420 shlokas
- 1
व्यवहारान्दिदृक्षुस्तु ब्राह्मणैः सह पार्थिवः
मन्त्रज्ञैर्मन्त्रिभिश्चैव विनीतः प्रविशेत्सभाम्
vyavahārāndidṛkṣustu brāhmaṇaiḥ saha pārthivaḥ
mantrajñairmantribhiścaiva vinītaḥ praviśetsabhām
- 2
तत्रासीनः स्थितो वापि पाणिम् उद्यम्य दक्षिणम्
विनीतवेषाभरणः पश्येत्कार्याणि कार्यिणाम्
tatrāsīnaḥ sthito vāpi pāṇim udyamya dakṣiṇam
vinītaveṣābharaṇaḥ paśyetkāryāṇi kāryiṇām
- 3
प्रत्यहं देशदृष्टैश्च शास्त्रदृष्टैश्च हेतुभिः
अष्टादशसु मार्गेषु निबद्धानि पृथक्पृथक्
pratyahaṃ deśadṛṣṭaiśca śāstradṛṣṭaiśca hetubhiḥ
aṣṭādaśasu mārgeṣu nibaddhāni pṛthakpṛthak
- 4
तेषाम् आद्यम् ऋणादानं निक्षेपो ऽस्वामिविक्रयः
सम्भूय च समुत्थानं दत्तस्यानपकर्म च
teṣām ādyam ṛṇādānaṃ nikṣepo 'svāmivikrayaḥ
sambhūya ca samutthānaṃ dattasyānapakarma ca
- 5
वेतनस्यैव चादानं संविदश्च व्यतिक्रमः
क्रयविक्रयानुशयो विवादः स्वामिपालयोः
vetanasyaiva cādānaṃ saṃvidaśca vyatikramaḥ
krayavikrayānuśayo vivādaḥ svāmipālayoḥ
- 6
सीमाविवादधर्मश्च पारुष्ये दण्डवाचिके
स्तेयं च साहसं चैव स्त्रीसंग्रहणम् एव च
sīmāvivādadharmaśca pāruṣye daṇḍavācike
steyaṃ ca sāhasaṃ caiva strīsaṃgrahaṇam eva ca
- 7
स्त्रीपुंधर्मो विभागश्च द्यूतम् आह्वय एव च
पदान्य् अष्टादशैतानि व्यवहारस्थिताव् इह
strīpuṃdharmo vibhāgaśca dyūtam āhvaya eva ca
padāny aṣṭādaśaitāni vyavahārasthitāv iha
- 8
एषु स्थानेषु भूयिष्ठं विवादं चरतां नॄणाम्
धर्मं शाश्वतम् आश्रित्य कुर्यात्कार्यविनिर्णयम्
eṣu sthāneṣu bhūyiṣṭhaṃ vivādaṃ caratāṃ nṝṇām
dharmaṃ śāśvatam āśritya kuryātkāryavinirṇayam
- 9
यदा स्वयं न कुर्यात्तु नृपतिः कार्यदर्शनम्
तदा नियुञ्ज्याद्विद्वांसं ब्राह्मणं कार्यदर्शने
yadā svayaṃ na kuryāttu nṛpatiḥ kāryadarśanam
tadā niyuñjyādvidvāṃsaṃ brāhmaṇaṃ kāryadarśane
- 10
सो ऽस्य कार्याणि संपश्येत्सभ्यैर् एव त्रिभिर्वृतः
सभाम् एव प्रविश्याग्र्याम् आसीनः स्थित एव वा
so 'sya kāryāṇi saṃpaśyetsabhyair eva tribhirvṛtaḥ
sabhām eva praviśyāgryām āsīnaḥ sthita eva vā
- 11
यस्मिन्देशे निषीदन्ति विप्रा वेदविदस्त्रयः
राज्ञश्चाधिकृतो विद्वान्ब्रह्मणस्तां सभां विदुः
yasmindeśe niṣīdanti viprā vedavidastrayaḥ
rājñaścādhikṛto vidvānbrahmaṇastāṃ sabhāṃ viduḥ
- 12
धर्मो विद्धस्त्व् अधर्मेण सभां यत्रोपतिष्ठते
शल्यं चास्य न कृन्तन्ति विद्धास्तत्र सभासदः
dharmo viddhastv adharmeṇa sabhāṃ yatropatiṣṭhate
śalyaṃ cāsya na kṛntanti viddhāstatra sabhāsadaḥ
- 13
सभां वा न प्रवेष्टव्यं वक्तव्यं वा समञ्जसम्
अब्रुवन्विब्रुवन्वापि नरो भवति किल्बिषी
sabhāṃ vā na praveṣṭavyaṃ vaktavyaṃ vā samañjasam
abruvanvibruvanvāpi naro bhavati kilbiṣī
- 14
यत्र धर्मो ह्य् अधर्मेण सत्यं यत्रानृतेन च
हन्यते प्रेक्षमाणानां हतास्तत्र सभासदः
yatra dharmo hy adharmeṇa satyaṃ yatrānṛtena ca
hanyate prekṣamāṇānāṃ hatāstatra sabhāsadaḥ
- 15
धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः
तस्माद्धर्मो न हन्तव्यो मा नो धर्मो हतो ऽवधीत्
dharma eva hato hanti dharmo rakṣati rakṣitaḥ
tasmāddharmo na hantavyo mā no dharmo hato 'vadhīt
- 16
वृषो हि भगवान्धर्मस्तस्य यः कुरुते ह्य् अलम्
वृषलं तं विदुर्देवास्तस्माद्धर्मं न लोपयेत्
vṛṣo hi bhagavāndharmastasya yaḥ kurute hy alam
vṛṣalaṃ taṃ vidurdevāstasmāddharmaṃ na lopayet
- 17
एक एव सुहृद्धर्मो निधाने ऽप्य् अनुयाति यः
शरीरेण समं नाशं सर्वम् अन्यद्धि गच्छति
eka eva suhṛddharmo nidhāne 'py anuyāti yaḥ
śarīreṇa samaṃ nāśaṃ sarvam anyaddhi gacchati
- 18
पादो ऽधर्मस्य कर्तारं पादः साक्षिणम् ऋच्छति
पादः सभासदः सर्वान्पादो राजानम् ऋच्छति
pādo 'dharmasya kartāraṃ pādaḥ sākṣiṇam ṛcchati
pādaḥ sabhāsadaḥ sarvānpādo rājānam ṛcchati
- 19
राजा भवत्य् अनेनास्तु मुच्यन्ते च सभासदः
एनो गच्छति कर्तारं निन्दार्हो यत्र निन्द्यते
rājā bhavaty anenāstu mucyante ca sabhāsadaḥ
eno gacchati kartāraṃ nindārho yatra nindyate
- 20
जातिमात्रोपजीवी वा कामं स्याद्ब्राह्मणब्रुवः
धर्मप्रवक्ता नृपतेर्न शूद्रः कथंचन
jātimātropajīvī vā kāmaṃ syādbrāhmaṇabruvaḥ
dharmapravaktā nṛpaterna śūdraḥ kathaṃcana
- 21
यस्य शूद्रस्तु कुरुते राज्ञो धर्मविवेचनम्
तस्य सीदति तद्राष्ट्रं पङ्के गौर् इव पश्यतः
yasya śūdrastu kurute rājño dharmavivecanam
tasya sīdati tadrāṣṭraṃ paṅke gaur iva paśyataḥ
- 22
यद्राष्ट्रं शूद्रभूयिष्ठं नास्तिकाक्रान्तम् अद्विजम्
विनश्यत्य् आशु तत्कृत्स्नं दुर्भिक्षव्याधिपीडितम्
yadrāṣṭraṃ śūdrabhūyiṣṭhaṃ nāstikākrāntam advijam
vinaśyaty āśu tatkṛtsnaṃ durbhikṣavyādhipīḍitam
- 23
धर्मासनम् अधिष्ठाय संवीताङ्गः समाहितः
प्रणम्य लोकपालेभ्यः कार्यदर्शनम् आरभेत्
dharmāsanam adhiṣṭhāya saṃvītāṅgaḥ samāhitaḥ
praṇamya lokapālebhyaḥ kāryadarśanam ārabhet
- 24
अर्थानर्थाव् उभौ बुद्ध्वा धर्माधर्मौ च केवलौ
वर्णक्रमेण सर्वाणि पश्येत्कार्याणि कार्यिणाम्
arthānarthāv ubhau buddhvā dharmādharmau ca kevalau
varṇakrameṇa sarvāṇi paśyetkāryāṇi kāryiṇām
- 25
बाह्यैर्विभावयेल्लिङ्गैर्भावम् अन्तर्गतं नॄणाम्
स्वरवर्णेङ्गिताकारैश्चक्षुषा चेष्टितेन च
bāhyairvibhāvayelliṅgairbhāvam antargataṃ nṝṇām
svaravarṇeṅgitākāraiścakṣuṣā ceṣṭitena ca
- 26
आकारैर् इङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषितेन च
नेत्रवक्त्रविकारैश्च गृह्यते ऽन्तर्गतं मनः
ākārair iṅgitairgatyā ceṣṭayā bhāṣitena ca
netravaktravikāraiśca gṛhyate 'ntargataṃ manaḥ
- 27
बालदायादिकं रिक्थं तावद्राजानुपालयेत्
यावत्स स्यात्समावृत्तो यावच्चातीतशैशवः
bāladāyādikaṃ rikthaṃ tāvadrājānupālayet
yāvatsa syātsamāvṛtto yāvaccātītaśaiśavaḥ
- 28
वशापुत्रासु चैवं स्याद्रक्षणं निष्कुलासु च
पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधवास्व् आतुरासु च
vaśāputrāsu caivaṃ syādrakṣaṇaṃ niṣkulāsu ca
pativratāsu ca strīṣu vidhavāsv āturāsu ca
- 29
जीवन्तीनां तु तासां ये तद्धरेयुः स्वबान्धवाः
तान्शिष्याच्चौरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः
jīvantīnāṃ tu tāsāṃ ye taddhareyuḥ svabāndhavāḥ
tānśiṣyāccauradaṇḍena dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ
- 30
प्रणष्टस्वामिकं रिक्थं राजा त्र्यब्दं निधापयेत्
अर्वाक्त्र्यब्दाद्धरेत्स्वामी परेण नृपतिर्हरेत्
praṇaṣṭasvāmikaṃ rikthaṃ rājā tryabdaṃ nidhāpayet
arvāktryabdāddharetsvāmī pareṇa nṛpatirharet

