66 shlokas
- 1
अथातो मुखरोगाणां निदानं व्याख्यास्यामः
athāto mukharogāṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
मुखरोगाः पञ्चषष्टिर्भवन्ति सप्तस्वायतनेषु
तत्रायतनानि ओष्ठौ दन्तमूलानि दन्ता जिह्वा तालु कण्ठः सर्वाणि चेति
तत्राष्टावोष्ठयोः पञ्चदश दन्तमूलेषु अष्टौ दन्तेषु पञ्च जिह्वायां नव तालुनि सप्तदश कण्ठे त्रयः सर्वेष्वायतनेषु
mukharogāḥ pañcaṣaṣṭirbhavanti saptasvāyataneṣu
tatrāyatanāni oṣṭhau dantamūlāni dantā jihvā tālu kaṇṭhaḥ sarvāṇi ceti
tatrāṣṭāvoṣṭhayoḥ pañcadaśa dantamūleṣu aṣṭau danteṣu pañca jihvāyāṃ nava tāluni saptadaśa kaṇṭhe trayaḥ sarveṣvāyataneṣu
- 4
तत्रौष्ठप्रकोपा वातपित्तश्लेष्मसन्निपातरक्तमांसमेदोऽभिघातनिमित्ताः
tatrauṣṭhaprakopā vātapittaśleṣmasannipātaraktamāṃsamedo'bhighātanimittāḥ
- 5
कर्कशौ परुषौ स्तब्धौ कृष्णौ तीव्ररुगन्वितौ
दाल्येते परिपाट्येते ह्योष्ठौ मारुतकोपतः
karkaśau paruṣau stabdhau kṛṣṇau tīvraruganvitau
dālyete paripāṭyete hyoṣṭhau mārutakopataḥ
- 6
आचितौ पिडकाभिस्तु सर्षपाकृतिभिर्भृशम्
सदाहपाकसंस्रावौ नीलौ पीतौ च पित्ततः
ācitau piḍakābhistu sarṣapākṛtibhirbhṛśam
sadāhapākasaṃsrāvau nīlau pītau ca pittataḥ
- 7
सवर्णाभिस्तु चीयेते पिडकाभिर् अवेदनौ
कण्डूमन्तौ कफाच्छूनौ पिच्छिलौ शीतलौ गुरू
savarṇābhistu cīyete piḍakābhir avedanau
kaṇḍūmantau kaphācchūnau picchilau śītalau gurū
- 8
सकृत्कृष्णौ सकृत्पीतौ सकृच्छ्वेतौ तथैव च
सन्निपातेन विज्ञेयावनेकपिडिकाचितौ
sakṛtkṛṣṇau sakṛtpītau sakṛcchvetau tathaiva ca
sannipātena vijñeyāvanekapiḍikācitau
- 9
खर्जूरफलवर्णाभिः पिडकाभिः समाचितौ
रक्तोपसृष्टौ रुधिरं स्रवतः शोणितप्रभौ
kharjūraphalavarṇābhiḥ piḍakābhiḥ samācitau
raktopasṛṣṭau rudhiraṃ sravataḥ śoṇitaprabhau
- 10
मांसदुष्टौ गुरू स्थूलौ मांसपिण्डवदुद्गतौ
जन्तवश्चात्र मूर्छन्ति सृक्कस्योभयतो मुखात्
māṃsaduṣṭau gurū sthūlau māṃsapiṇḍavadudgatau
jantavaścātra mūrchanti sṛkkasyobhayato mukhāt
- 11
मेदसा घृतमण्डाभौ कण्डूमन्तौ स्थिरौ मृदू
अच्छं स्फटिकसंकाशम् आस्रावं स्रवतो गुरू
medasā ghṛtamaṇḍābhau kaṇḍūmantau sthirau mṛdū
acchaṃ sphaṭikasaṃkāśam āsrāvaṃ sravato gurū
- 12
क्षतजाभौ विदीर्येते पाट्येते चाभिघाततः
ग्रथितौ च समाख्यातावोष्ठौ कण्डूसमन्वितः
kṣatajābhau vidīryete pāṭyete cābhighātataḥ
grathitau ca samākhyātāvoṣṭhau kaṇḍūsamanvitaḥ
- 13
दन्तमूलगतास्तु शीतादो दन्तपुप्पुटको दन्तवेष्टकः शौषिरो महाशौषिरः परिदर उपकुशो दन्तवैदर्भो वर्धनो ऽधिमांसो नाड्यः पञ्चेति
dantamūlagatāstu śītādo dantapuppuṭako dantaveṣṭakaḥ śauṣiro mahāśauṣiraḥ paridara upakuśo dantavaidarbho vardhano 'dhimāṃso nāḍyaḥ pañceti
- 14
शोणितं दन्तवेष्टेभ्यो यस्याकस्मात्प्रवर्तते
दुर्गन्धीनि सकृष्णानि प्रक्लेदीनि मृदूनि च
śoṇitaṃ dantaveṣṭebhyo yasyākasmātpravartate
durgandhīni sakṛṣṇāni prakledīni mṛdūni ca
- 15
दन्तमांसानि शीर्यन्ते पचन्ति च परस्परम्
शीतादो नाम स व्याधिः कफशोणितसंभवः
dantamāṃsāni śīryante pacanti ca parasparam
śītādo nāma sa vyādhiḥ kaphaśoṇitasaṃbhavaḥ
- 16
दन्तयोस्त्रिषु वा यस्य श्वयथुः सरुजो महान्
दन्तपुप्पुटको ज्ञेयः कफरक्तनिमित्तजः
dantayostriṣu vā yasya śvayathuḥ sarujo mahān
dantapuppuṭako jñeyaḥ kapharaktanimittajaḥ
- 17
स्रवन्ति पूयरुधिरं चला दन्ता भवन्ति च
दन्तवेष्टः स विज्ञेयो दुष्टशोणितसंभवः
sravanti pūyarudhiraṃ calā dantā bhavanti ca
dantaveṣṭaḥ sa vijñeyo duṣṭaśoṇitasaṃbhavaḥ
- 18
श्वयथुर्दन्तमूलेषु रुजावान्कफरक्तजः
लालास्रावी स विज्ञेयः कण्डूमाञ्शौषिरो गदः
śvayathurdantamūleṣu rujāvānkapharaktajaḥ
lālāsrāvī sa vijñeyaḥ kaṇḍūmāñśauṣiro gadaḥ
- 19
दन्ताश्चलन्ति वेष्टेभ्यस्तालु चाप्यवदीर्यते
दन्तमांसानि पच्यन्ते मुखं च परिपीड्यते
dantāścalanti veṣṭebhyastālu cāpyavadīryate
dantamāṃsāni pacyante mukhaṃ ca paripīḍyate
- 20
यस्मिन्स सर्वजो व्याधिर्महाशौषिरसंज्ञकः
दन्तमांसानि शीर्यन्ते यस्मिन्ष्ठीवति चाप्यसृक्
yasminsa sarvajo vyādhirmahāśauṣirasaṃjñakaḥ
dantamāṃsāni śīryante yasminṣṭhīvati cāpyasṛk
- 21
पित्तासृक्कफजो व्याधिर्ज्ञेयः परिदरो हि सः
वेष्टेषु दाहः पाकश्च तेभ्यो दन्ताश्चलन्ति च
pittāsṛkkaphajo vyādhirjñeyaḥ paridaro hi saḥ
veṣṭeṣu dāhaḥ pākaśca tebhyo dantāścalanti ca
- 22
आघट्टिताः प्रस्रवन्ति शोणितं मन्दवेदनाः
आध्मायन्ते स्रुते रक्ते मुखं पूति च जायते
āghaṭṭitāḥ prasravanti śoṇitaṃ mandavedanāḥ
ādhmāyante srute rakte mukhaṃ pūti ca jāyate
- 23
यस्मिन्नुपकुशः स स्यात्पित्तरक्तकृतो गदः
घृष्टेषु दन्तमूलेषु संरम्भो जायते महान्
yasminnupakuśaḥ sa syātpittaraktakṛto gadaḥ
ghṛṣṭeṣu dantamūleṣu saṃrambho jāyate mahān
- 24
भवन्ति च चला दन्ताः स वैदर्भो ऽभिघातजः
मारुतेनाधिको दन्तो जायते तीव्रवेदनः
bhavanti ca calā dantāḥ sa vaidarbho 'bhighātajaḥ
mārutenādhiko danto jāyate tīvravedanaḥ
- 25
वर्धनः स मतो व्याधिर्जाते रुक्च प्रशाम्यति
हानव्ये पश्चिमे दन्ते महाञ्छोथो महारुजः
vardhanaḥ sa mato vyādhirjāte rukca praśāmyati
hānavye paścime dante mahāñchotho mahārujaḥ
- 26
लालास्रावी कफकृतो विज्ञेयः सो ऽधिमांसकः
दन्तमूलगता नाड्यः पञ्च ज्ञेया यथेरिताः
lālāsrāvī kaphakṛto vijñeyaḥ so 'dhimāṃsakaḥ
dantamūlagatā nāḍyaḥ pañca jñeyā yatheritāḥ
- 27
दन्तगतास्तु दालनः क्रिमिदन्तको दन्तहर्षो भञ्जनको दन्तशर्करा कपालिका श्यावदन्तको हनुमोक्षश्चेति
dantagatāstu dālanaḥ krimidantako dantaharṣo bhañjanako dantaśarkarā kapālikā śyāvadantako hanumokṣaśceti
- 28
दाल्यन्ते बहुधा दन्ता यस्मिंस्तीव्ररुगन्विताः
दालनः स इति ज्ञेयः सदागतिनिमित्तजः
dālyante bahudhā dantā yasmiṃstīvraruganvitāḥ
dālanaḥ sa iti jñeyaḥ sadāgatinimittajaḥ
- 29
कृष्णश्छिद्री चलः स्रावी ससंरम्भो महारुजः
अनिमित्तरुजो वाताद्विज्ञेयः कृमिदन्तकः
kṛṣṇaśchidrī calaḥ srāvī sasaṃrambho mahārujaḥ
animittarujo vātādvijñeyaḥ kṛmidantakaḥ
- 30
शीतमुष्णं च दशनाः सहन्ते स्पर्शनं न च
यस्य तं दन्तहर्षं तु व्याधिं विद्यात्समीरणात्
śītamuṣṇaṃ ca daśanāḥ sahante sparśanaṃ na ca
yasya taṃ dantaharṣaṃ tu vyādhiṃ vidyātsamīraṇāt

