226 shlokas
- 1
राजधर्मान्प्रवक्ष्यामि यथावृत्तो भवेन्नृपः
सम्भवश्च यथा तस्य सिद्धिश्च परमा यथा
rājadharmānpravakṣyāmi yathāvṛtto bhavennṛpaḥ
sambhavaśca yathā tasya siddhiśca paramā yathā
- 2
ब्राह्मं प्राप्तेन संस्कारं क्षत्रियेण यथाविधि
सर्वस्यास्य यथान्यायं कर्तव्यं परिरक्षणम्
brāhmaṃ prāptena saṃskāraṃ kṣatriyeṇa yathāvidhi
sarvasyāsya yathānyāyaṃ kartavyaṃ parirakṣaṇam
- 3
अराजके हि लोके ऽस्मिन्सर्वतो विद्रुतो भयात्
रक्षार्थम् अस्य सर्वस्य राजानम् असृजत्प्रभुः
arājake hi loke 'sminsarvato vidruto bhayāt
rakṣārtham asya sarvasya rājānam asṛjatprabhuḥ
- 4
इन्द्रानिलयमार्काणाम् अग्नेश्च वरुणस्य च
चन्द्रवित्तेशयोश्चैव मात्रा निर्हृत्य शाश्वतीः
indrānilayamārkāṇām agneśca varuṇasya ca
candravitteśayoścaiva mātrā nirhṛtya śāśvatīḥ
- 5
यस्माद् एषां सुरेन्द्राणां मात्राभ्यो निर्मितो नृपः
तस्माद् अभिभवत्य् एष सर्वभूतानि तेजसा
yasmād eṣāṃ surendrāṇāṃ mātrābhyo nirmito nṛpaḥ
tasmād abhibhavaty eṣa sarvabhūtāni tejasā
- 6
तपत्य् आदित्यवच्चैष चक्षूंषि च मनांसि च
न चैनं भुवि शक्नोति कश्चिद् अप्य् अभिवीक्षितुम्
tapaty ādityavaccaiṣa cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca
na cainaṃ bhuvi śaknoti kaścid apy abhivīkṣitum
- 7
सो ऽग्निर्भवति वायुश्च सो ऽर्कः सोमः स धर्मराट्
स कुबेरः स वरुणः स महेन्द्रः प्रभावतः
so 'gnirbhavati vāyuśca so 'rkaḥ somaḥ sa dharmarāṭ
sa kuberaḥ sa varuṇaḥ sa mahendraḥ prabhāvataḥ
- 8
बालो ऽपि नावमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः
महती देवता ह्य् एषा नररूपेण तिष्ठति
bālo 'pi nāvamantavyo manuṣya iti bhūmipaḥ
mahatī devatā hy eṣā nararūpeṇa tiṣṭhati
- 9
एकम् एव दहत्य् अग्निर्नरं दुरुपसर्पिणम्
कुलं दहति राजाग्निः सपशुद्रव्यसंचयम्
ekam eva dahaty agnirnaraṃ durupasarpiṇam
kulaṃ dahati rājāgniḥ sapaśudravyasaṃcayam
- 10
कार्यं सो ऽवेक्ष्य शक्तिं च देशकालौ च तत्त्वतः
कुरुते धर्मसिद्ध्यर्थं विश्वरूपं पुनः पुनः
kāryaṃ so 'vekṣya śaktiṃ ca deśakālau ca tattvataḥ
kurute dharmasiddhyarthaṃ viśvarūpaṃ punaḥ punaḥ
- 11
यस्य प्रसादे पद्मा श्रीर्विजयश्च पराक्रमे
मृत्युश्च वसति क्रोधे सर्वतेजोमयो हि सः
yasya prasāde padmā śrīrvijayaśca parākrame
mṛtyuśca vasati krodhe sarvatejomayo hi saḥ
- 12
तं यस्तु द्वेष्टि सम्मोहात्स विनश्यत्य् असंशयम्
तस्य ह्य् आशु विनाशाय राजा प्रकुरुते मनः
taṃ yastu dveṣṭi sammohātsa vinaśyaty asaṃśayam
tasya hy āśu vināśāya rājā prakurute manaḥ
- 13
तस्माद्धर्मं यम् इष्टेषु स व्यवस्येन्नराधिपः
अनिष्टं चाप्य् अनिष्टेषु तं धर्मं न विचालयेत्
tasmāddharmaṃ yam iṣṭeṣu sa vyavasyennarādhipaḥ
aniṣṭaṃ cāpy aniṣṭeṣu taṃ dharmaṃ na vicālayet
- 14
तस्यार्थे सर्वभूतानां गोप्तारं धर्मम् आत्मजम्
ब्रह्मतेजोमयं दण्डम् असृजत्पूर्वम् ईश्वरः
tasyārthe sarvabhūtānāṃ goptāraṃ dharmam ātmajam
brahmatejomayaṃ daṇḍam asṛjatpūrvam īśvaraḥ
- 15
तस्य सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च
भयाद्भोगाय कल्पन्ते स्वधर्मान्न चलन्ति च
tasya sarvāṇi bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca
bhayādbhogāya kalpante svadharmānna calanti ca
- 16
तं देशकालौ शक्तिं च विद्यां चावेक्ष्य तत्त्वतः
यथार्हतः सम्प्रणयेन्नरेष्व् अन्यायवर्तिषु
taṃ deśakālau śaktiṃ ca vidyāṃ cāvekṣya tattvataḥ
yathārhataḥ sampraṇayennareṣv anyāyavartiṣu
- 17
स राजा पुरुषो दण्डः स नेता शासिता च सः
चतुर्णाम् आश्रमाणां च धर्मस्य प्रतिभूः स्मृतः
sa rājā puruṣo daṇḍaḥ sa netā śāsitā ca saḥ
caturṇām āśramāṇāṃ ca dharmasya pratibhūḥ smṛtaḥ
- 18
दण्डः शास्ति प्रजाः सर्वा दण्ड एवाभिरक्षति
दण्डः सुप्तेषु जागर्ति दण्डं धर्मं विदुर्बुधाः
daṇḍaḥ śāsti prajāḥ sarvā daṇḍa evābhirakṣati
daṇḍaḥ supteṣu jāgarti daṇḍaṃ dharmaṃ vidurbudhāḥ
- 19
समीक्ष्य स धृतः सम्यक्सर्वा रञ्जयति प्रजाः
असमीक्ष्य प्रणीतस्तु विनाशयति सर्वतः
samīkṣya sa dhṛtaḥ samyaksarvā rañjayati prajāḥ
asamīkṣya praṇītastu vināśayati sarvataḥ
- 20
यदि न प्रणयेद्राजा दण्डं दण्ड्येष्व् अतन्द्रितः
शूले मत्स्यान् इवापक्ष्यन्दुर्बलान्बलवत्तराः
yadi na praṇayedrājā daṇḍaṃ daṇḍyeṣv atandritaḥ
śūle matsyān ivāpakṣyandurbalānbalavattarāḥ
- 21
अद्यात्काकः पुरोडाशं श्वा च लिह्याद्धविस्तथा
स्वाम्यं च न स्यात्कस्मिंश्चित्प्रवर्तेताधरोत्तरम्
adyātkākaḥ puroḍāśaṃ śvā ca lihyāddhavistathā
svāmyaṃ ca na syātkasmiṃścitpravartetādharottaram
- 22
सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभो हि शुचिर्नरः
दण्डस्य हि भयात्सर्वं जगद्भोगाय कल्पते
sarvo daṇḍajito loko durlabho hi śucirnaraḥ
daṇḍasya hi bhayātsarvaṃ jagadbhogāya kalpate
- 23
देवदानवगन्धर्वा रक्षांसि पतगोरगाः
ते ऽपि भोगाय कल्पन्ते दण्डेनैव निपीडिताः
devadānavagandharvā rakṣāṃsi patagoragāḥ
te 'pi bhogāya kalpante daṇḍenaiva nipīḍitāḥ
- 24
दुष्येयुः सर्ववर्णाश्च भिद्येरन्सर्वसेतवः
सर्वलोकप्रकोपश्च भवेद्दण्डस्य विभ्रमात्
duṣyeyuḥ sarvavarṇāśca bhidyeransarvasetavaḥ
sarvalokaprakopaśca bhaveddaṇḍasya vibhramāt
- 25
यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति पापहा
प्रजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत्साधु पश्यति
yatra śyāmo lohitākṣo daṇḍaścarati pāpahā
prajāstatra na muhyanti netā cetsādhu paśyati
- 26
तस्याहुः सम्प्रणेतारं राजानं सत्यवादिनम्
समीक्ष्यकारिणं प्राज्ञं धर्मकामार्थकोविदम्
tasyāhuḥ sampraṇetāraṃ rājānaṃ satyavādinam
samīkṣyakāriṇaṃ prājñaṃ dharmakāmārthakovidam
- 27
तं राजा प्रणयन्सम्यक्त्रिवर्गेणाभिवर्धते
कामात्मा विषमः क्षुद्रो दण्डेनैव निहन्यते
taṃ rājā praṇayansamyaktrivargeṇābhivardhate
kāmātmā viṣamaḥ kṣudro daṇḍenaiva nihanyate
- 28
दण्डो हि सुमहत्तेजो दुर्धरश्चाकृतात्मभिः
धर्माद्विचलितं हन्ति नृपम् एव सबान्धवम्
daṇḍo hi sumahattejo durdharaścākṛtātmabhiḥ
dharmādvicalitaṃ hanti nṛpam eva sabāndhavam
- 29
ततो दुर्गं च राष्ट्रं च लोकं च सचराचरम्
अन्तरिक्षगतांश्चैव मुनीन्देवांश्च पीडयेत्
tato durgaṃ ca rāṣṭraṃ ca lokaṃ ca sacarācaram
antarikṣagatāṃścaiva munīndevāṃśca pīḍayet
- 30
सो ऽसहायेन मूढेन लुब्धेनाकृतबुद्धिना
न शक्यो न्यायतो नेतुं सक्तेन विषयेषु च
so 'sahāyena mūḍhena lubdhenākṛtabuddhinā
na śakyo nyāyato netuṃ saktena viṣayeṣu ca

