30 shlokas
- 1
ग्रन्थिजन्यं कलाकालविद्यारागनृमातरः
गुणधीगर्वचित्ताक्षमात्राभूतान्यनुक्रमात्
granthijanyaṃ kalākālavidyārāganṛmātaraḥ
guṇadhīgarvacittākṣamātrābhūtānyanukramāt
- 2
विधत्ते देहसिद्ध्यर्थं यत्साक्षाद्यत्पदान्तरात्
यथा युनक्ति यद्धेतोस्तादृक्तद् अधुनोच्यते
vidhatte dehasiddhyarthaṃ yatsākṣādyatpadāntarāt
yathā yunakti yaddhetostādṛktad adhunocyate
- 3
कर्तृशक्तिर् अणोर्नित्या विभ्वी चेश्वरशक्तिवत्
तमश्छन्नतयार्थेषु नाभाति निरनुग्रहा
kartṛśaktir aṇornityā vibhvī ceśvaraśaktivat
tamaśchannatayārtheṣu nābhāti niranugrahā
- 4
तदनुग्राहकं तत्त्वं कलाख्यं तैजसं हरः
मायां विक्षोभ्य कुरुते प्रवृत्त्यङ्गं परं हि तत्
tadanugrāhakaṃ tattvaṃ kalākhyaṃ taijasaṃ haraḥ
māyāṃ vikṣobhya kurute pravṛttyaṅgaṃ paraṃ hi tat
- 5
तेन प्रदीपकल्पेन तदास्वच्छचितेर् अणोः
प्रकाशयत्येकदेशं विदार्य तिमिरं घनम्
tena pradīpakalpena tadāsvacchaciter aṇoḥ
prakāśayatyekadeśaṃ vidārya timiraṃ ghanam
- 6
कल इत्येष यो धातुः संख्याने प्रेरणे च सः
प्रोत्सारणं प्रेरणं सा कुर्वती तमसः कला
kala ityeṣa yo dhātuḥ saṃkhyāne preraṇe ca saḥ
protsāraṇaṃ preraṇaṃ sā kurvatī tamasaḥ kalā
- 7
इत्येतद् उभयं विप्र सम्भूयानन्यवत्स्थितम्
भोगक्रियाविधौ जन्तोर्निजगुः कर्तृकारकम्
ityetad ubhayaṃ vipra sambhūyānanyavatsthitam
bhogakriyāvidhau jantornijaguḥ kartṛkārakam
- 8
एवं व्यक्तक्रियाशक्तिर्दिदृक्षुर्गोचरं दृशः
भजत्यनुग्रहापेक्षां स्वयं द्रष्टुम् अशक्नुवन्
evaṃ vyaktakriyāśaktirdidṛkṣurgocaraṃ dṛśaḥ
bhajatyanugrahāpekṣāṃ svayaṃ draṣṭum aśaknuvan
- 9
तदर्थं क्षोभयित्वेशः कलाम् एव जनिक्षमाम्
तत्त्वं विद्याख्यम् असृजत्करणं परमात्मनः
tadarthaṃ kṣobhayitveśaḥ kalām eva janikṣamām
tattvaṃ vidyākhyam asṛjatkaraṇaṃ paramātmanaḥ
- 10
तेन प्रकाशरूपेण ज्ञानशक्तिप्ररोचिना
सर्वकारकनिष्पाद्यम् अवैति विषयं परम्
tena prakāśarūpeṇa jñānaśaktiprarocinā
sarvakārakaniṣpādyam avaiti viṣayaṃ param
- 11
तदभिव्यक्तचिच्छक्तिदृष्टार्थो ऽप्यपिपासितः
नैति तं जनकं रागं तस्मादेवासृजत्प्रभुः
tadabhivyaktacicchaktidṛṣṭārtho 'pyapipāsitaḥ
naiti taṃ janakaṃ rāgaṃ tasmādevāsṛjatprabhuḥ
- 12
स तेन रञ्जितो भोग्यं मलीमसमपि स्पृहन्
आदत्ते नच भुञ्जानो विरागम् अधिगच्छति
sa tena rañjito bhogyaṃ malīmasamapi spṛhan
ādatte naca bhuñjāno virāgam adhigacchati
- 13
इति प्रवृत्तः करणैः कार्यरूढैः सभौवनैः
भोगभूमिषु ना भुङ्क्ते भोगान्कालानुवर्तिनः
iti pravṛttaḥ karaṇaiḥ kāryarūḍhaiḥ sabhauvanaiḥ
bhogabhūmiṣu nā bhuṅkte bhogānkālānuvartinaḥ
- 14
त्रुट्यादिप्रत्ययस्यार्थः कालो मायासमुद्भवः
कलयन्न् आ समुत्थानान्नियत्या नियतं पशुम्
truṭyādipratyayasyārthaḥ kālo māyāsamudbhavaḥ
kalayann ā samutthānānniyatyā niyataṃ paśum
- 15
ससाधनस्य भोगस्य कर्मतन्त्रतया जगुः
केचिन्नियामकं कर्म यदन्यदतिरिच्यते
sasādhanasya bhogasya karmatantratayā jaguḥ
kecinniyāmakaṃ karma yadanyadatiricyate
- 16
भोगो ऽर्थः सर्वतत्त्वानां सो ऽपि कर्मनिबन्धनः
कर्मैवास्तु शरीरादि ततः सर्वमपार्थकम्
bhogo 'rthaḥ sarvatattvānāṃ so 'pi karmanibandhanaḥ
karmaivāstu śarīrādi tataḥ sarvamapārthakam
- 17
अथ देहादिसापेक्षं तत्पुमर्थप्रसाधकम्
ततो नियतिसापेक्षम् अस्तु कर्म नियामकम्
atha dehādisāpekṣaṃ tatpumarthaprasādhakam
tato niyatisāpekṣam astu karma niyāmakam
- 18
पुंस्तत्त्वं तत एवाभूत्पुंस्प्रत्ययनिबन्धनम्
आपूरकं प्रधानादेर्भौवने रुद्रसंश्रयम्
puṃstattvaṃ tata evābhūtpuṃspratyayanibandhanam
āpūrakaṃ pradhānāderbhauvane rudrasaṃśrayam
- 19
ततः प्राधानिकं तत्त्वं कलातत्त्वादजीजनत्
सप्तग्रन्थिनिदानस्य यत्तद्गौणस्य कारणम्
tataḥ prādhānikaṃ tattvaṃ kalātattvādajījanat
saptagranthinidānasya yattadgauṇasya kāraṇam
- 20
ततो बुद्ध्याद्युपादानं गौणं सत्त्वं रजस्तमः
तद्वृत्तयः प्रकाशाद्याः प्रसिद्धा एव भूयसा
tato buddhyādyupādānaṃ gauṇaṃ sattvaṃ rajastamaḥ
tadvṛttayaḥ prakāśādyāḥ prasiddhā eva bhūyasā
- 21
त्रयो गुणास्तथाप्येकं तत्त्वं तदवियोगतः
एकैकश्रुतिर् एतेषां वृत्त्याधिक्यनिबन्धना
trayo guṇāstathāpyekaṃ tattvaṃ tadaviyogataḥ
ekaikaśrutir eteṣāṃ vṛttyādhikyanibandhanā
- 22
न तदस्ति जगत्यस्मिन्वस्तु किंचिदचेतनम्
यन्न व्याप्तं गुणैर्यस्मिन्नेको वामिश्रको गुणः
na tadasti jagatyasminvastu kiṃcidacetanam
yanna vyāptaṃ guṇairyasminneko vāmiśrako guṇaḥ
- 23
बुद्धितत्त्वं ततो नानाभावप्रत्ययलक्षणम्
परं तदात्मनो भोग्यं वक्ष्यमाणार्थसंस्कृतम्
buddhitattvaṃ tato nānābhāvapratyayalakṣaṇam
paraṃ tadātmano bhogyaṃ vakṣyamāṇārthasaṃskṛtam
- 24
भावा बुद्धिगुणा धर्मज्ञानवैराग्यभूतयः
सात्त्विका व्यत्ययेनैते रागमुत्सृज्य तामसाः
bhāvā buddhiguṇā dharmajñānavairāgyabhūtayaḥ
sāttvikā vyatyayenaite rāgamutsṛjya tāmasāḥ
- 25
प्रत्ययास्तदुपादानास्ते ऽष्टौ नव चतुर्गुणाः
सप्त पञ्च च विख्याताः सिद्ध्याद्या वर्गशो मुने
pratyayāstadupādānāste 'ṣṭau nava caturguṇāḥ
sapta pañca ca vikhyātāḥ siddhyādyā vargaśo mune
- 26
भावाः सप्रत्ययास्तेषां लेशाल्लक्षणमुच्यते
सांसिद्धिका वैनयिकाः प्राकृताश्च भवन्त्यणोः
bhāvāḥ sapratyayāsteṣāṃ leśāllakṣaṇamucyate
sāṃsiddhikā vainayikāḥ prākṛtāśca bhavantyaṇoḥ
- 27
विशिष्टधर्मसंस्कारसमुद्दीपितचेतसाम्
गुणः सांसिद्धिको भाति देहाभावेऽपि पूर्ववत्
viśiṣṭadharmasaṃskārasamuddīpitacetasām
guṇaḥ sāṃsiddhiko bhāti dehābhāve'pi pūrvavat
- 28
लोकधीगुरुशास्त्रेभ्यो भाति वैनयिको गुणः
समर्जितो वैनयिको मनोवाक्तनुचेष्टया
lokadhīguruśāstrebhyo bhāti vainayiko guṇaḥ
samarjito vainayiko manovāktanuceṣṭayā
- 29
प्राकृतो देहसंयोगे व्यक्तः स्वप्नादिबोधवत्
स्वर्गो मुक्तिः प्रकृतित्वाविघातौ योनिक्रान्तिर्निरयावाप्तिबन्धौ
रूपेष्वर्था विनयप्राकृतेषु सम्पद्यन्ते सविघाताः क्रमेण
prākṛto dehasaṃyoge vyaktaḥ svapnādibodhavat
svargo muktiḥ prakṛtitvāvighātau yonikrāntirnirayāvāptibandhau
rūpeṣvarthā vinayaprākṛteṣu sampadyante savighātāḥ krameṇa
- 30
वश्याक्रान्तिस्तत्परिज्ञानयोगो भोगानिच्छा विघ्नसंघव्यपायः
भोगासक्तिर्न्यक्कृतिर्देहलब्धिर्विघ्नश्चार्थास्तेषु सांसिद्धिकेषु
vaśyākrāntistatparijñānayogo bhogānicchā vighnasaṃghavyapāyaḥ
bhogāsaktirnyakkṛtirdehalabdhirvighnaścārthāsteṣu sāṃsiddhikeṣu

