27 shlokas
- 1
अथ सिद्ध्यादिवर्गाणां लेशात्सामान्यलक्षणम्
कथ्यते विप्लवो मा भूत्समासोक्तेः प्रभेदशः
atha siddhyādivargāṇāṃ leśātsāmānyalakṣaṇam
kathyate viplavo mā bhūtsamāsokteḥ prabhedaśaḥ
- 2
पुंस्प्रकृत्यादिविषया बुद्धिर्या सिद्धिर् अत्र सा
तुष्टिर्नुर् अकृतार्थस्य कृतार्थो ऽस्मीति या मतिः
puṃsprakṛtyādiviṣayā buddhiryā siddhir atra sā
tuṣṭirnur akṛtārthasya kṛtārtho 'smīti yā matiḥ
- 3
अशक्तिः कारकापाये सदर्थाप्रभविष्णुता
किंचित्सामान्यतो ऽन्यत्र मतिर् अन्या विपर्ययः
aśaktiḥ kārakāpāye sadarthāprabhaviṣṇutā
kiṃcitsāmānyato 'nyatra matir anyā viparyayaḥ
- 4
प्रकाशकतया सिद्धिर्व्यक्तादेः सत्त्वभावजा
प्रकाशार्थप्रवृत्तत्वाद्रजोऽंशप्रभवापि च
prakāśakatayā siddhirvyaktādeḥ sattvabhāvajā
prakāśārthapravṛttatvādrajo'ṃśaprabhavāpi ca
- 5
तुष्टिर्मिथ्यास्वरूपत्वात्तमोगुणनिबन्धना
सुखरूपतया ब्रह्मन्सात्त्विक्यप्यवसीयते
tuṣṭirmithyāsvarūpatvāttamoguṇanibandhanā
sukharūpatayā brahmansāttvikyapyavasīyate
- 6
अशक्तिरप्रवृत्तत्वात्तामसी दुःखभावतः
राजस्यपि गुणो दृष्टः कार्ये कारणसंश्रयः
aśaktirapravṛttatvāttāmasī duḥkhabhāvataḥ
rājasyapi guṇo dṛṣṭaḥ kārye kāraṇasaṃśrayaḥ
- 7
विपर्ययस्तमोयोनिर्मिथ्यारूपतया स च
सामान्यमात्रकाभासात्सत्त्वात्मेति विनिश्चितः
viparyayastamoyonirmithyārūpatayā sa ca
sāmānyamātrakābhāsātsattvātmeti viniścitaḥ
- 8
इति बुद्धिप्रकाशोऽयं भावप्रत्ययलक्षणः
बोध इत्युच्यते बोधव्यक्तिभूमितया पशोः
iti buddhiprakāśo'yaṃ bhāvapratyayalakṣaṇaḥ
bodha ityucyate bodhavyaktibhūmitayā paśoḥ
- 9
बुद्धिर्बोधनिमित्तं चेद्विद्या तद्व्यतिरिच्यते
रागोऽपि सत्यवैराग्ये कलायोनिः करोति किम्
buddhirbodhanimittaṃ cedvidyā tadvyatiricyate
rāgo'pi satyavairāgye kalāyoniḥ karoti kim
- 10
व्यञ्जकान्तरसद्भावे व्यञ्जकं यद्यपार्थकम्
मनोदेवार्थसद्भावे सति धीर् अप्यनर्थिका
vyañjakāntarasadbhāve vyañjakaṃ yadyapārthakam
manodevārthasadbhāve sati dhīr apyanarthikā
- 11
अथैवं ब्रुवते केचित्करणत्वविवक्षया
सो ऽपि देवैर्मनःषष्ठैः पक्षोऽनैकान्तिकः स्मृतः
athaivaṃ bruvate kecitkaraṇatvavivakṣayā
so 'pi devairmanaḥṣaṣṭhaiḥ pakṣo'naikāntikaḥ smṛtaḥ
- 12
अथैकविनियोगित्वे सत्येकमतिरिच्यते
श्रोत्रदृक्पाणिपादादि ततो भिन्नार्थमस्तु नुः
athaikaviniyogitve satyekamatiricyate
śrotradṛkpāṇipādādi tato bhinnārthamastu nuḥ
- 13
न चैकविनियोगित्वं विद्याबुद्ध्योः कथंचन
विनियोगान्तरद्वारा न दुष्टानेकसाध्यता
na caikaviniyogitvaṃ vidyābuddhyoḥ kathaṃcana
viniyogāntaradvārā na duṣṭānekasādhyatā
- 14
विद्या व्यक्ताणुचिच्छक्तिर्नुन्नाक्षेशाक्षगोचरान्
स्वीकृत्य पुंस्प्रयुक्तस्य करणस्यैति कर्मताम्
vidyā vyaktāṇucicchaktirnunnākṣeśākṣagocarān
svīkṛtya puṃsprayuktasya karaṇasyaiti karmatām
- 15
मतिस्तेनेतरा रागो न गौणस्तद्विधर्मतः
तच्च भोग्यत्वमेतद्वा वीतरागस्ततो हतः
matistenetarā rāgo na gauṇastadvidharmataḥ
tacca bhogyatvametadvā vītarāgastato hataḥ
- 16
रागोऽर्थेष्वभिलाषो यो न सोऽस्ति विषयद्वये
कर्मास्तु व्यापकं कल्प्यं कल्पितेऽपीतरत्र यत्
rāgo'rtheṣvabhilāṣo yo na so'sti viṣayadvaye
karmāstu vyāpakaṃ kalpyaṃ kalpite'pītaratra yat
- 17
कर्मणः केवलस्योक्तं नियतावेव दूषणम्
दोषः सहानवस्थानो नासाम्याद्द्वेषरागयोः
karmaṇaḥ kevalasyoktaṃ niyatāveva dūṣaṇam
doṣaḥ sahānavasthāno nāsāmyāddveṣarāgayoḥ
- 18
सर्वस्य सर्वदा सर्वा प्रवृत्तिः सुखबुद्धिजा
प्रवृत्तस्य सुखं दुःखं मोहो वाप्युपजायते
sarvasya sarvadā sarvā pravṛttiḥ sukhabuddhijā
pravṛttasya sukhaṃ duḥkhaṃ moho vāpyupajāyate
- 19
प्रवृत्त्यनन्तरं द्वेषो रागस्तत्पूर्वकालतः
द्वेषान्ते स पुनर्येन वीर्यवद्योगकारणम्
pravṛttyanantaraṃ dveṣo rāgastatpūrvakālataḥ
dveṣānte sa punaryena vīryavadyogakāraṇam
- 20
अथ व्यक्तान्तराद्बुद्धेर्गर्वोऽभूत्करणं चितः
व्यापाराद्यस्य चेष्टन्ते शारीराः पञ्च वायवः
atha vyaktāntarādbuddhergarvo'bhūtkaraṇaṃ citaḥ
vyāpārādyasya ceṣṭante śārīrāḥ pañca vāyavaḥ
- 21
प्राणापानादयस्ते तु भिन्ना वृत्तेर्न वस्तुतः
वृत्तिं लेशान्निगदतो भरद्वाज निबोध मे
prāṇāpānādayaste tu bhinnā vṛtterna vastutaḥ
vṛttiṃ leśānnigadato bharadvāja nibodha me
- 22
वृत्तिः प्रणयनं नाम यत्तज्जीवनमुच्यते
यत्तदूहं मतिः पुंसां भ्रमत्यन्धेव मार्गती
vṛttiḥ praṇayanaṃ nāma yattajjīvanamucyate
yattadūhaṃ matiḥ puṃsāṃ bhramatyandheva mārgatī
- 23
तत्कुर्वन्नुच्यते प्राणः प्राणो वा प्राणयोगतः
चित्यातिवाहिके शक्तौ प्राणशब्दः कलासु च
tatkurvannucyate prāṇaḥ prāṇo vā prāṇayogataḥ
cityātivāhike śaktau prāṇaśabdaḥ kalāsu ca
- 24
तथापनयनं भुक्तपीतविण्मूत्ररेतसाम्
कुर्वन्नपानशब्देन गीयते तत्त्वदर्शिभिः
tathāpanayanaṃ bhuktapītaviṇmūtraretasām
kurvannapānaśabdena gīyate tattvadarśibhiḥ
- 25
समन्ततो ऽन्नपानस्य समत्वेन समर्पणम्
कुर्वन्समान इत्युक्तो व्यानो विनमनात्तनोः
samantato 'nnapānasya samatvena samarpaṇam
kurvansamāna ityukto vyāno vinamanāttanoḥ
- 26
विवक्षायत्नपूर्वेण कोष्ठव्योमगुणध्वनेः
वागिन्द्रियसहायेन क्रियते येन वर्णता
vivakṣāyatnapūrveṇa koṣṭhavyomaguṇadhvaneḥ
vāgindriyasahāyena kriyate yena varṇatā
- 27
स उदानः शरीरेऽस्मिन्स्थानं यद्यस्य धारणे
जयः फलं वाच्यशेषं पत्या स्कन्धान्तरेरितम्
sa udānaḥ śarīre'sminsthānaṃ yadyasya dhāraṇe
jayaḥ phalaṃ vācyaśeṣaṃ patyā skandhāntareritam

