91 shlokas
- 1
अथातो वातव्याधिनिदानं व्याख्यास्यामः
athāto vātavyādhinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
धन्वन्तरिं धर्मभृतां वरिष्ठममृतोद्भवम्
चरणावुपसंगृह्य सुश्रुतः परिपृच्छति
dhanvantariṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭhamamṛtodbhavam
caraṇāvupasaṃgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati
- 4
वायोः प्रकृतिभूतस्य व्यापन्नस्य च कोपनैः
स्थानं कर्म च रोगांश्च वद मे वदतां वर
vāyoḥ prakṛtibhūtasya vyāpannasya ca kopanaiḥ
sthānaṃ karma ca rogāṃśca vada me vadatāṃ vara
- 5
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्राब्रवीद्भिषजां वरः
स्वयंभूरेष भगवान्वायुरित्यभिशब्दितः
tasya tadvacanaṃ śrutvā prābravīdbhiṣajāṃ varaḥ
svayaṃbhūreṣa bhagavānvāyurityabhiśabditaḥ
- 6
स्वातन्त्र्यान्नित्यभावाच्च सर्वगत्वात्तथैव च
सर्वेषाम् एव सर्वात्मा सर्वलोकनमस्कृतः
svātantryānnityabhāvācca sarvagatvāttathaiva ca
sarveṣām eva sarvātmā sarvalokanamaskṛtaḥ
- 7
स्थित्युत्पत्तिविनाशेषु भूतानामेष कारणम्
अव्यक्तो व्यक्तकर्मा च रूक्षः शीतो लघुः खरः
sthityutpattivināśeṣu bhūtānāmeṣa kāraṇam
avyakto vyaktakarmā ca rūkṣaḥ śīto laghuḥ kharaḥ
- 8
तिर्यग्गो द्विगुणश्चैव रजोबहुल एव च
अचिन्त्यवीर्यो दोषाणां नेता रोगसमूहराट्
tiryaggo dviguṇaścaiva rajobahula eva ca
acintyavīryo doṣāṇāṃ netā rogasamūharāṭ
- 9
आशुकारी मुहुश्चारी पक्वाधानगुदालयः
देहे विचरतस्तस्य लक्षणानि निबोध मे
āśukārī muhuścārī pakvādhānagudālayaḥ
dehe vicaratastasya lakṣaṇāni nibodha me
- 10
दोषधात्वग्निसमतां संप्राप्तिं विषयेषु च
क्रियाणामानुलोम्यं च करोत्यकुपितो ऽनिलः
doṣadhātvagnisamatāṃ saṃprāptiṃ viṣayeṣu ca
kriyāṇāmānulomyaṃ ca karotyakupito 'nilaḥ
- 11
यथाग्निः पञ्चधा भिन्नो नामस्थानक्रियामयैः
भिन्नो ऽनिलस्तथा ह्येको नामस्थानक्रियामयैः
yathāgniḥ pañcadhā bhinno nāmasthānakriyāmayaiḥ
bhinno 'nilastathā hyeko nāmasthānakriyāmayaiḥ
- 12
प्राणोदानौ समानश्च व्यानश्चापान एव च
स्थानस्था मारुताः पञ्च यापयन्ति शरीरिणम्
prāṇodānau samānaśca vyānaścāpāna eva ca
sthānasthā mārutāḥ pañca yāpayanti śarīriṇam
- 13
यो वायुर्वक्त्रसंचारी स प्राणो नाम देहधृक्
सो ऽन्नं प्रवेशयत्यन्तः प्राणांश्चाप्यवलम्बते
yo vāyurvaktrasaṃcārī sa prāṇo nāma dehadhṛk
so 'nnaṃ praveśayatyantaḥ prāṇāṃścāpyavalambate
- 14
प्रायशः कुरुते दुष्टो हिक्काश्वासादिकान्गदान्
उदानो नाम यस्तूर्ध्वम् उपैति पवनोत्तमः
prāyaśaḥ kurute duṣṭo hikkāśvāsādikāngadān
udāno nāma yastūrdhvam upaiti pavanottamaḥ
- 15
तेन भाषितगीतादिविशेषो ऽभिप्रवर्तते
ऊर्ध्वजत्रुगतान्रोगान्करोति च विशेषतः
tena bhāṣitagītādiviśeṣo 'bhipravartate
ūrdhvajatrugatānrogānkaroti ca viśeṣataḥ
- 16
आमपक्वाशयचरः समानो वह्निसङ्गतः
सो ऽन्नं पचति तज्जांश्च विशेषान्विविनक्ति हि
āmapakvāśayacaraḥ samāno vahnisaṅgataḥ
so 'nnaṃ pacati tajjāṃśca viśeṣānvivinakti hi
- 17
गुल्माग्निसादातीसारप्रभृतीन्कुरुते गदान्
कृत्स्नदेहचरो व्यानो रससंवहनोद्यतः
gulmāgnisādātīsāraprabhṛtīnkurute gadān
kṛtsnadehacaro vyāno rasasaṃvahanodyataḥ
- 18
स्वेदासृक्स्रावणश्चापि पञ्चधा चेष्टयत्यपि
क्रुद्धश्च कुरुते रोगान्प्रायशः सर्वदेहगान्
svedāsṛksrāvaṇaścāpi pañcadhā ceṣṭayatyapi
kruddhaśca kurute rogānprāyaśaḥ sarvadehagān
- 19
पक्वाधानालयो ऽपानः काले कर्षति चाप्यधः
समीरणः शकृन्मूत्रं शुक्रगर्भार्तवानि च
pakvādhānālayo 'pānaḥ kāle karṣati cāpyadhaḥ
samīraṇaḥ śakṛnmūtraṃ śukragarbhārtavāni ca
- 20
क्रुद्धश्च कुरुते रोगान्घोरान्बस्तिगुदाश्रयान्
शुक्रदोषप्रमेहास्तु व्यानापानप्रकोपजाः
kruddhaśca kurute rogānghorānbastigudāśrayān
śukradoṣapramehāstu vyānāpānaprakopajāḥ
- 21
युगपत्कुपिताश्चापि देहं भिन्द्युरसंशयम्
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि नानास्थानान्तराश्रितः
yugapatkupitāścāpi dehaṃ bhindyurasaṃśayam
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi nānāsthānāntarāśritaḥ
- 22
बहुशः कुपितो वायुर्विकारान्कुरुते हि यान्
वायुरामाशये क्रुद्धश्छर्द्यादीन्कुरुते गदान्
bahuśaḥ kupito vāyurvikārānkurute hi yān
vāyurāmāśaye kruddhaśchardyādīnkurute gadān
- 23
मोहं मूर्च्छां पिपासां च हृद्ग्रहं पार्श्ववेदनाम्
पक्वाशयस्थो ऽन्त्रकूजं शूलं नाभौ करोति च
mohaṃ mūrcchāṃ pipāsāṃ ca hṛdgrahaṃ pārśvavedanām
pakvāśayastho 'ntrakūjaṃ śūlaṃ nābhau karoti ca
- 24
कृच्छ्रमूत्रपुरीषत्वमानाहं त्रिकवेदनाम्
श्रोत्रादिष्विन्द्रियवधं कुर्यात्क्रुद्धः समीरणः
kṛcchramūtrapurīṣatvamānāhaṃ trikavedanām
śrotrādiṣvindriyavadhaṃ kuryātkruddhaḥ samīraṇaḥ
- 25
वैवर्ण्यं स्फुरणं रौक्ष्यं सुप्तिं चुमुचुमायनम्
त्वक्स्थो निस्तोदनं कुर्यात्त्वग्भेदं परिपोटनम्
vaivarṇyaṃ sphuraṇaṃ raukṣyaṃ suptiṃ cumucumāyanam
tvakstho nistodanaṃ kuryāttvagbhedaṃ paripoṭanam
- 26
व्रणांश्च रक्तगो ग्रन्थीन्सशूलान्मांससंश्रितः
तथा मेदःश्रितः कुर्याद्ग्रन्थीन्मन्दरुजो ऽव्रणान्
vraṇāṃśca raktago granthīnsaśūlānmāṃsasaṃśritaḥ
tathā medaḥśritaḥ kuryādgranthīnmandarujo 'vraṇān
- 27
कुर्यात्सिरागतः शूलं सिराकुञ्चनपूरणम्
स्नायुप्राप्तः स्तम्भकम्पौ शूलमाक्षेपणं तथा
kuryātsirāgataḥ śūlaṃ sirākuñcanapūraṇam
snāyuprāptaḥ stambhakampau śūlamākṣepaṇaṃ tathā
- 28
हन्ति सन्धिगतः सन्धीन्शूलशोफौ करोति च
अस्थिशोषं प्रभेदं च कुर्याच्छूलं च तच्छ्रितः
hanti sandhigataḥ sandhīnśūlaśophau karoti ca
asthiśoṣaṃ prabhedaṃ ca kuryācchūlaṃ ca tacchritaḥ
- 29
तथा मज्जगते रुक्च न कदाचित्प्रशाम्यति
अप्रवृत्तिः प्रवृत्तिर्वा विकृता शुक्रगे ऽनिले
tathā majjagate rukca na kadācitpraśāmyati
apravṛttiḥ pravṛttirvā vikṛtā śukrage 'nile
- 30
हस्तपादशिरोधातूंस्तथा संचरति क्रमात्
व्याप्नुयाद्वाखिलं देहं वायुः सर्वगतो नृणाम्
hastapādaśirodhātūṃstathā saṃcarati kramāt
vyāpnuyādvākhilaṃ dehaṃ vāyuḥ sarvagato nṛṇām

