25 shlokas
- 1
अथात उदराणां निदानं व्याख्यास्यामः
athāta udarāṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
धन्वन्तरिर्धर्मभृतां वरिष्ठो राजर्षिरिन्द्रप्रतिमो ऽभवद्यः
ब्रह्मर्षिपुत्रं विनयोपपन्नं शिष्यं शुभं सुश्रुतमन्वशात्सः
dhanvantarirdharmabhṛtāṃ variṣṭho rājarṣirindrapratimo 'bhavadyaḥ
brahmarṣiputraṃ vinayopapannaṃ śiṣyaṃ śubhaṃ suśrutamanvaśātsaḥ
- 4
पृथक्समस्तैर् अपि चेह दोषैः प्लीहोदरं बद्धगुदं तथैव
आगन्तुकं सप्तममष्टमं च दकोदरं चेति वदन्ति तानि
pṛthaksamastair api ceha doṣaiḥ plīhodaraṃ baddhagudaṃ tathaiva
āgantukaṃ saptamamaṣṭamaṃ ca dakodaraṃ ceti vadanti tāni
- 5
सुदुर्बलाग्नेर् अहिताशनस्य संशुष्कपूत्यन्ननिषेवणाद्वा
स्नेहादिमिथ्याचरणाच्च जन्तोर्वृद्धिं गताः कोष्ठमभिप्रपन्नाः
sudurbalāgner ahitāśanasya saṃśuṣkapūtyannaniṣevaṇādvā
snehādimithyācaraṇācca jantorvṛddhiṃ gatāḥ koṣṭhamabhiprapannāḥ
- 6
गुल्माकृतिव्यञ्जितलक्षणानि कुर्वन्ति घोराण्युदराणि दोषाः
कोष्ठादुपस्नेहवदन्नसारो निःसृत्य दुष्टो ऽनिलवेगनुन्नः
gulmākṛtivyañjitalakṣaṇāni kurvanti ghorāṇyudarāṇi doṣāḥ
koṣṭhādupasnehavadannasāro niḥsṛtya duṣṭo 'nilaveganunnaḥ
- 7
त्वचः समुन्नम्य शनैः समन्ताद्विवर्धमानो जठरं करोति
तत्पूर्वरूपं बलवर्णकाङ्क्षावलीविनाशो जठरे हि राज्यः
tvacaḥ samunnamya śanaiḥ samantādvivardhamāno jaṭharaṃ karoti
tatpūrvarūpaṃ balavarṇakāṅkṣāvalīvināśo jaṭhare hi rājyaḥ
- 8
जीर्णापरिज्ञानविदाहवत्यो बस्तौ रुजः पादगतश्च शोफः
संगृह्य पार्श्वोदरपृष्ठनाभीर्यद्वर्धते कृष्णसिरावनद्धम्
jīrṇāparijñānavidāhavatyo bastau rujaḥ pādagataśca śophaḥ
saṃgṛhya pārśvodarapṛṣṭhanābhīryadvardhate kṛṣṇasirāvanaddham
- 9
सशूलम् आनाहवद् उग्रशब्दं सतोदभेदं पवनात्मकं तत्
यच्चोषतृष्णाज्वरदाहयुक्तं पीतं सिरा भान्ति च यत्र पीताः
saśūlam ānāhavad ugraśabdaṃ satodabhedaṃ pavanātmakaṃ tat
yaccoṣatṛṣṇājvaradāhayuktaṃ pītaṃ sirā bhānti ca yatra pītāḥ
- 10
पीताक्षिविण्मूत्रनखाननस्य पित्तोदरं तत्त्वचिराभिवृद्धि
यच्छीतलं शुक्लसिरावनद्धं गुरु स्थिरं शुक्लनखाननस्य
pītākṣiviṇmūtranakhānanasya pittodaraṃ tattvacirābhivṛddhi
yacchītalaṃ śuklasirāvanaddhaṃ guru sthiraṃ śuklanakhānanasya
- 11
स्निग्धं महच्छोफयुतं ससादं कफोदरं तत्तु चिराभिवृद्धि
स्त्रियो ऽन्नपानं नखरोममूत्रविडार्तवैर्युक्तम् असाधुवृत्ताः
snigdhaṃ mahacchophayutaṃ sasādaṃ kaphodaraṃ tattu cirābhivṛddhi
striyo 'nnapānaṃ nakharomamūtraviḍārtavairyuktam asādhuvṛttāḥ
- 12
यस्मै प्रयच्छन्त्यरयो गरांश्च दुष्टाम्बुदूषीविषसेवनाद्वा
तेनाशु रक्तं कुपिताश्च दोषाः कुर्वन्ति घोरं जठरं त्रिलिङ्गम्
yasmai prayacchantyarayo garāṃśca duṣṭāmbudūṣīviṣasevanādvā
tenāśu raktaṃ kupitāśca doṣāḥ kurvanti ghoraṃ jaṭharaṃ triliṅgam
- 13
तच्छीतवाताभ्रसमुद्भवेषु विशेषतः कुप्यति दह्यते च
स चातुरो मूर्च्छति सम्प्रसक्तं पाण्डुः कृशः शुष्यति तृष्णया च
tacchītavātābhrasamudbhaveṣu viśeṣataḥ kupyati dahyate ca
sa cāturo mūrcchati samprasaktaṃ pāṇḍuḥ kṛśaḥ śuṣyati tṛṣṇayā ca
- 14
प्रकीर्तितं दूष्युदरं तु घोरं प्लीहोदरं कीर्तयतो निबोध
विदाह्यभिष्यन्दिरतस्य जन्तोः प्रदुष्टमत्यर्थमसृक्कफश्च
prakīrtitaṃ dūṣyudaraṃ tu ghoraṃ plīhodaraṃ kīrtayato nibodha
vidāhyabhiṣyandiratasya jantoḥ praduṣṭamatyarthamasṛkkaphaśca
- 15
प्लीहाभिवृद्धिं सततं करोति प्लीहोदरं तत्प्रवदन्ति तज्ज्ञाः
वामे च पार्श्वे परिवृद्धिमेति विशेषतः सीदति चातुरो ऽत्र
plīhābhivṛddhiṃ satataṃ karoti plīhodaraṃ tatpravadanti tajjñāḥ
vāme ca pārśve parivṛddhimeti viśeṣataḥ sīdati cāturo 'tra
- 16
मन्दज्वराग्निः कफपित्तलिङ्गैर् उपद्रुतः क्षीणबलो ऽतिपाण्डुः
सव्येतरस्मिन्यकृति प्रदुष्टे ज्ञेयं यकृद्दाल्युदरं तदेव
mandajvarāgniḥ kaphapittaliṅgair upadrutaḥ kṣīṇabalo 'tipāṇḍuḥ
savyetarasminyakṛti praduṣṭe jñeyaṃ yakṛddālyudaraṃ tadeva
- 17
यस्यान्त्रमन्नैर् उपलेपिभिर्वा वालाश्मभिर्वा सहितैः पृथग्वा
संचीयते तत्र मलः सदोषः क्रमेण नाड्याम् इव संकरो हि
yasyāntramannair upalepibhirvā vālāśmabhirvā sahitaiḥ pṛthagvā
saṃcīyate tatra malaḥ sadoṣaḥ krameṇa nāḍyām iva saṃkaro hi
- 18
निरुध्यते चास्य गुदे पुरीषं निरेति कृच्छ्राद् अपि चाल्पमल्पम्
हृन्नाभिमध्ये परिवृद्धिमेति तच्चोदरं विट्समगन्धिकं च
nirudhyate cāsya gude purīṣaṃ nireti kṛcchrād api cālpamalpam
hṛnnābhimadhye parivṛddhimeti taccodaraṃ viṭsamagandhikaṃ ca
- 19
प्रच्छर्दयन्बद्धगुदी विभाव्यः ततः परिस्राव्युदरं निबोध
शल्यं यदन्नोपहितं तदन्त्रं भिनत्ति यस्यागतमन्यथा वा
pracchardayanbaddhagudī vibhāvyaḥ tataḥ parisrāvyudaraṃ nibodha
śalyaṃ yadannopahitaṃ tadantraṃ bhinatti yasyāgatamanyathā vā
- 20
तस्मात्स्रुतो ऽन्त्रात्सलिलप्रकाशः स्रावः स्रवेद्वै गुदतस्तु भूयः
नाभेर् अधश्चोदरमेति वृद्धिं निस्तुद्यते ऽतीव विदह्यते च
tasmātsruto 'ntrātsalilaprakāśaḥ srāvaḥ sravedvai gudatastu bhūyaḥ
nābher adhaścodarameti vṛddhiṃ nistudyate 'tīva vidahyate ca
- 21
एतत्परिस्राव्युदरं प्रदिष्टं दकोदरं कीर्तयतो निबोध
यः स्नेहपीतो ऽप्यनुवासितो वा वान्तो विरिक्तो ऽप्यथवा निरूढः
etatparisrāvyudaraṃ pradiṣṭaṃ dakodaraṃ kīrtayato nibodha
yaḥ snehapīto 'pyanuvāsito vā vānto virikto 'pyathavā nirūḍhaḥ
- 22
पिबेज्जलं शीतलमाशु तस्य स्रोतांसि दुष्यन्ति हि तद्वहानि
स्नेहोपलिप्तेष्वथवापि तेषु दकोदरं पूर्ववदभ्युपैति
pibejjalaṃ śītalamāśu tasya srotāṃsi duṣyanti hi tadvahāni
snehopalipteṣvathavāpi teṣu dakodaraṃ pūrvavadabhyupaiti
- 23
स्निग्धं महत्सम्परिवृत्तनाभि भृशोन्नतं पूर्णमिवाम्बुना च
यथा दृतिः क्षुभ्यति कम्पते च शब्दायते चापि दकोदरं तत्
snigdhaṃ mahatsamparivṛttanābhi bhṛśonnataṃ pūrṇamivāmbunā ca
yathā dṛtiḥ kṣubhyati kampate ca śabdāyate cāpi dakodaraṃ tat
- 24
आध्मानं गमने ऽशक्तिर्दौर्बल्यं दुर्बलाग्निता
शोफः सदनमङ्गानां सङ्गो वातपुरीषयोः
दाहस्तृष्णा च सर्वेषु जठरेषु भवन्ति हि
ādhmānaṃ gamane 'śaktirdaurbalyaṃ durbalāgnitā
śophaḥ sadanamaṅgānāṃ saṅgo vātapurīṣayoḥ
dāhastṛṣṇā ca sarveṣu jaṭhareṣu bhavanti hi
- 25
अन्ते सलिलभावं हि भजन्ते जठराणि तु
सर्वाण्येव परीपाकात्तदा तानि विवर्जयेत्
ante salilabhāvaṃ hi bhajante jaṭharāṇi tu
sarvāṇyeva parīpākāttadā tāni vivarjayet

