18 shlokas
- 1
अथातः शूकदोषनिदानं व्याख्यास्यामः
athātaḥ śūkadoṣanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
लिङ्गवृद्धिमिच्छतामक्रमप्रवृत्तानां शूकदोषनिमित्ता दश चाष्टौ च व्याधयो जायन्ते
तद्यथा सर्षपिका अष्ठीलिका ग्रथितं कुम्भीका अलजी मृदितं संमूढपिडका अवमन्थः पुष्करिका स्पर्शहानिः उत्तमा शतपोनकः त्वक्पाकः शोणितार्बुदं मांसार्बुदं मांसपाकः विद्रधिः तिलकालकश्चेति
liṅgavṛddhimicchatāmakramapravṛttānāṃ śūkadoṣanimittā daśa cāṣṭau ca vyādhayo jāyante
tadyathā sarṣapikā aṣṭhīlikā grathitaṃ kumbhīkā alajī mṛditaṃ saṃmūḍhapiḍakā avamanthaḥ puṣkarikā sparśahāniḥ uttamā śataponakaḥ tvakpākaḥ śoṇitārbudaṃ māṃsārbudaṃ māṃsapākaḥ vidradhiḥ tilakālakaśceti
- 4
गौरसर्षपतुल्या तु शूकदुर्भग्नहेतुका
पिडका कफरक्ताभ्यां ज्ञेया सर्षपिका बुधैः
gaurasarṣapatulyā tu śūkadurbhagnahetukā
piḍakā kapharaktābhyāṃ jñeyā sarṣapikā budhaiḥ
- 5
कठिना विषमैर् अन्तैर्मारुतस्य प्रकोपतः
शूकैस्तु विषसंभुग्नैः पिडकाष्ठीलिका भवेत्
kaṭhinā viṣamair antairmārutasya prakopataḥ
śūkaistu viṣasaṃbhugnaiḥ piḍakāṣṭhīlikā bhavet
- 6
शूकैर्यत्पूरितं शश्वद्ग्रथितं तत्कफोत्थितम्
कुम्भीका रक्तपित्तोत्था जाम्बवास्थिनिभाशुभा
śūkairyatpūritaṃ śaśvadgrathitaṃ tatkaphotthitam
kumbhīkā raktapittotthā jāmbavāsthinibhāśubhā
- 7
अलजीलक्षणैर्युक्तामलजीं च वितर्कयेत्
मृदितं पीडितं यत्तु संरब्धं वायुकोपतः
alajīlakṣaṇairyuktāmalajīṃ ca vitarkayet
mṛditaṃ pīḍitaṃ yattu saṃrabdhaṃ vāyukopataḥ
- 8
पाणिभ्यां भृशसंमूढे संमूढपिडका भवेत्
दीर्घा बह्व्यश्च पिडका दीर्यन्ते मध्यतस्तु याः
pāṇibhyāṃ bhṛśasaṃmūḍhe saṃmūḍhapiḍakā bhavet
dīrghā bahvyaśca piḍakā dīryante madhyatastu yāḥ
- 9
सो ऽवमन्थः कफासृग्भ्यां वेदनारोमहर्षकृत्
पित्तशोणितसम्भूता पिडका पिडकाचिता
so 'vamanthaḥ kaphāsṛgbhyāṃ vedanāromaharṣakṛt
pittaśoṇitasambhūtā piḍakā piḍakācitā
- 10
पद्मपुष्करसंस्थाना ज्ञेया पुष्करिकेति सा
जनयेत्स्पर्शहानिं तु शोणितं शूकदूषितम्
padmapuṣkarasaṃsthānā jñeyā puṣkariketi sā
janayetsparśahāniṃ tu śoṇitaṃ śūkadūṣitam
- 11
मुद्गमाषोपमा रक्ता पिडका रक्तपित्तजा
उत्तमैषा तु विज्ञेया शूकाजीर्णनिमित्तजा
mudgamāṣopamā raktā piḍakā raktapittajā
uttamaiṣā tu vijñeyā śūkājīrṇanimittajā
- 12
छिद्रैर् अणुमुखैर्वस्तु चितं यस्य समन्ततः
वातशोणितजो व्याधिर्विज्ञेयः शतपोनकः
chidrair aṇumukhairvastu citaṃ yasya samantataḥ
vātaśoṇitajo vyādhirvijñeyaḥ śataponakaḥ
- 13
पित्तरक्तकृतो ज्ञेयस्त्वक्पाको ज्वरदाहवान्
कृष्णैः स्फोटैः सरक्तैश्च पिडकाभिश्च पीडितम्
यस्य वस्तु रुजश्चोग्रा ज्ञेयं तच्छोणितार्बुदम्
pittaraktakṛto jñeyastvakpāko jvaradāhavān
kṛṣṇaiḥ sphoṭaiḥ saraktaiśca piḍakābhiśca pīḍitam
yasya vastu rujaścogrā jñeyaṃ tacchoṇitārbudam
- 14
मांसदोषेण जानीयादर्बुदं मांससंभवम्
शीर्यन्ते यस्य मांसानि यत्र सर्वाश्च वेदनाः
māṃsadoṣeṇa jānīyādarbudaṃ māṃsasaṃbhavam
śīryante yasya māṃsāni yatra sarvāśca vedanāḥ
- 15
विद्यात्तं मांसपाकं तु सर्वदोषकृतं भिषक्
विद्रधिं सन्निपातेन यथोक्तमभिनिर्दिशेत्
vidyāttaṃ māṃsapākaṃ tu sarvadoṣakṛtaṃ bhiṣak
vidradhiṃ sannipātena yathoktamabhinirdiśet
- 16
कृष्णानि चित्राण्यथवा शूकानि सविषाणि च
पातितानि पचन्त्याशु मेढ्रं निरवशेषतः
kṛṣṇāni citrāṇyathavā śūkāni saviṣāṇi ca
pātitāni pacantyāśu meḍhraṃ niravaśeṣataḥ
- 17
कालानि भूत्वा मांसानि शीर्यन्ते यस्य देहिनः
सन्निपातसमुत्थानं तं विद्यात्तिलकालकम्
kālāni bhūtvā māṃsāni śīryante yasya dehinaḥ
sannipātasamutthānaṃ taṃ vidyāttilakālakam
- 18
तत्र मांसार्बुदः यच्च मांसपाकश्च यः स्मृतः
विद्रधिश्च न सिध्यन्ति ये च स्युस्तिलकालकाः
tatra māṃsārbudaḥ yacca māṃsapākaśca yaḥ smṛtaḥ
vidradhiśca na sidhyanti ye ca syustilakālakāḥ

