27 shlokas
- 1
अथातो विसर्पनाडीस्तनरोगनिदानं व्याख्यास्यामः
athāto visarpanāḍīstanaroganidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
त्वङ्मांसशोणितगताः कुपितास्तु दोषाः सर्वाङ्गसारिणम् इहास्थितम् आत्मलिङ्गम्
कुर्वन्ति विस्तृतमनुन्नतम् आशु शोफं तं सर्वतो विसरणाच्च विसर्पमाहुः
tvaṅmāṃsaśoṇitagatāḥ kupitāstu doṣāḥ sarvāṅgasāriṇam ihāsthitam ātmaliṅgam
kurvanti vistṛtamanunnatam āśu śophaṃ taṃ sarvato visaraṇācca visarpamāhuḥ
- 4
वातात्मको ऽसितमृदुः परुषो ऽङ्गमर्दसम्भेदतोदपवनज्वरलिङ्गयुक्तः
गण्डैर्यदा तु विषमैर् अतिदूषितत्वाद्युक्तः स एव कथितः खलु वर्जनीयः
vātātmako 'sitamṛduḥ paruṣo 'ṅgamardasambhedatodapavanajvaraliṅgayuktaḥ
gaṇḍairyadā tu viṣamair atidūṣitatvādyuktaḥ sa eva kathitaḥ khalu varjanīyaḥ
- 5
पित्तात्मको द्रुतगतिर्ज्वरदाहपाकस्फोटप्रभेदबहुलः क्षतजप्रकाशः
दोषप्रवृद्धिहतमांससिरो यदा स्यात्स्रोतोजकर्दमनिभो न तदा स सिध्येत्
pittātmako drutagatirjvaradāhapākasphoṭaprabhedabahulaḥ kṣatajaprakāśaḥ
doṣapravṛddhihatamāṃsasiro yadā syātsrotojakardamanibho na tadā sa sidhyet
- 6
श्लेष्मात्मकः सरति मन्दम् अशीघ्रपाकः स्निग्धः सितश्वयथुर् अल्परुग् उग्रकण्डुः
सर्वात्मकस्त्रिविधवर्णरुजो ऽवगाढः पक्वो न सिध्यति च मांससिराप्रशातात्
śleṣmātmakaḥ sarati mandam aśīghrapākaḥ snigdhaḥ sitaśvayathur alparug ugrakaṇḍuḥ
sarvātmakastrividhavarṇarujo 'vagāḍhaḥ pakvo na sidhyati ca māṃsasirāpraśātāt
- 7
सद्यःक्षतव्रणम् उपेत्य नरस्य पित्तं रक्तं च दोषबहुलस्य करोति शोफम्
श्यावं सलोहितम् अतिज्वरदाहपाकं स्फोटैः कुलत्थसदृशैर् असितैश्च कीर्णम्
sadyaḥkṣatavraṇam upetya narasya pittaṃ raktaṃ ca doṣabahulasya karoti śopham
śyāvaṃ salohitam atijvaradāhapākaṃ sphoṭaiḥ kulatthasadṛśair asitaiśca kīrṇam
- 8
सिध्यन्ति वातकफपित्तकृता विसर्पाः सर्वात्मकः क्षतकृतश्च न सिद्धिमेति
पैत्तानिलावपि च दर्शितपूर्वलिङ्गौ सर्वे च मर्मसु भवन्ति हि कृच्छ्रसाध्याः
sidhyanti vātakaphapittakṛtā visarpāḥ sarvātmakaḥ kṣatakṛtaśca na siddhimeti
paittānilāvapi ca darśitapūrvaliṅgau sarve ca marmasu bhavanti hi kṛcchrasādhyāḥ
- 9
शोफं न पक्वमिति पक्वमुपेक्षते यो यो वा व्रणं प्रचुरपूयम् असाधुवृत्तः
अभ्यन्तरं प्रविशति प्रविदार्य तस्य स्थानानि पूर्वविहितानि ततः स पूयः
śophaṃ na pakvamiti pakvamupekṣate yo yo vā vraṇaṃ pracurapūyam asādhuvṛttaḥ
abhyantaraṃ praviśati pravidārya tasya sthānāni pūrvavihitāni tataḥ sa pūyaḥ
- 10
तस्यातिमात्रगमनाद्गतिरित्यतश्च नाडीव यद्वहति तेन मता तु नाडी
दोषैस्त्रिभिर्भवति सा पृथगेकशश्च संमूर्छितैरपि च शल्यनिमित्ततो ऽन्या
tasyātimātragamanādgatirityataśca nāḍīva yadvahati tena matā tu nāḍī
doṣaistribhirbhavati sā pṛthagekaśaśca saṃmūrchitairapi ca śalyanimittato 'nyā
- 11
तत्रानिलात्परुषसूक्ष्ममुखी सशूला फेनानुविद्धमधिकं स्रवति क्षपायाम्
तृट्तापतोदसदनज्वरभेदहेतुः पीतं स्रवत्यधिकम् उष्णमहःसु पित्तात्
tatrānilātparuṣasūkṣmamukhī saśūlā phenānuviddhamadhikaṃ sravati kṣapāyām
tṛṭtāpatodasadanajvarabhedahetuḥ pītaṃ sravatyadhikam uṣṇamahaḥsu pittāt
- 12
ज्ञेया कफाद्बहुघनार्जुनपिच्छिलास्रा रात्रिस्रुतिः स्तिमितरुक्कठिना सकण्डूः
दोषद्वयाभिहितलक्षणदर्शनेन तिस्रो गतीर्व्यतिकरप्रभवास्तु विद्यात्
jñeyā kaphādbahughanārjunapicchilāsrā rātrisrutiḥ stimitarukkaṭhinā sakaṇḍūḥ
doṣadvayābhihitalakṣaṇadarśanena tisro gatīrvyatikaraprabhavāstu vidyāt
- 13
दाहज्वरश्वसनमूर्छनवक्त्रशोषा यस्यां भवन्त्यभिहितानि च लक्षणानि
तामादिशेत्पवनपित्तकफप्रकोपाद्घोराम् असुक्षयकरीम् इव कालरात्रिम्
dāhajvaraśvasanamūrchanavaktraśoṣā yasyāṃ bhavantyabhihitāni ca lakṣaṇāni
tāmādiśetpavanapittakaphaprakopādghorām asukṣayakarīm iva kālarātrim
- 14
नष्टं कथंचिद् अनुमार्गम् उदीरितेषु स्थानेषु शल्यमचिरेण गतिं करोति
सा फेनिलं मथितमच्छमसृग्विमिश्रमुष्णं स्रवेत सहसा सरुजा च नित्यम्
naṣṭaṃ kathaṃcid anumārgam udīriteṣu sthāneṣu śalyamacireṇa gatiṃ karoti
sā phenilaṃ mathitamacchamasṛgvimiśramuṣṇaṃ sraveta sahasā sarujā ca nityam
- 15
यावत्यो गतयो यैश्च कारणैः सम्भवन्ति हि
तावन्तः स्तनरोगाः स्युः स्त्रीणां तैर् एव हेतुभिः
yāvatyo gatayo yaiśca kāraṇaiḥ sambhavanti hi
tāvantaḥ stanarogāḥ syuḥ strīṇāṃ tair eva hetubhiḥ
- 16
धमन्यः संवृतद्वाराः कन्यानां स्तनसंश्रिताः
दोषाविसरणात्तासां न भवन्ति स्तनामयाः
dhamanyaḥ saṃvṛtadvārāḥ kanyānāṃ stanasaṃśritāḥ
doṣāvisaraṇāttāsāṃ na bhavanti stanāmayāḥ
- 17
तासाम् एव प्रजातानां गर्भिणीनां च ताः पुनः
स्वभावादेव विवृता जायन्ते सम्भवन्त्यतः
tāsām eva prajātānāṃ garbhiṇīnāṃ ca tāḥ punaḥ
svabhāvādeva vivṛtā jāyante sambhavantyataḥ
- 18
रसप्रसादो मधुरः पक्वाहारनिमित्तजः
कृत्स्नदेहात्स्तनौ प्राप्तः स्तन्यमित्यभिधीयते
rasaprasādo madhuraḥ pakvāhāranimittajaḥ
kṛtsnadehātstanau prāptaḥ stanyamityabhidhīyate
- 19
विशस्तेष्वपि गात्रेषु यथा शुक्रं न दृश्यते
सर्वदेहाश्रितत्वाच्च शुक्रलक्षणम् उच्यते
viśasteṣvapi gātreṣu yathā śukraṃ na dṛśyate
sarvadehāśritatvācca śukralakṣaṇam ucyate
- 20
तदेव चेष्टयुवतेर्दर्शनात्स्मरणाद् अपि
शब्दसंश्रवणात्स्पर्शात्संहर्षाच्च प्रवर्तते
tadeva ceṣṭayuvaterdarśanātsmaraṇād api
śabdasaṃśravaṇātsparśātsaṃharṣācca pravartate
- 21
सुप्रसन्नं मनस्तत्र हर्षणे हेतुरुच्यते
आहाररसयोनित्वादेवं स्तन्यम् अपि स्त्रियाः
suprasannaṃ manastatra harṣaṇe heturucyate
āhārarasayonitvādevaṃ stanyam api striyāḥ
- 22
तदेवापत्यसंस्पर्शाद्दर्शनात्स्मरणाद् अपि
ग्रहणाच्च शरीरस्य शुक्रवत्सम्प्रवर्तते
tadevāpatyasaṃsparśāddarśanātsmaraṇād api
grahaṇācca śarīrasya śukravatsampravartate
- 23
स्नेहो निरन्तरस्तत्र प्रस्रवे हेतुरुच्यते
तत्कषायं भवेद्वातात्क्षिप्तं च प्लवते ऽम्भसि
sneho nirantarastatra prasrave heturucyate
tatkaṣāyaṃ bhavedvātātkṣiptaṃ ca plavate 'mbhasi
- 24
पित्तादम्लं सकटुकं राज्यो ऽम्भसि च पीतिकाः
कफाद्घनं पिच्छिलं च जले चाप्यवसीदति
सर्वैर्दुष्टैः सर्वलिङ्गमभिघाताच्च दुष्यति
pittādamlaṃ sakaṭukaṃ rājyo 'mbhasi ca pītikāḥ
kaphādghanaṃ picchilaṃ ca jale cāpyavasīdati
sarvairduṣṭaiḥ sarvaliṅgamabhighātācca duṣyati
- 25
यत्क्षीरमुदके क्षिप्तमेकीभवति पाण्डुरम्
मधुरं चाविवर्णं च प्रसन्नं तद्विनिर्दिशेत्
yatkṣīramudake kṣiptamekībhavati pāṇḍuram
madhuraṃ cāvivarṇaṃ ca prasannaṃ tadvinirdiśet
- 26
सक्षीरौ वाप्यदुग्धौ वा प्राप्य दोषः स्तनौ स्त्रियाः
रक्तं मांसं च संदूष्य स्तनरोगाय कल्पते
sakṣīrau vāpyadugdhau vā prāpya doṣaḥ stanau striyāḥ
raktaṃ māṃsaṃ ca saṃdūṣya stanarogāya kalpate
- 27
पञ्चानाम् अपि तेषां तु हित्वा शोणितविद्रधिम्
लक्षणानि समानानि बाह्यविद्रधिलक्षणैः
pañcānām api teṣāṃ tu hitvā śoṇitavidradhim
lakṣaṇāni samānāni bāhyavidradhilakṣaṇaiḥ

