62 shlokas
- 1
अथातः क्षुद्ररोगाणां निदानं व्याख्यास्यामः
athātaḥ kṣudrarogāṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
समासेन चतुश्चत्वारिंशत्क्षुद्ररोगा भवन्ति
तद्यथा अजगल्लिका यवप्रख्या अन्धालजी विवृता कच्छपिका वल्मीकम् इन्द्रवृद्धा पनसिका पाषाणगर्दभः जालगर्दभः कक्षा विस्फोटकः अग्निरोहिणी चिप्पं कुनखः अनुशयी विदारिका शर्करार्बुदं पामा विचर्चिका रकसा पाददारिका कदरम् अलसेन्द्रलुप्तौ दारुणकः अरुंषिका पलितं मसूरिका यौवनपिडका पद्मिनीकण्टकः जतुमणिः मशकः चर्मकीलः तिलकालकः न्यच्छं व्यङ्गः परिवर्तिका अवपाटिका निरुद्धप्रकशः संनिरुद्धगुदः अहिपूतनं वृषणकच्छूः गुदभ्रंशश्चेति
samāsena catuścatvāriṃśatkṣudrarogā bhavanti
tadyathā ajagallikā yavaprakhyā andhālajī vivṛtā kacchapikā valmīkam indravṛddhā panasikā pāṣāṇagardabhaḥ jālagardabhaḥ kakṣā visphoṭakaḥ agnirohiṇī cippaṃ kunakhaḥ anuśayī vidārikā śarkarārbudaṃ pāmā vicarcikā rakasā pādadārikā kadaram alasendraluptau dāruṇakaḥ aruṃṣikā palitaṃ masūrikā yauvanapiḍakā padminīkaṇṭakaḥ jatumaṇiḥ maśakaḥ carmakīlaḥ tilakālakaḥ nyacchaṃ vyaṅgaḥ parivartikā avapāṭikā niruddhaprakaśaḥ saṃniruddhagudaḥ ahipūtanaṃ vṛṣaṇakacchūḥ gudabhraṃśaśceti
- 4
स्निग्धा सवर्णा ग्रथिता नीरुजा मुद्गसन्निभा
कफवातोत्थिता ज्ञेया बालानामजगल्लिका
snigdhā savarṇā grathitā nīrujā mudgasannibhā
kaphavātotthitā jñeyā bālānāmajagallikā
- 5
यवाकारा सुकठिना ग्रथिता मांससंश्रिता
पिडका श्लेष्मवाताभ्यां यवप्रख्येति सोच्यते
yavākārā sukaṭhinā grathitā māṃsasaṃśritā
piḍakā śleṣmavātābhyāṃ yavaprakhyeti socyate
- 6
घनाम् अवक्त्रां पिडकामुन्नतां परिमण्डलाम्
अन्धालजीमल्पपूयां तां विद्यात्कफवातजाम्
ghanām avaktrāṃ piḍakāmunnatāṃ parimaṇḍalām
andhālajīmalpapūyāṃ tāṃ vidyātkaphavātajām
- 7
विवृतास्यां महादाहां पक्वोदुम्बरसन्निभाम्
विवृतामिति तां विद्यात्पित्तोत्थां परिमण्डलाम्
vivṛtāsyāṃ mahādāhāṃ pakvodumbarasannibhām
vivṛtāmiti tāṃ vidyātpittotthāṃ parimaṇḍalām
- 8
ग्रथिताः पञ्च वा षड्वा दारुणाः कच्छपोन्नताः
कफानिलाभ्यां पिडका ज्ञेया कच्छपिका बुधैः
grathitāḥ pañca vā ṣaḍvā dāruṇāḥ kacchaponnatāḥ
kaphānilābhyāṃ piḍakā jñeyā kacchapikā budhaiḥ
- 9
पाणिपादतले सन्धौ ग्रीवायामूर्ध्वजत्रुणि
ग्रन्थिर्वल्मीकवद्यस्तु शनैः समुपचीयते
pāṇipādatale sandhau grīvāyāmūrdhvajatruṇi
granthirvalmīkavadyastu śanaiḥ samupacīyate
- 10
तोदक्लेदपरीदाहकण्डूमद्भिर्मुखैर्वृतः
व्याधिर्वल्मीक इत्य् एष कफपित्तानिलोद्भवः
todakledaparīdāhakaṇḍūmadbhirmukhairvṛtaḥ
vyādhirvalmīka ity eṣa kaphapittānilodbhavaḥ
- 11
पद्मपुष्करवन्मध्ये पिडकाभिः समाचिताम्
इन्द्रवृद्धां तु तां विद्याद्वातपित्तोत्थितां भिषक्
padmapuṣkaravanmadhye piḍakābhiḥ samācitām
indravṛddhāṃ tu tāṃ vidyādvātapittotthitāṃ bhiṣak
- 12
मण्डलं वृत्तमुत्सन्नं सरक्तं पिडकाचितम्
रुजाकरीं गर्दभिकां तां विद्याद्वातपित्तजाम्
maṇḍalaṃ vṛttamutsannaṃ saraktaṃ piḍakācitam
rujākarīṃ gardabhikāṃ tāṃ vidyādvātapittajām
- 13
कर्णौ परि समन्ताद्वा पृष्ठे वा पिडकोग्ररुक्
शालूकवत्पनसिकां तां विद्याच्छ्लेष्मवातजाम्
karṇau pari samantādvā pṛṣṭhe vā piḍakograruk
śālūkavatpanasikāṃ tāṃ vidyācchleṣmavātajām
- 14
हनुसन्धौ समुद्भूतं शोफमल्परुजं स्थिरम्
पाषाणगर्दभं विद्याद्बलासपवनात्मकम्
hanusandhau samudbhūtaṃ śophamalparujaṃ sthiram
pāṣāṇagardabhaṃ vidyādbalāsapavanātmakam
- 15
विसर्पवत्सर्पति यो दाहज्वरकरस्तनुः
अपाकः श्वयथुः पित्तात्स ज्ञेयो जालगर्दभः
visarpavatsarpati yo dāhajvarakarastanuḥ
apākaḥ śvayathuḥ pittātsa jñeyo jālagardabhaḥ
- 16
पिडिकामुत्तमाङ्गस्थां वृत्तामुग्ररुजाज्वराम्
सर्वात्मकां सर्वलिङ्गां जानीयाद् इरिवेल्लिकाम्
piḍikāmuttamāṅgasthāṃ vṛttāmugrarujājvarām
sarvātmakāṃ sarvaliṅgāṃ jānīyād irivellikām
- 17
बाहुपार्श्वांसकक्षासु कृष्णस्फोटां सवेदनाम्
पित्तप्रकोपसम्भूतां कक्षामिति विनिर्दिशेत्
bāhupārśvāṃsakakṣāsu kṛṣṇasphoṭāṃ savedanām
pittaprakopasambhūtāṃ kakṣāmiti vinirdiśet
- 18
एकामेवंविधां दृष्ट्वा पिटिकां स्फोटसन्निभाम्
त्वग्गतां पित्तकोपेन गन्धनामां प्रचक्षते
ekāmevaṃvidhāṃ dṛṣṭvā piṭikāṃ sphoṭasannibhām
tvaggatāṃ pittakopena gandhanāmāṃ pracakṣate
- 19
अग्निदग्धनिभाः स्फोटाः सज्वराः पित्तरक्ततः
क्वचित्सर्वत्र वा देहे स्मृता विस्फोटका इति
agnidagdhanibhāḥ sphoṭāḥ sajvarāḥ pittaraktataḥ
kvacitsarvatra vā dehe smṛtā visphoṭakā iti
- 20
कक्षाभागेषु ये स्फोटा जायन्ते मांसदारुणाः
अन्तर्दाहज्वरकरा दीप्तपावकसन्निभाः
kakṣābhāgeṣu ye sphoṭā jāyante māṃsadāruṇāḥ
antardāhajvarakarā dīptapāvakasannibhāḥ
- 21
सप्ताहाद्वा दशाहाद्वा पक्षाद्वा घ्नन्ति मानवम्
तामग्निरोहिणीं विद्यादसाध्यां संनिपाततः
saptāhādvā daśāhādvā pakṣādvā ghnanti mānavam
tāmagnirohiṇīṃ vidyādasādhyāṃ saṃnipātataḥ
- 22
नखमांसमधिष्ठाय पित्तं वातश्च वेदनाम्
करोति दाहपाकौ च तं व्याधिं चिप्पमादिशेत्
nakhamāṃsamadhiṣṭhāya pittaṃ vātaśca vedanām
karoti dāhapākau ca taṃ vyādhiṃ cippamādiśet
- 23
तद् एवाक्षतरोगाख्यं तथोपनखमित्यपि
अभिघातात्प्रदुष्टो यो नखो रूक्षो ऽसितः खरः
tad evākṣatarogākhyaṃ tathopanakhamityapi
abhighātātpraduṣṭo yo nakho rūkṣo 'sitaḥ kharaḥ
- 24
भवेत्तं कुनखं विद्यात्कुलीनमिति संज्ञितम्
गम्भीरामल्पसंरम्भां सवर्णाम् उपरिस्थिताम्
bhavettaṃ kunakhaṃ vidyātkulīnamiti saṃjñitam
gambhīrāmalpasaṃrambhāṃ savarṇām uparisthitām
- 25
कफाद् अन्तःप्रपाकां तां विद्यादनुशयीं भिषक्
विदारीकन्दवद्वृत्तां कक्षावङ्क्षणसन्धिषु
kaphād antaḥprapākāṃ tāṃ vidyādanuśayīṃ bhiṣak
vidārīkandavadvṛttāṃ kakṣāvaṅkṣaṇasandhiṣu
- 26
रक्तां विदारिकां विद्यात्सर्वजां सर्वलक्षणाम्
प्राप्य मांससिरास्नायु श्लेष्मा मेदस्तथानिलः
raktāṃ vidārikāṃ vidyātsarvajāṃ sarvalakṣaṇām
prāpya māṃsasirāsnāyu śleṣmā medastathānilaḥ
- 27
ग्रन्थिं कुर्वन्ति भिन्नो ऽसौ मधुसर्पिर्वसानिभम्
स्रवत्यास्रावमत्यर्थं तत्र वृद्धिं गतो ऽनिलः
granthiṃ kurvanti bhinno 'sau madhusarpirvasānibham
sravatyāsrāvamatyarthaṃ tatra vṛddhiṃ gato 'nilaḥ
- 28
मांसं विशोष्य ग्रथितां शर्करां जनयेत्पुनः
दुर्गन्धं क्लिन्नमत्यर्थं नानावर्णं ततः सिराः
māṃsaṃ viśoṣya grathitāṃ śarkarāṃ janayetpunaḥ
durgandhaṃ klinnamatyarthaṃ nānāvarṇaṃ tataḥ sirāḥ
- 29
स्रवन्ति सहसा रक्तं तद्विद्याच्छर्करार्बुदम्
पामाविचर्च्यौ कुष्ठेषु रकसा च प्रकीर्तिता
sravanti sahasā raktaṃ tadvidyāccharkarārbudam
pāmāvicarcyau kuṣṭheṣu rakasā ca prakīrtitā
- 30
परिक्रमणशीलस्य वायुरत्यर्थरूक्षयोः
पादयोः कुरुते दारीं सरुजां तलसंश्रितः
parikramaṇaśīlasya vāyuratyartharūkṣayoḥ
pādayoḥ kurute dārīṃ sarujāṃ talasaṃśritaḥ

