131 shlokas
- 1
अधीयीरंस्त्रयो वर्णाः स्वकर्मस्था द्विजातयः
प्रब्रूयाद्ब्राह्मणस्त्व् एषां नेतराव् इति निश्चयः
adhīyīraṃstrayo varṇāḥ svakarmasthā dvijātayaḥ
prabrūyādbrāhmaṇastv eṣāṃ netarāv iti niścayaḥ
- 2
सर्वेषां ब्राह्मणो विद्याद्वृत्त्युपायान्यथाविधि
प्रब्रूयाद् इतरेभ्यश्च स्वयं चैव तथा भवेत्
sarveṣāṃ brāhmaṇo vidyādvṛttyupāyānyathāvidhi
prabrūyād itarebhyaśca svayaṃ caiva tathā bhavet
- 3
वैशेष्यात्प्रकृतिश्रैष्ठ्यान्नियमस्य च धारणात्
संस्कारस्य विशेषाच्च वर्णानां ब्राह्मणः प्रभुः
vaiśeṣyātprakṛtiśraiṣṭhyānniyamasya ca dhāraṇāt
saṃskārasya viśeṣācca varṇānāṃ brāhmaṇaḥ prabhuḥ
- 4
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातयः
चतुर्थ एकजातिस्तु शूद्रो नास्ति तु पञ्चमः
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyastrayo varṇā dvijātayaḥ
caturtha ekajātistu śūdro nāsti tu pañcamaḥ
- 5
सर्ववर्णेषु तुल्यासु पत्नीष्व् अक्षतयोनिषु
आनुलोम्येन सम्भूता जात्या ज्ञेयास्त एव ते
sarvavarṇeṣu tulyāsu patnīṣv akṣatayoniṣu
ānulomyena sambhūtā jātyā jñeyāsta eva te
- 6
स्त्रीष्व् अनन्तरजातासु द्विजैर् उत्पादितान्सुतान्
सदृशान् एव तान् आहुर्मातृदोषविगर्हितान्
strīṣv anantarajātāsu dvijair utpāditānsutān
sadṛśān eva tān āhurmātṛdoṣavigarhitān
- 7
अनन्तरासु जातानां विधिर् एष सनातनः
द्व्येकान्तरासु जातानां धर्म्यं विद्याद् इमं विधिम्
anantarāsu jātānāṃ vidhir eṣa sanātanaḥ
dvyekāntarāsu jātānāṃ dharmyaṃ vidyād imaṃ vidhim
- 8
ब्राह्मणाद्वैश्यकन्यायाम् अम्बष्ठो नाम जायते
निषादः शूद्रकन्यायां यः पारशव उच्यते
brāhmaṇādvaiśyakanyāyām ambaṣṭho nāma jāyate
niṣādaḥ śūdrakanyāyāṃ yaḥ pāraśava ucyate
- 9
क्षत्रियाच्छूद्रकन्यायां क्रूराचारविहारवान्
क्षत्रशूद्रवपुर्जन्तुर् उग्रो नाम प्रजायते
kṣatriyācchūdrakanyāyāṃ krūrācāravihāravān
kṣatraśūdravapurjantur ugro nāma prajāyate
- 10
विप्रस्य त्रिषु वर्णेषु नृपतेर्वर्णयोर्द्वयोः
वैश्यस्य वर्णे चैकस्मिन्षड् एते ऽपसदाः स्मृताः
viprasya triṣu varṇeṣu nṛpatervarṇayordvayoḥ
vaiśyasya varṇe caikasminṣaḍ ete 'pasadāḥ smṛtāḥ
- 11
क्षत्रियाद्विप्रकन्यायां सूतो भवति जातितः
वैश्यान्मागधवैदेहौ राजविप्राङ्गनासुतौ
kṣatriyādviprakanyāyāṃ sūto bhavati jātitaḥ
vaiśyānmāgadhavaidehau rājaviprāṅganāsutau
- 12
शूद्राद् आयोगवः क्षत्ता चण्डालश्चाधमो नृणाम्
वैश्यराजन्यविप्रासु जायन्ते वर्णसंकराः
śūdrād āyogavaḥ kṣattā caṇḍālaścādhamo nṛṇām
vaiśyarājanyaviprāsu jāyante varṇasaṃkarāḥ
- 13
एकान्तरे त्व् आनुलोम्याद् अम्बष्ठोग्रौ यथा स्मृतौ
क्षत्तृवैदेहकौ तद्वत्प्रातिलोम्ये ऽपि जन्मनि
ekāntare tv ānulomyād ambaṣṭhograu yathā smṛtau
kṣattṛvaidehakau tadvatprātilomye 'pi janmani
- 14
पुत्रा ये ऽनन्तरस्त्रीजाः क्रमेणोक्ता द्विजन्मनाम्
तान् अनन्तरनाम्नस्तु मातृदोषात्प्रचक्षते
putrā ye 'nantarastrījāḥ krameṇoktā dvijanmanām
tān anantaranāmnastu mātṛdoṣātpracakṣate
- 15
ब्राह्मणाद् उग्रकन्यायाम् आवृतो नाम जायते
आभीरो ऽम्बष्ठकन्यायाम् आयोगव्यां तु धिग्वणः
brāhmaṇād ugrakanyāyām āvṛto nāma jāyate
ābhīro 'mbaṣṭhakanyāyām āyogavyāṃ tu dhigvaṇaḥ
- 16
आयोगवश्च क्षत्ता च चण्डालश्चाधमो नृणाम्
प्रातिलोम्येन जायन्ते शूद्राद् अपसदास्त्रयः
āyogavaśca kṣattā ca caṇḍālaścādhamo nṛṇām
prātilomyena jāyante śūdrād apasadāstrayaḥ
- 17
वैश्यान्मागधवैदेहौ क्षत्रियात्सूत एव तु
प्रतीपम् एते जायन्ते परे ऽप्य् अपसदास्त्रयः
vaiśyānmāgadhavaidehau kṣatriyātsūta eva tu
pratīpam ete jāyante pare 'py apasadāstrayaḥ
- 18
जातो निषादाच्छूद्रायां जात्या भवति पुक्कसः
शूद्राज्जातो निषाद्यां तु स वै कुक्कुटकः स्मृतः
jāto niṣādācchūdrāyāṃ jātyā bhavati pukkasaḥ
śūdrājjāto niṣādyāṃ tu sa vai kukkuṭakaḥ smṛtaḥ
- 19
क्षत्तुर्जातस्तथोग्रायां श्वपाक इति कीर्त्यते
वैदेहकेन त्व् अम्बष्ठ्याम् उत्पन्नो वेण उच्यते
kṣatturjātastathogrāyāṃ śvapāka iti kīrtyate
vaidehakena tv ambaṣṭhyām utpanno veṇa ucyate
- 20
द्विजातयः सवर्णासु जनयन्त्य् अव्रतांस्तु यान्
तान्सावित्रीपरिभ्रष्टान्व्रात्यान् इति विनिर्दिशेत्
dvijātayaḥ savarṇāsu janayanty avratāṃstu yān
tānsāvitrīparibhraṣṭānvrātyān iti vinirdiśet
- 21
व्रात्यात्तु जायते विप्रात्पापात्मा भूर्जकण्टकः
आवन्त्यवाटधानौ च पुष्पधः शैख एव च
vrātyāttu jāyate viprātpāpātmā bhūrjakaṇṭakaḥ
āvantyavāṭadhānau ca puṣpadhaḥ śaikha eva ca
- 22
झल्लो मल्लश्च राजन्याद्व्रात्यान्निच्छिविर् एव च
नटश्च करणश्चैव खसो द्रविड एव च
jhallo mallaśca rājanyādvrātyānnicchivir eva ca
naṭaśca karaṇaścaiva khaso draviḍa eva ca
- 23
वैश्यात्तु जायते व्रात्यात्सुधन्वाचार्य एव च
कारुषश्च विजन्मा च मैत्रः सात्वत एव च
vaiśyāttu jāyate vrātyātsudhanvācārya eva ca
kāruṣaśca vijanmā ca maitraḥ sātvata eva ca
- 24
व्यभिचारेण वर्णानाम् अवेद्यावेदनेन च
स्वकर्मणां च त्यागेन जायन्ते वर्णसंकराः
vyabhicāreṇa varṇānām avedyāvedanena ca
svakarmaṇāṃ ca tyāgena jāyante varṇasaṃkarāḥ
- 25
संकीर्णयोनयो ये तु प्रतिलोमानुलोमजाः
अन्योन्यव्यतिषक्ताश्च तान्प्रवक्ष्याम्य् अशेषतः
saṃkīrṇayonayo ye tu pratilomānulomajāḥ
anyonyavyatiṣaktāśca tānpravakṣyāmy aśeṣataḥ
- 26
सूतो वैदेहकश्चैव चण्डालश्च नराधमः
मागधः तथायोगव एव च क्षत्रजातिश्च
sūto vaidehakaścaiva caṇḍālaśca narādhamaḥ
māgadhaḥ tathāyogava eva ca kṣatrajātiśca
- 27
एते षट्सदृशान्वर्णाञ्जनयन्ति स्वयोनिषु
मातृजात्यां प्रसूयन्ते प्रवारासु च योनिषु
ete ṣaṭsadṛśānvarṇāñjanayanti svayoniṣu
mātṛjātyāṃ prasūyante pravārāsu ca yoniṣu
- 28
यथा त्रयाणां वर्णानां द्वयोर् आत्मास्य जायते
आनन्तर्यात्स्वयोन्यां तु तथा बाह्येष्व् अपि क्रमात्
yathā trayāṇāṃ varṇānāṃ dvayor ātmāsya jāyate
ānantaryātsvayonyāṃ tu tathā bāhyeṣv api kramāt
- 29
ते चापि बाह्यान्सुबहूंस्ततो ऽप्य् अधिकदूषितान्
परस्परस्य दारेषु जनयन्ति विगर्हितान्
te cāpi bāhyānsubahūṃstato 'py adhikadūṣitān
parasparasya dāreṣu janayanti vigarhitān
- 30
यथैव शूद्रो ब्राह्मण्यां बाह्यं जन्तुं प्रसूयते
तथा बाह्यतरं बाह्यश्चातुर्वर्ण्ये प्रसूयते
yathaiva śūdro brāhmaṇyāṃ bāhyaṃ jantuṃ prasūyate
tathā bāhyataraṃ bāhyaścāturvarṇye prasūyate

