28 shlokas
- 1
अथातो ऽश्मरीणां निदानं व्याख्यास्यामः
athāto 'śmarīṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
चतस्रो ऽश्मर्यो भवन्ति श्लेष्माधिष्ठानाः तद्यथा श्लेष्मणा वातेन पित्तेन शुक्रेण चेति
catasro 'śmaryo bhavanti śleṣmādhiṣṭhānāḥ tadyathā śleṣmaṇā vātena pittena śukreṇa ceti
- 4
तत्रासंशोधनशीलस्यापथ्यकारिणः प्रकुपितः श्लेष्मा मूत्रसंपृक्तो ऽनुप्रविश्य बस्तिमश्मरीं जनयति
tatrāsaṃśodhanaśīlasyāpathyakāriṇaḥ prakupitaḥ śleṣmā mūtrasaṃpṛkto 'nupraviśya bastimaśmarīṃ janayati
- 5
तासां पूर्वरूपाणि ज्वरो वस्तिपीडारोचकौ मूत्रकृच्छ्रं बस्तिशिरोमुष्कशेफसां वेदना कृच्छ्रावसादो बस्तगन्धित्वं मूत्रस्येति
tāsāṃ pūrvarūpāṇi jvaro vastipīḍārocakau mūtrakṛcchraṃ bastiśiromuṣkaśephasāṃ vedanā kṛcchrāvasādo bastagandhitvaṃ mūtrasyeti
- 6
यथास्ववेदनावर्णं दुष्टं सान्द्रमथाविलम्
पूर्वरूपे ऽश्मनः कृच्छ्रान्मूत्रं सृजति मानवः
yathāsvavedanāvarṇaṃ duṣṭaṃ sāndramathāvilam
pūrvarūpe 'śmanaḥ kṛcchrānmūtraṃ sṛjati mānavaḥ
- 7
अथ जातासु नाभिबस्तिसेवनीमेहनेष्वन्यतमस्मिन्मेहतो वेदना मूत्रधारासङ्गः सरुधिरमूत्रता मूत्रविकिरणं गोमेदकप्रकाशम् अत्याविलं ससिकतं विसृजति धावनलङ्घनप्लवनपृष्ठयानोष्णाध्वगमनैश्चास्य वेदना भवन्ति
atha jātāsu nābhibastisevanīmehaneṣvanyatamasminmehato vedanā mūtradhārāsaṅgaḥ sarudhiramūtratā mūtravikiraṇaṃ gomedakaprakāśam atyāvilaṃ sasikataṃ visṛjati dhāvanalaṅghanaplavanapṛṣṭhayānoṣṇādhvagamanaiścāsya vedanā bhavanti
- 8
तत्र श्लेष्माश्मरी श्लेष्मलमन्नमभ्यवहरतो ऽत्यर्थम् उपलिप्याधः परिवृद्धिं प्राप्य बस्तिमुखमधिष्ठाय स्रोतो निरुणद्धि तस्य मूत्रप्रतिघाताद्दाल्यते भिद्यते निस्तुद्यत इव च बस्तिर्गुरुः शीतश्च भवति अश्मरी चात्र श्वेता स्निग्धा महती कुक्कुटाण्डप्रतीकाशा मधूकपुष्पवर्णा वा भवति तां श्लैष्मिकीमिति विद्यात्
tatra śleṣmāśmarī śleṣmalamannamabhyavaharato 'tyartham upalipyādhaḥ parivṛddhiṃ prāpya bastimukhamadhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi tasya mūtrapratighātāddālyate bhidyate nistudyata iva ca bastirguruḥ śītaśca bhavati aśmarī cātra śvetā snigdhā mahatī kukkuṭāṇḍapratīkāśā madhūkapuṣpavarṇā vā bhavati tāṃ ślaiṣmikīmiti vidyāt
- 9
पित्तयुतस्तु श्लेष्मा संघातम् उपगम्य यथोक्तां परिवृद्धिं प्राप्य बस्तिमुखमधिष्ठाय स्रोतो निरुणद्धि तस्य मूत्रप्रतीघाताद् ऊष्यते चूष्यते दह्यते पच्यत इव बस्तिरुष्णवातश्च भवति अश्मरी चात्र सरक्ता पीतावभासा कृष्णा भल्लातकास्थिप्रतिमा मधुवर्णा वा भवति तां पैत्तिकीमिति विद्यात्
pittayutastu śleṣmā saṃghātam upagamya yathoktāṃ parivṛddhiṃ prāpya bastimukhamadhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi tasya mūtrapratīghātād ūṣyate cūṣyate dahyate pacyata iva bastiruṣṇavātaśca bhavati aśmarī cātra saraktā pītāvabhāsā kṛṣṇā bhallātakāsthipratimā madhuvarṇā vā bhavati tāṃ paittikīmiti vidyāt
- 10
वातयुतस्तु श्लेष्मा संघातम् उपगम्य यथोक्तां परिवृद्धिं प्राप्य बस्तिमुखमधिष्ठाय स्रोतो निरुणद्धि तस्य मूत्रप्रतीघातात्तीव्रा वेदना भवति तदात्यर्थं पीड्यमानो दन्तान्खादति नाभिं पीडयति मेढ्रं प्रमृद्नाति पायुं स्पृशति विशर्धते विदहति वातमूत्रपुरीषाणि कृच्छ्रेण चास्य मेहतो निःसरन्ति अश्मरी चात्र श्यावा परुषा विषमा खरा कदम्बपुष्पवत्कण्टकाचिता भवति तां वातिकीमिति विद्यात्
vātayutastu śleṣmā saṃghātam upagamya yathoktāṃ parivṛddhiṃ prāpya bastimukhamadhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi tasya mūtrapratīghātāttīvrā vedanā bhavati tadātyarthaṃ pīḍyamāno dantānkhādati nābhiṃ pīḍayati meḍhraṃ pramṛdnāti pāyuṃ spṛśati viśardhate vidahati vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa cāsya mehato niḥsaranti aśmarī cātra śyāvā paruṣā viṣamā kharā kadambapuṣpavatkaṇṭakācitā bhavati tāṃ vātikīmiti vidyāt
- 11
प्रायेणैतास्तिस्रो ऽश्मर्यो दिवास्वप्नसमशनाध्यशनशीतस्निग्धगुरुमधुराहारप्रियत्वाद्विशेषेण बालानां भवन्ति तेषामेवाल्पबस्तिकायत्वाद् अनुपचितमांसत्वाच्च बस्तेः सुखग्रहणाहरणा भवन्ति महतां तु शुक्राश्मरी शुक्रनिमित्ता भवति
prāyeṇaitāstisro 'śmaryo divāsvapnasamaśanādhyaśanaśītasnigdhagurumadhurāhārapriyatvādviśeṣeṇa bālānāṃ bhavanti teṣāmevālpabastikāyatvād anupacitamāṃsatvācca basteḥ sukhagrahaṇāharaṇā bhavanti mahatāṃ tu śukrāśmarī śukranimittā bhavati
- 12
मैथुनविघाताद् अतिमैथुनाद्वा शुक्रं चलितमनिर्गच्छद्विमार्गगमनादनिलो ऽभितः संगृह्य मेढ्रवृषणयोर् अन्तरे संहरति संहृत्य चोपशोषयति सा मूत्रमार्गमावृणोति मूत्रकृच्छ्रं बस्तिवेदनां वृषणयोश्च श्वयथुमापादयति पीडितमात्रे च तस्मिन्नेव प्रदेशे प्रविलयमापद्यते तां शुक्राश्मरीमिति विद्यात्
maithunavighātād atimaithunādvā śukraṃ calitamanirgacchadvimārgagamanādanilo 'bhitaḥ saṃgṛhya meḍhravṛṣaṇayor antare saṃharati saṃhṛtya copaśoṣayati sā mūtramārgamāvṛṇoti mūtrakṛcchraṃ bastivedanāṃ vṛṣaṇayośca śvayathumāpādayati pīḍitamātre ca tasminneva pradeśe pravilayamāpadyate tāṃ śukrāśmarīmiti vidyāt
- 13
भवन्ति चात्र
शर्करा सिकता मेहो भस्माख्यो ऽश्मरिवैकृतम्
अश्मर्या शर्करा ज्ञेया तुल्यव्यञ्जनवेदना
bhavanti cātra
śarkarā sikatā meho bhasmākhyo 'śmarivaikṛtam
aśmaryā śarkarā jñeyā tulyavyañjanavedanā
- 14
पवने ऽनुगुणे सा तु निरेत्यल्पा विशेषतः
सा भिन्नमूर्तिर्वातेन शर्करेत्यभिधीयते
pavane 'nuguṇe sā tu niretyalpā viśeṣataḥ
sā bhinnamūrtirvātena śarkaretyabhidhīyate
- 15
हृत्पीडा सक्थिसदनं कुक्षिशूलं च वेपथुः
तृष्णोर्ध्वगो ऽनिलः कार्ष्ण्यं दौर्बल्यं पाण्डुगात्रता
hṛtpīḍā sakthisadanaṃ kukṣiśūlaṃ ca vepathuḥ
tṛṣṇordhvago 'nilaḥ kārṣṇyaṃ daurbalyaṃ pāṇḍugātratā
- 16
अरोचकाविपाकौ तु शर्करार्ते भवन्ति च
मूत्रमार्गप्रवृत्ता सा सक्ता कुर्यादुपद्रवान्
arocakāvipākau tu śarkarārte bhavanti ca
mūtramārgapravṛttā sā saktā kuryādupadravān
- 17
दौर्बल्यं सदनं कार्श्यं कुक्षिशूलमरोचकम्
पाण्डुत्वमुष्णवातं च तृष्णां हृत्पीडनं वमिम्
daurbalyaṃ sadanaṃ kārśyaṃ kukṣiśūlamarocakam
pāṇḍutvamuṣṇavātaṃ ca tṛṣṇāṃ hṛtpīḍanaṃ vamim
- 18
नाभिपृष्ठकटीमुष्कगुदवङ्क्षणशेफसाम्
एकद्वारस्तनुत्वक्को मध्ये बस्तिरधोमुखः
nābhipṛṣṭhakaṭīmuṣkagudavaṅkṣaṇaśephasām
ekadvārastanutvakko madhye bastiradhomukhaḥ
- 19
बस्तिर्वस्तिशिरश्चैव पौरुषं वृषणौ गुदः
एकसंबन्धिनो ह्येते गुदास्थिविवराश्रिताः
bastirvastiśiraścaiva pauruṣaṃ vṛṣaṇau gudaḥ
ekasaṃbandhino hyete gudāsthivivarāśritāḥ
- 20
अलाब्वा इव रूपेण सिरास्नायुपरिग्रहः
मूत्राशयो मलाधारः प्राणायतनमुत्तमम्
alābvā iva rūpeṇa sirāsnāyuparigrahaḥ
mūtrāśayo malādhāraḥ prāṇāyatanamuttamam
- 21
पक्वाशयगतास्तत्र नाड्यो मूत्रवहास्तु याः
तर्पयन्ति सदा मूत्रं सरितः सागरं यथा
pakvāśayagatāstatra nāḍyo mūtravahāstu yāḥ
tarpayanti sadā mūtraṃ saritaḥ sāgaraṃ yathā
- 22
सूक्ष्मत्वान्नोपलभ्यन्ते मुखान्यासां सहस्रशः
नाडीभिर् उपनीतस्य मूत्रस्यामाशयान्तरात्
sūkṣmatvānnopalabhyante mukhānyāsāṃ sahasraśaḥ
nāḍībhir upanītasya mūtrasyāmāśayāntarāt
- 23
जाग्रतः स्वपतश्चैव स निःस्यन्देन पूर्यते
आ मुखात्सलिले न्यस्तः पार्श्वेभ्यः पूर्यते नवः
jāgrataḥ svapataścaiva sa niḥsyandena pūryate
ā mukhātsalile nyastaḥ pārśvebhyaḥ pūryate navaḥ
- 24
घटो यथा तथा विद्धि बस्तिर्मूत्रेण पूर्यते
एवम् एव प्रवेशेन वातः पित्तं कफो ऽपि वा
ghaṭo yathā tathā viddhi bastirmūtreṇa pūryate
evam eva praveśena vātaḥ pittaṃ kapho 'pi vā
- 25
मूत्रयुक्तम् उपस्नेहात्प्रविश्य कुरुते ऽश्मरीम्
अप्सु स्वच्छास्वपि यथा निषिक्तासु नवे घटे
mūtrayuktam upasnehātpraviśya kurute 'śmarīm
apsu svacchāsvapi yathā niṣiktāsu nave ghaṭe
- 26
कालान्तरेण पङ्कः स्यादश्मरीसंभवस्तथा
संहन्त्यापो यथा दिव्या मारुतो ऽग्निश्च वैद्युतः
kālāntareṇa paṅkaḥ syādaśmarīsaṃbhavastathā
saṃhantyāpo yathā divyā māruto 'gniśca vaidyutaḥ
- 27
तद्वद्बलासं बस्तिस्थमूष्मा संहन्ति सानिलः
मारुते प्रगुणे बस्तौ मूत्रं सम्यक्प्रवर्तते
विकारा विविधाश्चापि प्रतिलोमे भवन्ति हि
tadvadbalāsaṃ bastisthamūṣmā saṃhanti sānilaḥ
mārute praguṇe bastau mūtraṃ samyakpravartate
vikārā vividhāścāpi pratilome bhavanti hi
- 28
मूत्राघाताः प्रमेहाश्च शुक्रदोषास्तथैव च
मूत्रदोषाश्च ये केचिद्वस्तावेव भवन्ति हि
mūtrāghātāḥ pramehāśca śukradoṣāstathaiva ca
mūtradoṣāśca ye kecidvastāveva bhavanti hi

