29 shlokas
- 1
अथातो ग्रन्थ्यपच्यर्बुदगलगण्डानां निदानं व्याख्यास्यामः
athāto granthyapacyarbudagalagaṇḍānāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
वातादयो मांसमसृक्च दुष्टाः संदूष्य मेदश्च कफानुविद्धम्
वृत्तोन्नतं विग्रथितं तु शोफं कुर्वन्त्यतो ग्रन्थिरिति प्रदिष्टः
vātādayo māṃsamasṛkca duṣṭāḥ saṃdūṣya medaśca kaphānuviddham
vṛttonnataṃ vigrathitaṃ tu śophaṃ kurvantyato granthiriti pradiṣṭaḥ
- 4
आयम्यते व्यथ्यत एति तोदं प्रत्यस्यते कृत्यत एति भेदम्
कृष्णो ऽमृदुर्बस्तिरिवाततश्च भिन्नः स्रवेच्चानिलजो ऽस्रमच्छम्
āyamyate vyathyata eti todaṃ pratyasyate kṛtyata eti bhedam
kṛṣṇo 'mṛdurbastirivātataśca bhinnaḥ sraveccānilajo 'sramaccham
- 5
दन्दह्यते धूप्यति चूष्यते च पापच्यते प्रज्वलतीव चापि
रक्तः सपीतो ऽप्यथवापि पित्ताद्भिन्नः स्रवेदुष्णमतीव चास्रम्
dandahyate dhūpyati cūṣyate ca pāpacyate prajvalatīva cāpi
raktaḥ sapīto 'pyathavāpi pittādbhinnaḥ sraveduṣṇamatīva cāsram
- 6
शीतो ऽविवर्णो ऽल्परुजो ऽतिकण्डूः पाषाणवत्संहननोपपन्नः
चिराभिवृद्धिश्च कफप्रकोपाद्भिन्नः स्रवेच्छुक्लघनं च पूयम्
śīto 'vivarṇo 'lparujo 'tikaṇḍūḥ pāṣāṇavatsaṃhananopapannaḥ
cirābhivṛddhiśca kaphaprakopādbhinnaḥ sravecchuklaghanaṃ ca pūyam
- 7
शरीरवृद्धिक्षयवृद्धिहानिः स्निग्धो महानल्परुजो ऽतिकण्डूः
मेदःकृतो गच्छति चात्र भिन्ने पिण्याकसर्पिःप्रतिमं तु मेदः
śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniḥ snigdho mahānalparujo 'tikaṇḍūḥ
medaḥkṛto gacchati cātra bhinne piṇyākasarpiḥpratimaṃ tu medaḥ
- 8
व्यायामजातैर् अबलस्य तैस्तैर् आक्षिप्य वायुर्हि सिराप्रतानम्
संपीड्य संकोच्य विशोष्य चापि ग्रन्थिं करोत्युन्नतमाशु वृत्तम्
vyāyāmajātair abalasya taistair ākṣipya vāyurhi sirāpratānam
saṃpīḍya saṃkocya viśoṣya cāpi granthiṃ karotyunnatamāśu vṛttam
- 9
ग्रन्थिः सिराजः स तु कृच्छ्रसाध्यो भवेद्यदि स्यात्सरुजश्चलश्च
अरुक्स एवाप्यचलो महांश्च मर्मोत्थितश्चापि विवर्जनीयः
granthiḥ sirājaḥ sa tu kṛcchrasādhyo bhavedyadi syātsarujaścalaśca
aruksa evāpyacalo mahāṃśca marmotthitaścāpi vivarjanīyaḥ
- 10
हन्वस्थिकक्षाक्षकबाहुसन्धिमन्यागलेषूपचितं तु मेदः
ग्रन्थिं स्थिरं वृत्तमथायतं वा स्निग्धं कफश्चाल्परुजं करोति
hanvasthikakṣākṣakabāhusandhimanyāgaleṣūpacitaṃ tu medaḥ
granthiṃ sthiraṃ vṛttamathāyataṃ vā snigdhaṃ kaphaścālparujaṃ karoti
- 11
तं ग्रन्थिभिस्त्वामलकास्थिमात्रैर्मत्स्याण्डजालप्रतिमैस्तथान्यैः
अनन्यवर्णैर् उपचीयमानं चयप्रकर्षादपचीं वदन्ति
taṃ granthibhistvāmalakāsthimātrairmatsyāṇḍajālapratimaistathānyaiḥ
ananyavarṇair upacīyamānaṃ cayaprakarṣādapacīṃ vadanti
- 12
कण्डूयुतास्ते ऽल्परुजः प्रभिन्नाः स्रवन्ति नश्यन्ति भवन्ति चान्ये
मेदःकफाभ्यां खलु रोग एष सुदुस्तरो वर्षगणानुबन्धी
kaṇḍūyutāste 'lparujaḥ prabhinnāḥ sravanti naśyanti bhavanti cānye
medaḥkaphābhyāṃ khalu roga eṣa sudustaro varṣagaṇānubandhī
- 13
गात्रप्रदेशे क्वचिदेव दोषाः संमूर्छिता मांसमभिप्रदूष्य
वृत्तं स्थिरं मन्दरुजं महान्तमनल्पमूलं चिरवृद्ध्यपाकम्
gātrapradeśe kvacideva doṣāḥ saṃmūrchitā māṃsamabhipradūṣya
vṛttaṃ sthiraṃ mandarujaṃ mahāntamanalpamūlaṃ ciravṛddhyapākam
- 14
कुर्वन्ति मांसोपचयं तु शोफं तमर्बुदं शास्त्रविदो वदन्ति
वातेन पित्तेन कफेन चापि रक्तेन मांसेन च मेदसा च
kurvanti māṃsopacayaṃ tu śophaṃ tamarbudaṃ śāstravido vadanti
vātena pittena kaphena cāpi raktena māṃsena ca medasā ca
- 15
तज्जायते तस्य च लक्षणानि ग्रन्थेः समानानि सदा भवन्ति
दोषः प्रदुष्टो रुधिरं सिरास्तु संपीड्य संकोच्य गतस्त्वपाकम्
tajjāyate tasya ca lakṣaṇāni grantheḥ samānāni sadā bhavanti
doṣaḥ praduṣṭo rudhiraṃ sirāstu saṃpīḍya saṃkocya gatastvapākam
- 16
सास्रावमुन्नह्यति मांसपिण्डं मांसाङ्कुरैर् आचितमाशुवृद्धिम्
स्रवत्यजस्रं रुधिरं प्रदुष्टमसाध्यमेतद्रुधिरात्मकं स्यात्
sāsrāvamunnahyati māṃsapiṇḍaṃ māṃsāṅkurair ācitamāśuvṛddhim
sravatyajasraṃ rudhiraṃ praduṣṭamasādhyametadrudhirātmakaṃ syāt
- 17
रक्तक्षयोपद्रवपीडितत्वात्पाण्डुर्भवेत्सो ऽर्बुदपीडितस्तु
मुष्टिप्रहारादिभिर् अर्दिते ऽङ्गे मांसं प्रदुष्टं प्रकरोति शोफम्
raktakṣayopadravapīḍitatvātpāṇḍurbhavetso 'rbudapīḍitastu
muṣṭiprahārādibhir ardite 'ṅge māṃsaṃ praduṣṭaṃ prakaroti śopham
- 18
अवेदनं स्निग्धम् अनन्यवर्णम् अपाकम् अश्मोपमम् अप्रचाल्यम्
प्रदुष्टमांसस्य नरस्य बाढम् एतद्भवेन्मांसपरायणस्य
avedanaṃ snigdham ananyavarṇam apākam aśmopamam apracālyam
praduṣṭamāṃsasya narasya bāḍham etadbhavenmāṃsaparāyaṇasya
- 19
मांसार्बुदं त्वेतदसाध्यमुक्तं साध्येष्वपीमानि विवर्जयेत्तु
सम्प्रस्रुतं मर्मणि यच्च जातं स्रोतःसु वा यच्च भवेद् अचाल्यम्
māṃsārbudaṃ tvetadasādhyamuktaṃ sādhyeṣvapīmāni vivarjayettu
samprasrutaṃ marmaṇi yacca jātaṃ srotaḥsu vā yacca bhaved acālyam
- 20
यज्जायते ऽन्यत्खलु पूर्वजाते ज्ञेयं तदध्यर्बुदमर्बुदज्ञैः
यद्द्वन्द्वजातं युगपत्क्रमाद्वा द्विरर्बुदं तच्च भवेदसाध्यम्
yajjāyate 'nyatkhalu pūrvajāte jñeyaṃ tadadhyarbudamarbudajñaiḥ
yaddvandvajātaṃ yugapatkramādvā dvirarbudaṃ tacca bhavedasādhyam
- 21
न पाकमायान्ति कफाधिकत्वान्मेदोबहुत्वाच्च विशेषतस्तु
दोषस्थिरत्वाद्ग्रथनाच्च तेषां सर्वार्बुदान्येव निसर्गतस्तु
na pākamāyānti kaphādhikatvānmedobahutvācca viśeṣatastu
doṣasthiratvādgrathanācca teṣāṃ sarvārbudānyeva nisargatastu
- 22
वातः कफश्चैव गले प्रवृद्धौ मन्ये तु संसृत्य तथैव मेदः
कुर्वन्ति गण्डं क्रमशः स्वलिङ्गैः समन्वितं तं गलगण्डम् आहुः
vātaḥ kaphaścaiva gale pravṛddhau manye tu saṃsṛtya tathaiva medaḥ
kurvanti gaṇḍaṃ kramaśaḥ svaliṅgaiḥ samanvitaṃ taṃ galagaṇḍam āhuḥ
- 23
तोदान्वितः कृष्णसिरावनद्धः कृष्णो ऽरुणो वा पवनात्मकस्तु
मेदोऽन्वितश्चोपचितश्च कालाद्भवेद् अतिस्निग्धतरो ऽरुजश्च
todānvitaḥ kṛṣṇasirāvanaddhaḥ kṛṣṇo 'ruṇo vā pavanātmakastu
medo'nvitaścopacitaśca kālādbhaved atisnigdhataro 'rujaśca
- 24
पारुष्ययुक्तश्चिरवृद्ध्यपाको यदृच्छया पाकमियात्कदाचित्
वैरस्यमास्यस्य च तस्य जन्तोर्भवेत्तथा तालुगलप्रशोषः
pāruṣyayuktaściravṛddhyapāko yadṛcchayā pākamiyātkadācit
vairasyamāsyasya ca tasya jantorbhavettathā tālugalapraśoṣaḥ
- 25
स्थिरः सवर्णो ऽल्परुग् उग्रकण्डूः शीतो महांश्चापि कफात्मकस्तु
चिराभिवृद्धिं कुरुते चिराच्च प्रपच्यते मन्दरुजः कदाचित्
sthiraḥ savarṇo 'lparug ugrakaṇḍūḥ śīto mahāṃścāpi kaphātmakastu
cirābhivṛddhiṃ kurute cirācca prapacyate mandarujaḥ kadācit
- 26
माधुर्यमास्यस्य च तस्य जन्तोर्भवेत्तथा तालुगलप्रलेपः
स्निग्धो मृदुः पाण्डुरनिष्टगन्धो मेदःकृतो नीरुग् अथातिकण्डूः
mādhuryamāsyasya ca tasya jantorbhavettathā tālugalapralepaḥ
snigdho mṛduḥ pāṇḍuraniṣṭagandho medaḥkṛto nīrug athātikaṇḍūḥ
- 27
प्रलम्बते ऽलाबुवदल्पमूलो देहानुरूपक्षयवृद्धियुक्तः
स्निग्धास्यता तस्य भवेच्च जन्तोर्गले ऽनुशब्दं कुरुते च नित्यम्
pralambate 'lābuvadalpamūlo dehānurūpakṣayavṛddhiyuktaḥ
snigdhāsyatā tasya bhavecca jantorgale 'nuśabdaṃ kurute ca nityam
- 28
कृच्छ्राच्छ्वसन्तं मृदुसर्वगात्रं संवत्सरातीतमरोचकार्तम्
क्षीणं च वैद्यो गलगण्डिनं तु भिन्नस्वरं चैव विवर्जयेत्तु
kṛcchrācchvasantaṃ mṛdusarvagātraṃ saṃvatsarātītamarocakārtam
kṣīṇaṃ ca vaidyo galagaṇḍinaṃ tu bhinnasvaraṃ caiva vivarjayettu
- 29
निबद्धः श्वयथुर्यस्य मुष्कवल्लम्बते गले
महान्वा यदि वा ह्रस्वो गलगण्डं तमादिशेत्
nibaddhaḥ śvayathuryasya muṣkavallambate gale
mahānvā yadi vā hrasvo galagaṇḍaṃ tamādiśet

