27 shlokas
- 1
अथातः प्रमेहनिदानं व्याख्यास्यामः
athātaḥ pramehanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
दिवास्वप्नाव्यायामालस्यप्रसक्तं शीतस्निग्धमधुरमेद्यद्रवान्नपानसेविनं पुरुषं जानीयात्प्रमेही भविष्यतीति
divāsvapnāvyāyāmālasyaprasaktaṃ śītasnigdhamadhuramedyadravānnapānasevinaṃ puruṣaṃ jānīyātpramehī bhaviṣyatīti
- 4
तस्य चैवंप्रवृत्तस्यापरिपक्वा एव वातपित्तश्लेष्माणो यदा मेदसा सहैकत्वमुपेत्य मूत्रवाहिस्रोतांस्यनुसृत्याधो गत्वा बस्तेर्मुखमाश्रित्य निर्भिद्यन्ते तदा प्रमेहाञ्जनयन्ति
tasya caivaṃpravṛttasyāparipakvā eva vātapittaśleṣmāṇo yadā medasā sahaikatvamupetya mūtravāhisrotāṃsyanusṛtyādho gatvā bastermukhamāśritya nirbhidyante tadā pramehāñjanayanti
- 5
तेषां तु पूर्वरूपाणि हस्तपादतलदाहः स्निग्धपिच्छिलगुरुता गात्राणां मधुरशुक्लमूत्रता तन्द्रा सादः पिपासा दुर्गन्धश्च श्वासस्तालुगलजिह्वादन्तेषु मलोत्पत्तिर्जटिलीभावः केशानां वृद्धिश्च नखानाम्
teṣāṃ tu pūrvarūpāṇi hastapādataladāhaḥ snigdhapicchilagurutā gātrāṇāṃ madhuraśuklamūtratā tandrā sādaḥ pipāsā durgandhaśca śvāsastālugalajihvādanteṣu malotpattirjaṭilībhāvaḥ keśānāṃ vṛddhiśca nakhānām
- 6
तत्राविलप्रभूतमूत्रलक्षणाः सर्व एव प्रमेहा भवन्ति
tatrāvilaprabhūtamūtralakṣaṇāḥ sarva eva pramehā bhavanti
- 7
सर्व एव सर्वदोषसमुत्थाः सह पिडकाभिः
sarva eva sarvadoṣasamutthāḥ saha piḍakābhiḥ
- 8
तत्र कफाद् उदकेक्षुवालिकासुरासिकताशनैर्लवणपिष्टसान्द्रशुक्रफेनमेहा दश साध्या दोषदूष्याणां समक्रियत्वात्पित्तान्नीलहरिद्राम्लक्षारमञ्जिष्ठाशोणितमेहाः षड्याप्या दोषदूष्याणां विषमक्रियत्वात्वातात्सर्पिर्वसाक्षौद्रहस्तिमेहाश्चत्वारो ऽसाध्यतमा महात्ययिकत्वात्
tatra kaphād udakekṣuvālikāsurāsikatāśanairlavaṇapiṣṭasāndraśukraphenamehā daśa sādhyā doṣadūṣyāṇāṃ samakriyatvātpittānnīlaharidrāmlakṣāramañjiṣṭhāśoṇitamehāḥ ṣaḍyāpyā doṣadūṣyāṇāṃ viṣamakriyatvātvātātsarpirvasākṣaudrahastimehāścatvāro 'sādhyatamā mahātyayikatvāt
- 9
तत्र वातपित्तमेदोभिर् अन्वितः श्लेष्मा श्लेष्मप्रमेहाञ्जनयति वातकफशोणितमेदोभिर् अन्वितं पित्तं पित्तप्रमेहान्कफपित्तवसामज्जमेदोभिर् अन्वितो वायुर्वातप्रमेहान्
tatra vātapittamedobhir anvitaḥ śleṣmā śleṣmapramehāñjanayati vātakaphaśoṇitamedobhir anvitaṃ pittaṃ pittapramehānkaphapittavasāmajjamedobhir anvito vāyurvātapramehān
- 10
तत्र श्वेतमवेदनमुदकसदृशम् उदकमेही मेहति इक्षुरसतुल्यमिक्षुवालिकामेही सुरातुल्यं सुरामेही सरुजं सिकतानुविद्धं सिकतामेही शनैः सकफं मृत्स्नं शनैर्मेही विशदं लवणतुल्यं लवणमेही हृष्टरोमा पिष्टरसतुल्यं पिष्टमेही आविलं सान्द्रं सान्द्रमेही शुक्रतुल्यं शुक्रमेही स्तोकं स्तोकं सफेनमच्छं फेनमेही मेहति
tatra śvetamavedanamudakasadṛśam udakamehī mehati ikṣurasatulyamikṣuvālikāmehī surātulyaṃ surāmehī sarujaṃ sikatānuviddhaṃ sikatāmehī śanaiḥ sakaphaṃ mṛtsnaṃ śanairmehī viśadaṃ lavaṇatulyaṃ lavaṇamehī hṛṣṭaromā piṣṭarasatulyaṃ piṣṭamehī āvilaṃ sāndraṃ sāndramehī śukratulyaṃ śukramehī stokaṃ stokaṃ saphenamacchaṃ phenamehī mehati
- 11
अत ऊर्ध्वं पित्तनिमित्तान्वक्ष्यामः सफेनमच्छं नीलं नीलमेही मेहति सदाहं हरिद्राभं हरिद्रामेही अम्लरसगन्धमम्लमेही स्रुतक्षारप्रतिमं क्षारमेही मञ्जिष्ठोदकप्रकाशं मञ्जिष्ठामेही शोणितप्रकाशं शोणितमेही मेहति
ata ūrdhvaṃ pittanimittānvakṣyāmaḥ saphenamacchaṃ nīlaṃ nīlamehī mehati sadāhaṃ haridrābhaṃ haridrāmehī amlarasagandhamamlamehī srutakṣārapratimaṃ kṣāramehī mañjiṣṭhodakaprakāśaṃ mañjiṣṭhāmehī śoṇitaprakāśaṃ śoṇitamehī mehati
- 12
अत ऊर्ध्वं वातनिमित्तान्वक्ष्यामः सर्पिःप्रकाशं सर्पिर्मेही मेहति वसाप्रकाशं वसामेही क्षौद्ररसवर्णं क्षौद्रमेही मत्तमातङ्गवद् अनुप्रबन्धं हस्तिमेही मेहति
ata ūrdhvaṃ vātanimittānvakṣyāmaḥ sarpiḥprakāśaṃ sarpirmehī mehati vasāprakāśaṃ vasāmehī kṣaudrarasavarṇaṃ kṣaudramehī mattamātaṅgavad anuprabandhaṃ hastimehī mehati
- 13
मक्षिकोपसर्पणमालस्यं मांसोपचयः प्रतिश्यायः शैथिल्यारोचकाविपाकाः कफप्रसेकच्छर्दिनिद्राकासश्वासाश्चेति श्लेष्मजानाम् उपद्रवा वृषणयोर् अवदरणं बस्तिभेदो मेढ्रतोदो हृदि शूलमम्लीकाज्वरातीसारारोचका वमथुः परिधूपनं दाहो मूर्च्छा पिपासा निद्रानाशः पाण्डुरोगः पीतविण्मूत्रनेत्रत्वं चेति पैत्तिकानां हृद्ग्रहो लौल्यमनिद्रा स्तम्भः कम्पः शूलं बद्धपुरीषत्वं चेति वातजानाम्
एवमेते विंशतिप्रमेहाः सोपद्रवा व्याख्याताः
makṣikopasarpaṇamālasyaṃ māṃsopacayaḥ pratiśyāyaḥ śaithilyārocakāvipākāḥ kaphaprasekacchardinidrākāsaśvāsāśceti śleṣmajānām upadravā vṛṣaṇayor avadaraṇaṃ bastibhedo meḍhratodo hṛdi śūlamamlīkājvarātīsārārocakā vamathuḥ paridhūpanaṃ dāho mūrcchā pipāsā nidrānāśaḥ pāṇḍurogaḥ pītaviṇmūtranetratvaṃ ceti paittikānāṃ hṛdgraho laulyamanidrā stambhaḥ kampaḥ śūlaṃ baddhapurīṣatvaṃ ceti vātajānām
evamete viṃśatipramehāḥ sopadravā vyākhyātāḥ
- 14
तत्र वसामेदोभ्यामभिपन्नशरीरस्य त्रिभिर्दोषैश्चानुगतधातोः प्रमेहिणो दश पिडका जायन्ते
तद्यथा शराविका सर्षपिका कच्छपिका जालिनी विनता पुत्रिणी मसूरिका अलजी विदारिका विद्रधिका चेति
tatra vasāmedobhyāmabhipannaśarīrasya tribhirdoṣaiścānugatadhātoḥ pramehiṇo daśa piḍakā jāyante
tadyathā śarāvikā sarṣapikā kacchapikā jālinī vinatā putriṇī masūrikā alajī vidārikā vidradhikā ceti
- 15
शरावमात्रा तद्रूपा निम्नमध्या शराविका
गौरसर्षपसंस्थाना तत्प्रमाणा च सार्षपी
śarāvamātrā tadrūpā nimnamadhyā śarāvikā
gaurasarṣapasaṃsthānā tatpramāṇā ca sārṣapī
- 16
सदाहा कूर्मसंस्थाना ज्ञेया कच्छपिका बुधैः
जालिनी तीव्रदाहा तु मांसजालसमावृता
sadāhā kūrmasaṃsthānā jñeyā kacchapikā budhaiḥ
jālinī tīvradāhā tu māṃsajālasamāvṛtā
- 17
महती पिडका नीला पिडका विनता स्मृता
महत्यल्पाचिता ज्ञेया पिडका सा तु पुत्रिणी
mahatī piḍakā nīlā piḍakā vinatā smṛtā
mahatyalpācitā jñeyā piḍakā sā tu putriṇī
- 18
मसूरसमसंस्थाना ज्ञेया सा तु मसूरिका
रक्ता सिता स्फोटवती दारुणा त्वलजी भवेत्
masūrasamasaṃsthānā jñeyā sā tu masūrikā
raktā sitā sphoṭavatī dāruṇā tvalajī bhavet
- 19
विदारीकन्दवद्वृत्ता कठिना च विदारिका
विद्रधेर्लक्षणैर्युक्ता ज्ञेया विद्रधिका बुधैः
vidārīkandavadvṛttā kaṭhinā ca vidārikā
vidradherlakṣaṇairyuktā jñeyā vidradhikā budhaiḥ
- 20
गुदे हृदि शिरस्यंसे पृष्ठे मर्मणि चोत्थिताः
सोपद्रवा दुर्बलाग्नेः पिडकाः परिवर्जयेत्
gude hṛdi śirasyaṃse pṛṣṭhe marmaṇi cotthitāḥ
sopadravā durbalāgneḥ piḍakāḥ parivarjayet
- 21
कृत्स्नं शरीरं निष्पीड्य मेदोमज्जवसायुतः
अधः प्रक्रमते वायुस्तेनासाध्यास्तु वातजाः
kṛtsnaṃ śarīraṃ niṣpīḍya medomajjavasāyutaḥ
adhaḥ prakramate vāyustenāsādhyāstu vātajāḥ
- 22
प्रमेहपूर्वरूपाणामाकृतिर्यत्र दृश्यते
किंचिच्चाप्यधिकं मूत्रं तं प्रमेहिणमादिशेत्
pramehapūrvarūpāṇāmākṛtiryatra dṛśyate
kiṃciccāpyadhikaṃ mūtraṃ taṃ pramehiṇamādiśet
- 23
कृत्स्नान्यर्धानि वा यस्मिन्पूर्वरूपाणि मानवे
प्रवृत्तमूत्रमत्यर्थं तं प्रमेहिणमादिशेत्
kṛtsnānyardhāni vā yasminpūrvarūpāṇi mānave
pravṛttamūtramatyarthaṃ taṃ pramehiṇamādiśet
- 24
पिडकापीडितं गाढम् उपसृष्टम् उपद्रवैः
मधुमेहिनमाचष्टे स चासाध्यः प्रकीर्तितः
piḍakāpīḍitaṃ gāḍham upasṛṣṭam upadravaiḥ
madhumehinamācaṣṭe sa cāsādhyaḥ prakīrtitaḥ
- 25
स चापि गमनात्स्थानं स्थानादासनमिच्छति
आसनाद्वृणुते शय्यां शयनात्स्वप्नमिच्छति
sa cāpi gamanātsthānaṃ sthānādāsanamicchati
āsanādvṛṇute śayyāṃ śayanātsvapnamicchati
- 26
यथा हि वर्णानां पञ्चानामुत्कर्षापकर्षकृतेन संयोगविशेषेण शबलबभ्रुकपिलकपोतमेचकादीनां वर्णानामनेकेषामुत्पत्तिर्भवति एवम् एव दोषधातुमलाहारविशेषेणोत्कर्षापकर्षकृतेन संयोगविशेषेण प्रमेहाणां नानाकरणं भवति
yathā hi varṇānāṃ pañcānāmutkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa śabalababhrukapilakapotamecakādīnāṃ varṇānāmanekeṣāmutpattirbhavati evam eva doṣadhātumalāhāraviśeṣeṇotkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa pramehāṇāṃ nānākaraṇaṃ bhavati
- 27
भवति चात्र
सर्व एव प्रमेहास्तु कालेनाप्रतिकुर्वतः
मधुमेहत्वमायान्ति तदासाध्या भवन्ति हि
bhavati cātra
sarva eva pramehāstu kālenāpratikurvataḥ
madhumehatvamāyānti tadāsādhyā bhavanti hi

