरुजास्रावो घाटालो विषमो महान्
tanupītasitāścaiṣāmāsrāvāḥ kramaśaḥ smṛtāḥ
nānāvarṇarujāsrāvo ghāṭālo viṣamo mahān
- 11
विषमं पच्यते चापि विद्रधिः सान्निपातिकः
तैस्तैर्भावैर् अभिहते क्षते वापथ्यसेविनः
viṣamaṃ pacyate cāpi vidradhiḥ sānnipātikaḥ
taistairbhāvair abhihate kṣate vāpathyasevinaḥ
- 12
क्षतोष्मा वायुविसृतः सरक्तं पित्तमीरयेत्
ज्वरस्तृष्णा च दाहश्च जायते तस्य देहिनः
kṣatoṣmā vāyuvisṛtaḥ saraktaṃ pittamīrayet
jvarastṛṣṇā ca dāhaśca jāyate tasya dehinaḥ
- 13
एष विद्रधिरागन्तुः पित्तविद्रधिलक्षणः
कृष्णस्फोटावृतः श्यावस्तीव्रदाहरुजाज्वरः
eṣa vidradhirāgantuḥ pittavidradhilakṣaṇaḥ
kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ śyāvastīvradāharujājvaraḥ
- 14
पित्तविद्रधिलिङ्गस्तु रक्तविद्रधिरुच्यते
उक्ता विद्रधयो ह्य् एते तेष्वसाध्यस्तु सर्वजः
pittavidradhiliṅgastu raktavidradhirucyate
uktā vidradhayo hy ete teṣvasādhyastu sarvajaḥ
- 15
आभ्यन्तरानतस्तूर्ध्वं विद्रधीन्परिचक्षते
गुर्वसात्म्यविरुद्धान्नशुष्कसंसृष्टभोजनात्
ābhyantarānatastūrdhvaṃ vidradhīnparicakṣate
gurvasātmyaviruddhānnaśuṣkasaṃsṛṣṭabhojanāt
- 16
अतिव्यवायव्यायामवेगाघातविदाहिभिः
पृथक्सम्भूय वा दोषाः कुपिता गुल्मरूपिणम्
ativyavāyavyāyāmavegāghātavidāhibhiḥ
pṛthaksambhūya vā doṣāḥ kupitā gulmarūpiṇam
- 17
वल्मीकवत्समुन्नद्धम् अन्तः कुर्वन्ति विद्रधिम्
गुदे बस्तिमुखे नाभ्यां कुक्षौ वङ्क्षणयोस्तथा
valmīkavatsamunnaddham antaḥ kurvanti vidradhim
gude bastimukhe nābhyāṃ kukṣau vaṅkṣaṇayostathā
- 18
वृक्कयोर्यकृति प्लीह्नि हृदये क्लोम्नि वा तथा
तेषां लिङ्गानि जानीयाद्बाह्यविद्रधिलक्षणैः
vṛkkayoryakṛti plīhni hṛdaye klomni vā tathā
teṣāṃ liṅgāni jānīyādbāhyavidradhilakṣaṇaiḥ
- 19
आमपक्वैषणीयाच्च पक्वापक्वं विनिर्दिशेत्
अधिष्ठानविशेषेण लिङ्गं शृणु विशेषतः
āmapakvaiṣaṇīyācca pakvāpakvaṃ vinirdiśet
adhiṣṭhānaviśeṣeṇa liṅgaṃ śṛṇu viśeṣataḥ
- 20
गुदे वातनिरोधस्तु बस्तौ कृच्छ्राल्पमूत्रता
नाभ्यां हिक्का तथाटोपः कुक्षौ मारुतकोपनम्
gude vātanirodhastu bastau kṛcchrālpamūtratā
nābhyāṃ hikkā tathāṭopaḥ kukṣau mārutakopanam
- 21
कटीपृष्ठग्रहस्तीव्रो वङ्क्षणोत्थे तु विद्रधौ
वृक्कयोः पार्श्वसंकोचः प्लीह्न्युच्छ्वासावरोधनम्
kaṭīpṛṣṭhagrahastīvro vaṅkṣaṇotthe tu vidradhau
vṛkkayoḥ pārśvasaṃkocaḥ plīhnyucchvāsāvarodhanam
- 22
सर्वाङ्गप्रग्रहस्तीव्रो हृदि शूलश्च दारुणः
श्वासो यकृति तृष्णा च पिपासा क्लोमजे ऽधिका
sarvāṅgapragrahastīvro hṛdi śūlaśca dāruṇaḥ
śvāso yakṛti tṛṣṇā ca pipāsā klomaje 'dhikā
- 23
आमो वा यदि वा पक्वो महान्वा यदि वेतरः
सर्वो मर्मोत्थितश्चापि विद्रधिः कष्ट उच्यते
āmo vā yadi vā pakvo mahānvā yadi vetaraḥ
sarvo marmotthitaścāpi vidradhiḥ kaṣṭa ucyate
- 24
नाभेरुपरिजाः पक्वा यान्त्यूर्ध्वमितरे त्वधः
जीवत्यधो निःस्रुतेषु स्रुतेषूर्ध्वं न जीवति
nābheruparijāḥ pakvā yāntyūrdhvamitare tvadhaḥ
jīvatyadho niḥsruteṣu sruteṣūrdhvaṃ na jīvati
- 25
हृन्नाभिबस्तिवर्ज्या ये तेषु भिन्नेषु बाह्यतः
जीवेत्कदाचित्पुरुषो नेतरेषु कदाचन
hṛnnābhibastivarjyā ye teṣu bhinneṣu bāhyataḥ
jīvetkadācitpuruṣo netareṣu kadācana
- 26
स्त्रीणामपप्रजातानां प्रजातानां तथाहितैः
दाहज्वरकरो घोरो जायते रक्तविद्रधिः
strīṇāmapaprajātānāṃ prajātānāṃ tathāhitaiḥ
dāhajvarakaro ghoro jāyate raktavidradhiḥ
- 27
अपि सम्यक्प्रजातानामसृक्कायाद् अनिःसृतम्
रक्तजं विद्रधिं कुर्यात्कुक्षौ मक्कल्लसंज्ञितम्
api samyakprajātānāmasṛkkāyād aniḥsṛtam
raktajaṃ vidradhiṃ kuryātkukṣau makkallasaṃjñitam
- 28
सप्ताहान्नोपशान्तश्चेत्ततो ऽसौ सम्प्रपच्यते
विशेषमथ वक्ष्यामि स्पष्टं विद्रधिगुल्मयोः
saptāhānnopaśāntaścettato 'sau samprapacyate
viśeṣamatha vakṣyāmi spaṣṭaṃ vidradhigulmayoḥ
- 29
गुल्मदोषसमुत्थानाद्विद्रधेर्गुल्मकस्य च
कस्मान्न पच्यते गुल्मो विद्रधिः पाकमेति च
gulmadoṣasamutthānādvidradhergulmakasya ca
kasmānna pacyate gulmo vidradhiḥ pākameti ca
- 30
न निबन्धो ऽस्ति गुल्मानां विद्रधिः सनिबन्धनः
गुल्माकाराः स्वयं दोषा विद्रधिर्मांसशोणिते
na nibandho 'sti gulmānāṃ vidradhiḥ sanibandhanaḥ
gulmākārāḥ svayaṃ doṣā vidradhirmāṃsaśoṇite

