34 shlokas
- 1
अथातः कुष्ठनिदानं व्याख्यास्यामः
athātaḥ kuṣṭhanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
मिथ्याहाराचारस्य विशेषाद्गुरुविरुद्धासात्म्याजीर्णाहिताशिनः स्नेहपीतस्य वान्तस्य वा व्यायामग्राम्यधर्मसेविनो ग्राम्यानूपौदकमांसानि वा पयसाभीक्ष्णमश्नतो यो वा मज्जत्यप्सूष्माभितप्तः सहसा छर्दिं वा प्रतिहन्ति तस्य पित्तश्लेष्माणौ प्रकुपितौ परिगृह्यानिलः प्रवृद्धस्तिर्यग्गाः सिराः सम्प्रपद्य समुद्धूय बाह्यं मार्गं प्रति समन्ताद्विक्षिपति यत्र यत्र च दोषो विक्षिप्तो निश्चरति तत्र तत्र मण्डलानि प्रादुर्भवन्ति एवं समुत्पन्नस्त्वचि दोषस्तत्र तत्र च परिवृद्धिं प्राप्याप्रतिक्रियमाणो ऽभ्यन्तरं प्रतिपद्यते धातून् अभिदूषयन्
mithyāhārācārasya viśeṣādguruviruddhāsātmyājīrṇāhitāśinaḥ snehapītasya vāntasya vā vyāyāmagrāmyadharmasevino grāmyānūpaudakamāṃsāni vā payasābhīkṣṇamaśnato yo vā majjatyapsūṣmābhitaptaḥ sahasā chardiṃ vā pratihanti tasya pittaśleṣmāṇau prakupitau parigṛhyānilaḥ pravṛddhastiryaggāḥ sirāḥ samprapadya samuddhūya bāhyaṃ mārgaṃ prati samantādvikṣipati yatra yatra ca doṣo vikṣipto niścarati tatra tatra maṇḍalāni prādurbhavanti evaṃ samutpannastvaci doṣastatra tatra ca parivṛddhiṃ prāpyāpratikriyamāṇo 'bhyantaraṃ pratipadyate dhātūn abhidūṣayan
- 4
तस्य पूर्वरूपाणि त्वक्पारुष्यमकस्माद्रोमहर्षः कण्डूः स्वेदबाहुल्यम् अस्वेदनं वाङ्गप्रदेशानां स्वापः क्षतविसर्पणमसृजः कृष्णता चेति
tasya pūrvarūpāṇi tvakpāruṣyamakasmādromaharṣaḥ kaṇḍūḥ svedabāhulyam asvedanaṃ vāṅgapradeśānāṃ svāpaḥ kṣatavisarpaṇamasṛjaḥ kṛṣṇatā ceti
- 5
तत्र सप्त महाकुष्ठानि एकादश क्षुद्रकुष्ठानि एवमष्टादश कुष्ठानि भवन्ति
तत्र महाकुष्ठान्य् अरुणोदुम्बरर्ष्यजिह्वकपालकाकणकपुण्डरीकदद्रुकुष्ठानीति
क्षुद्रकुष्ठान्यपि स्थूलारुष्कं महाकुष्ठमेककुष्ठं चर्मदलं विसर्पः परिसर्पः सिध्मं विचर्चिका किटिभं पामा रकसा चेति
tatra sapta mahākuṣṭhāni ekādaśa kṣudrakuṣṭhāni evamaṣṭādaśa kuṣṭhāni bhavanti
tatra mahākuṣṭhāny aruṇodumbararṣyajihvakapālakākaṇakapuṇḍarīkadadrukuṣṭhānīti
kṣudrakuṣṭhānyapi sthūlāruṣkaṃ mahākuṣṭhamekakuṣṭhaṃ carmadalaṃ visarpaḥ parisarpaḥ sidhmaṃ vicarcikā kiṭibhaṃ pāmā rakasā ceti
- 6
सर्वाणि कुष्ठानि सवातानि सपित्तानि सश्लेष्माणि सक्रिमीणि च भवन्ति उत्सन्नतस्तु दोषग्रहणमभिभवात्
sarvāṇi kuṣṭhāni savātāni sapittāni saśleṣmāṇi sakrimīṇi ca bhavanti utsannatastu doṣagrahaṇamabhibhavāt
- 7
तत्र वातेनारुणं पित्तेनोदुम्बरर्ष्यजिह्वकपालकाकणकानि श्लेष्मणा पुण्डरीकं दद्रुकुष्ठं चेति
तेषां महत्त्वं क्रियागुरुत्वम् उत्तरोत्तरं धात्वनुप्रवेशादसाध्यत्वं चेति
tatra vātenāruṇaṃ pittenodumbararṣyajihvakapālakākaṇakāni śleṣmaṇā puṇḍarīkaṃ dadrukuṣṭhaṃ ceti
teṣāṃ mahattvaṃ kriyāgurutvam uttarottaraṃ dhātvanupraveśādasādhyatvaṃ ceti
- 8
तत्र वातेनारुणाभानि तनूनि विसर्पीणि तोदभेदस्वापयुक्तान्यरुणानि
पित्तेन पक्वोदुम्बरफलाकृतिवर्णान्यौदुम्बराणि ऋष्यजिह्वाप्रकाशानि खराणि ऋष्यजिह्वानि कृष्णकपालिकाप्रकाशानि कपालकुष्ठानि काकणन्तिकाफलसदृशान्यतीव रक्तकृष्णानि काकणकानि तेषां चतुर्णामप्योषचोषपरिदाहधूमायनानि क्षिप्रोत्थानप्रपाकभेदित्वानि क्रिमिजन्म च सामान्यानि लिङ्गानि
श्लेष्मणा पुण्डरीकपत्रप्रकाशानि पौण्डरीकाणि अतसीपुष्पवर्णानि ताम्राणि वा विसर्पीणि पिडकावन्ति च दद्रुकुष्ठानि तयोर्द्वयोर् अप्युत्सन्नता परिमण्डलता कण्डूश्चिरोत्थानत्वं चेति सामान्यानि रूपाणि
tatra vātenāruṇābhāni tanūni visarpīṇi todabhedasvāpayuktānyaruṇāni
pittena pakvodumbaraphalākṛtivarṇānyaudumbarāṇi ṛṣyajihvāprakāśāni kharāṇi ṛṣyajihvāni kṛṣṇakapālikāprakāśāni kapālakuṣṭhāni kākaṇantikāphalasadṛśānyatīva raktakṛṣṇāni kākaṇakāni teṣāṃ caturṇāmapyoṣacoṣaparidāhadhūmāyanāni kṣiprotthānaprapākabheditvāni krimijanma ca sāmānyāni liṅgāni
śleṣmaṇā puṇḍarīkapatraprakāśāni pauṇḍarīkāṇi atasīpuṣpavarṇāni tāmrāṇi vā visarpīṇi piḍakāvanti ca dadrukuṣṭhāni tayordvayor apyutsannatā parimaṇḍalatā kaṇḍūścirotthānatvaṃ ceti sāmānyāni rūpāṇi
- 9
क्षुद्रकुष्ठान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः
स्थूलानि सन्धिष्वतिदारुणानि स्थूलारुषि स्युः कठिनान्यरूंषि
त्वक्कोचभेदस्वपनाङ्गसादाः कुष्ठे महत्पूर्वयुते भवन्ति
kṣudrakuṣṭhānyata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ
sthūlāni sandhiṣvatidāruṇāni sthūlāruṣi syuḥ kaṭhinānyarūṃṣi
tvakkocabhedasvapanāṅgasādāḥ kuṣṭhe mahatpūrvayute bhavanti
- 10
कृष्णारुणं येन भवेच्छरीरं तदेककुष्ठं प्रवदन्ति कुष्ठम्
स्युर्येन कण्डूव्यथनौषचोषास्तलेषु तच्चर्मदलं वदन्ति
kṛṣṇāruṇaṃ yena bhaveccharīraṃ tadekakuṣṭhaṃ pravadanti kuṣṭham
syuryena kaṇḍūvyathanauṣacoṣāstaleṣu taccarmadalaṃ vadanti
- 11
विसर्पवत्सर्पति सर्वतो यस्त्वग्रक्तमांसान्यभिभूय शीघ्रम्
मूर्च्छाविदाहारतितोदपाकान्कृत्वा विसर्पः स भवेद्विकारः
visarpavatsarpati sarvato yastvagraktamāṃsānyabhibhūya śīghram
mūrcchāvidāhāratitodapākānkṛtvā visarpaḥ sa bhavedvikāraḥ
- 12
शनैः शरीरे पिडकाः स्रवन्त्यः सर्पन्ति यास्तं परिसर्पमाहुः
कण्ड्वन्वितं श्वेतमपायि सिध्म विद्यात्तनु प्रायश ऊर्ध्वकाये
śanaiḥ śarīre piḍakāḥ sravantyaḥ sarpanti yāstaṃ parisarpamāhuḥ
kaṇḍvanvitaṃ śvetamapāyi sidhma vidyāttanu prāyaśa ūrdhvakāye
- 13
राज्यो ऽतिकण्ड्वर्तिरुजः सरूक्षा भवन्ति गात्रेषु विचर्चिकायाम्
कण्डूमती दाहरुजोपपन्ना विपादिका पादगतेयमेव
rājyo 'tikaṇḍvartirujaḥ sarūkṣā bhavanti gātreṣu vicarcikāyām
kaṇḍūmatī dāharujopapannā vipādikā pādagateyameva
- 14
यत्स्रावि वृत्तं घनमुग्रकण्डु तत्स्निग्धकृष्णं किटिभं वदन्ति
सास्रावकण्डूपरिदाहकाभिः पामाणुकाभिः पिडकाभिर् ऊह्या
yatsrāvi vṛttaṃ ghanamugrakaṇḍu tatsnigdhakṛṣṇaṃ kiṭibhaṃ vadanti
sāsrāvakaṇḍūparidāhakābhiḥ pāmāṇukābhiḥ piḍakābhir ūhyā
- 15
स्फोटैः सदाहैर् अति सैव कच्छूः स्फिक्पाणिपादप्रभवैर्निरूप्या
कण्ड्वन्विता या पिडका शरीरे संस्रावहीना रकसोच्यते सा
sphoṭaiḥ sadāhair ati saiva kacchūḥ sphikpāṇipādaprabhavairnirūpyā
kaṇḍvanvitā yā piḍakā śarīre saṃsrāvahīnā rakasocyate sā
- 16
अरुः ससिध्मं रकसा महच्च यच्चैककुष्ठं कफजान्यमूनि
वायोः प्रकोपात्परिसर्पमेकं शेषाणि पित्तप्रभवाणि विद्यात्
aruḥ sasidhmaṃ rakasā mahacca yaccaikakuṣṭhaṃ kaphajānyamūni
vāyoḥ prakopātparisarpamekaṃ śeṣāṇi pittaprabhavāṇi vidyāt
- 17
किलासम् अपि कुष्ठविकल्प एव तत्त्रिविधं वातेन पित्तेन श्लेष्मणा चेति
कुष्ठकिलासयोर् अन्तरं त्वग्गतम् एव किलासमपरिस्रावि च
तद्वातेन मण्डलमरुणं परुषं परिध्वंसि च पित्तेन पद्मपत्रप्रतीकाशं सपरिदाहं च श्लेष्मणा श्वेतं स्निग्धं बहलं कण्डूमच्च
तेषु सम्बद्धमण्डलम् अन्ते जातं रक्तरोम चासाध्यमग्निदग्धं च
kilāsam api kuṣṭhavikalpa eva tattrividhaṃ vātena pittena śleṣmaṇā ceti
kuṣṭhakilāsayor antaraṃ tvaggatam eva kilāsamaparisrāvi ca
tadvātena maṇḍalamaruṇaṃ paruṣaṃ paridhvaṃsi ca pittena padmapatrapratīkāśaṃ saparidāhaṃ ca śleṣmaṇā śvetaṃ snigdhaṃ bahalaṃ kaṇḍūmacca
teṣu sambaddhamaṇḍalam ante jātaṃ raktaroma cāsādhyamagnidagdhaṃ ca
- 18
कुष्ठेषु तु त्वक्संकोचस्वापस्वेदशोफभेदकौण्यस्वरोपघाता वातेन पाकावदरणाङ्गुलिपतनकर्णनासाभङ्गाक्षिरागसत्त्वोत्पत्तयः पित्तेन कण्डूवर्णभेदशोफास्रावगौरवाणि श्लेष्मणा
kuṣṭheṣu tu tvaksaṃkocasvāpasvedaśophabhedakauṇyasvaropaghātā vātena pākāvadaraṇāṅgulipatanakarṇanāsābhaṅgākṣirāgasattvotpattayaḥ pittena kaṇḍūvarṇabhedaśophāsrāvagauravāṇi śleṣmaṇā
- 19
तत्रादिबलप्रवृत्तं पौण्डरीकं काकणं चासाध्यम्
tatrādibalapravṛttaṃ pauṇḍarīkaṃ kākaṇaṃ cāsādhyam
- 20
भवन्ति चात्र
यथा वनस्पतिर्जातः प्राप्य कालप्रकर्षणम्
अन्तर्भूमिं विगाहेत मूलैर्वृष्टिविवर्धितैः
bhavanti cātra
yathā vanaspatirjātaḥ prāpya kālaprakarṣaṇam
antarbhūmiṃ vigāheta mūlairvṛṣṭivivardhitaiḥ
- 21
एवं कुष्ठं समुत्पन्नं त्वचि कालप्रकर्षतः
क्रमेण धातून्व्याप्नोति नरस्याप्रतिकारिणः
evaṃ kuṣṭhaṃ samutpannaṃ tvaci kālaprakarṣataḥ
krameṇa dhātūnvyāpnoti narasyāpratikāriṇaḥ
- 22
स्पर्शहानिः स्वेदनत्वमीषत्कण्डूश्च जायते
वैवर्ण्यं रूक्षभावश्च कुष्ठे त्वचि समाश्रिते
sparśahāniḥ svedanatvamīṣatkaṇḍūśca jāyate
vaivarṇyaṃ rūkṣabhāvaśca kuṣṭhe tvaci samāśrite
- 23
त्वक्स्वापो रोमहर्षश्च स्वेदस्याभिप्रवर्तनम्
कण्डूर्विपूयकश्चैव कुष्ठे शोणितसंश्रिते
tvaksvāpo romaharṣaśca svedasyābhipravartanam
kaṇḍūrvipūyakaścaiva kuṣṭhe śoṇitasaṃśrite
- 24
बाहुल्यं वक्त्रशोषश्च कार्कश्यं पिडकोद्गमः
तोदः स्फोटः स्थिरत्वं च कुष्ठे मांससमाश्रिते
bāhulyaṃ vaktraśoṣaśca kārkaśyaṃ piḍakodgamaḥ
todaḥ sphoṭaḥ sthiratvaṃ ca kuṣṭhe māṃsasamāśrite
- 25
दौर्गन्ध्यम् उपदेहश्च पूयो ऽथ क्रिमयस्तथा
गात्राणां भेदनं चापि कुष्ठे मेदःसमाश्रिते
daurgandhyam upadehaśca pūyo 'tha krimayastathā
gātrāṇāṃ bhedanaṃ cāpi kuṣṭhe medaḥsamāśrite
- 26
नासाभङ्गो ऽक्षिरागश्च क्षते च क्रिमिसंभवः
भवेत्स्वरोपघातश्च ह्यस्थिमज्जसमाश्रिते
nāsābhaṅgo 'kṣirāgaśca kṣate ca krimisaṃbhavaḥ
bhavetsvaropaghātaśca hyasthimajjasamāśrite
- 27
कौण्यं गतिक्षयो ऽङ्गानां सम्भेदः क्षतसर्पणम्
शुक्रस्थानगते लिङ्गं प्रागुक्तानि तथैव च
kauṇyaṃ gatikṣayo 'ṅgānāṃ sambhedaḥ kṣatasarpaṇam
śukrasthānagate liṅgaṃ prāguktāni tathaiva ca
- 28
स्त्रीपुंसयोः कुष्ठदोषाद्दुष्टशोणितशुक्रयोः
यदपत्यं तयोर्जातं ज्ञेयं तद् अपि कुष्ठितम्
strīpuṃsayoḥ kuṣṭhadoṣādduṣṭaśoṇitaśukrayoḥ
yadapatyaṃ tayorjātaṃ jñeyaṃ tad api kuṣṭhitam
- 29
कुष्ठमात्मवतः साध्यं त्वग्रक्तपिशिताश्रितम्
मेदोगतं भवेद्याप्यमसाध्यमत उत्तरम्
kuṣṭhamātmavataḥ sādhyaṃ tvagraktapiśitāśritam
medogataṃ bhavedyāpyamasādhyamata uttaram
- 30
ब्रह्मस्त्रीसज्जनवधपरस्वहरणादिभिः
कर्मभिः पापरोगस्य प्राहुः कुष्ठस्य संभवम्
brahmastrīsajjanavadhaparasvaharaṇādibhiḥ
karmabhiḥ pāparogasya prāhuḥ kuṣṭhasya saṃbhavam

