20 shlokas
- 1
अथ शेषार्थसिद्ध्यर्थं स्कन्धान् अस्यात एव सः
त्रीन्निश्चकर्ष सत्त्वादिभूयिष्ठानीशशक्तिगः
atha śeṣārthasiddhyarthaṃ skandhān asyāta eva saḥ
trīnniścakarṣa sattvādibhūyiṣṭhānīśaśaktigaḥ
- 2
तैजसो वैकृतो योऽन्यो भूतादिरिति संस्मृतः
तेभ्यः समात्रका देवा मात्रेभ्यो भूतपञ्चकम्
taijaso vaikṛto yo'nyo bhūtādiriti saṃsmṛtaḥ
tebhyaḥ samātrakā devā mātrebhyo bhūtapañcakam
- 3
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासा च मनसा सह
प्रकाशान्वयतः सात्त्वास्तैजसश्च स सात्त्विकः
śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā nāsā ca manasā saha
prakāśānvayataḥ sāttvāstaijasaśca sa sāttvikaḥ
- 4
वाणी पाणी भगः पायुः पादौ चेति रजोभुवः
कर्मान्वयाद्रजोभूयान्गणो वैकारिकोऽत्र यः
vāṇī pāṇī bhagaḥ pāyuḥ pādau ceti rajobhuvaḥ
karmānvayādrajobhūyāngaṇo vaikāriko'tra yaḥ
- 5
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः
गुणाविशिष्टास्तन्मात्रास्तन्मात्रपदयोजिताः
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca pañcamaḥ
guṇāviśiṣṭāstanmātrāstanmātrapadayojitāḥ
- 6
प्रकाशकर्मकृद्वर्गवैलक्षण्यात्तमोभवाः
प्रकाश्यत्वाच्च भूतादिर् अहङ्कारेषु तामसः
prakāśakarmakṛdvargavailakṣaṇyāttamobhavāḥ
prakāśyatvācca bhūtādir ahaṅkāreṣu tāmasaḥ
- 7
देवप्रवर्तकं शीघ्रचारि संकल्पधर्मि च
मनः शब्दादिविषये ग्राहकाः श्रवणादयः
devapravartakaṃ śīghracāri saṃkalpadharmi ca
manaḥ śabdādiviṣaye grāhakāḥ śravaṇādayaḥ
- 8
वचनादानसंह्लादविसर्गविहृतिक्रियाः
वागादीनां पदान्यत्वं पदे सत्यप्यतद्गुणाः
vacanādānasaṃhlādavisargavihṛtikriyāḥ
vāgādīnāṃ padānyatvaṃ pade satyapyatadguṇāḥ
- 9
आत्मेन्द्रियार्थनैकृष्ट्ये सर्वदेवाप्रवृत्तिता
प्रवृत्तिकारकास्तित्वं युक्तितोऽप्यवसीयते
ātmendriyārthanaikṛṣṭye sarvadevāpravṛttitā
pravṛttikārakāstitvaṃ yuktito'pyavasīyate
- 10
तत्त्वान्तरोक्तवृत्तिभ्यो वैलक्षण्याद्विलक्षणः
संकल्पो बीजमभ्येति मनस्तत्पारिशेष्यतः
tattvāntaroktavṛttibhyo vailakṣaṇyādvilakṣaṇaḥ
saṃkalpo bījamabhyeti manastatpāriśeṣyataḥ
- 11
ज्ञानं तदक्षयोगात्तत्क्रमयोगितया क्रमात्
तथाप्याभाति युगपन्नाशुसंचरणादृते
jñānaṃ tadakṣayogāttatkramayogitayā kramāt
tathāpyābhāti yugapannāśusaṃcaraṇādṛte
- 12
नियतार्थतयाक्षाणि नानायोनीनि कस्यचित्
गन्धादिव्यञ्जकत्वाच्च तदाधारात्मकान्यपि
niyatārthatayākṣāṇi nānāyonīni kasyacit
gandhādivyañjakatvācca tadādhārātmakānyapi
- 13
शब्दैकग्राहकं श्रोत्रं स्पर्शैकग्राहिणी च त्वक्
तथास्तु यदि नादत्ते सगुणं कारणान्तरम्
śabdaikagrāhakaṃ śrotraṃ sparśaikagrāhiṇī ca tvak
tathāstu yadi nādatte saguṇaṃ kāraṇāntaram
- 14
त्वगिन्द्रियमयुक्तार्थग्राहि युक्तपराङ्मुखम्
तेजोवारिमहीद्रव्यं दृगादत्ते सरूपकम्
tvagindriyamayuktārthagrāhi yuktaparāṅmukham
tejovārimahīdravyaṃ dṛgādatte sarūpakam
- 15
ततस्त्रिद्रव्यजा सा स्यान्न परेणेष्यते तथा
येनोपलभ्यते योऽर्थः स तस्यार्थस्य कारणम्
tatastridravyajā sā syānna pareṇeṣyate tathā
yenopalabhyate yo'rthaḥ sa tasyārthasya kāraṇam
- 16
न प्राप्तमपि कर्मादि सेयं व्यसनसन्ततिः
कर्णरन्ध्रविशिष्टं खं शब्दवर्गावभासकम्
na prāptamapi karmādi seyaṃ vyasanasantatiḥ
karṇarandhraviśiṣṭaṃ khaṃ śabdavargāvabhāsakam
- 17
नासारन्ध्रविशिष्टं तद्ब्रूत केन निवार्यते
तददृष्टावरुद्धं वा तदप्यन्यत्र किं कृतम्
nāsārandhraviśiṣṭaṃ tadbrūta kena nivāryate
tadadṛṣṭāvaruddhaṃ vā tadapyanyatra kiṃ kṛtam
- 18
प्राप्तं गृह्णाति नातोद्ये शप्तं केनापि दस्युना
युक्त्यगम्येऽपि सद्वाक्यात्प्रतीतिरनुपद्रवा
prāptaṃ gṛhṇāti nātodye śaptaṃ kenāpi dasyunā
yuktyagamye'pi sadvākyātpratītiranupadravā
- 19
मितार्थादमितार्थस्य ज्यायस्त्वमिति सूरयः
व्योमप्रभञ्जनाग्न्यम्बुभूमयो भूतपञ्चकम्
mitārthādamitārthasya jyāyastvamiti sūrayaḥ
vyomaprabhañjanāgnyambubhūmayo bhūtapañcakam
- 20
शब्दाद्येकोत्तरगुणम् अवकाशादिवृत्तिमत्
śabdādyekottaraguṇam avakāśādivṛttimat

