260 shlokas
- 1
चतुर्थम् आयुषो भागम् उषित्वाद्यं गुरौ द्विजः
द्वितीयम् आयुषो भागं कृतदारो गृहे वसेत्
caturtham āyuṣo bhāgam uṣitvādyaṃ gurau dvijaḥ
dvitīyam āyuṣo bhāgaṃ kṛtadāro gṛhe vaset
- 2
अद्रोहेणैव भूतानाम् अल्पद्रोहेण वा पुनः
या वृत्तिस्तां समास्थाय विप्रो जीवेद् अनापदि
adroheṇaiva bhūtānām alpadroheṇa vā punaḥ
yā vṛttistāṃ samāsthāya vipro jīved anāpadi
- 3
यात्रामात्रप्रसिद्ध्यर्थं स्वैः कर्मभिर् अगर्हितैः
अक्लेशेन शरीरस्य कुर्वीत धनसंचयम्
yātrāmātraprasiddhyarthaṃ svaiḥ karmabhir agarhitaiḥ
akleśena śarīrasya kurvīta dhanasaṃcayam
- 4
ऋतामृताभ्यां जीवेत्तु मृतेन प्रमृतेन वा
सत्यानृताभ्याम् अपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन
ṛtāmṛtābhyāṃ jīvettu mṛtena pramṛtena vā
satyānṛtābhyām api vā na śvavṛttyā kadācana
- 5
ऋतम् उञ्छशिलं ज्ञेयम् अमृतं स्याद् अयाचितम्
मृतं तु याचितं भैक्षं प्रमृतं कर्षणं स्मृतम्
ṛtam uñchaśilaṃ jñeyam amṛtaṃ syād ayācitam
mṛtaṃ tu yācitaṃ bhaikṣaṃ pramṛtaṃ karṣaṇaṃ smṛtam
- 6
सत्यानृतं तु वाणिज्यं तेन चैवापि जीव्यते
सेवा श्ववृत्तिर् आख्याता तस्मात्तां परिवर्जयेत्
satyānṛtaṃ tu vāṇijyaṃ tena caivāpi jīvyate
sevā śvavṛttir ākhyātā tasmāttāṃ parivarjayet
- 7
कुसूलधान्यको वा स्यात्कुम्भीधान्यक एव वा
त्र्यहैहिको वापि भवेद् अश्वस्तनिक एव वा
kusūladhānyako vā syātkumbhīdhānyaka eva vā
tryahaihiko vāpi bhaved aśvastanika eva vā
- 8
चतुर्णाम् अपि चैतेषां द्विजानां गृहमेधिनाम्
ज्यायान्परः परो ज्ञेयो धर्मतो लोकजित्तमः
caturṇām api caiteṣāṃ dvijānāṃ gṛhamedhinām
jyāyānparaḥ paro jñeyo dharmato lokajittamaḥ
- 9
सकर्मैको भवत्य् एषां त्रिभिर् अन्यः प्रवर्तते
द्वाभ्याम् एकश्चतुर्थस्तु ब्रह्मसत्त्रेण जीवति
sakarmaiko bhavaty eṣāṃ tribhir anyaḥ pravartate
dvābhyām ekaścaturthastu brahmasattreṇa jīvati
- 10
वर्तयंश्च शिलोञ्छाभ्याम् अग्निहोत्रपरायणः
इषीः पार्वायणान्तीयाः केवला निर्वपेत्सदा
vartayaṃśca śiloñchābhyām agnihotraparāyaṇaḥ
iṣīḥ pārvāyaṇāntīyāḥ kevalā nirvapetsadā
- 11
न लोकवृत्तं वर्तेत वृत्तिहेतोः कथंचन
अजिह्माम् अशठां शुद्धाम्जीवेद्ब्राह्मणजीविकाम्
na lokavṛttaṃ varteta vṛttihetoḥ kathaṃcana
ajihmām aśaṭhāṃ śuddhāmjīvedbrāhmaṇajīvikām
- 12
संतोषं परम् आस्थाय सुखार्थी संयतो भवेत्
संतोषमूलं हि सुखं दुःखमूलं विपर्ययः
saṃtoṣaṃ param āsthāya sukhārthī saṃyato bhavet
saṃtoṣamūlaṃ hi sukhaṃ duḥkhamūlaṃ viparyayaḥ
- 13
अतो ऽन्यतमया वृत्त्या जीवंस्तु स्नातको द्विजः
स्वर्गायुष्ययशस्यानि व्रताणीमानि धारयेत्
ato 'nyatamayā vṛttyā jīvaṃstu snātako dvijaḥ
svargāyuṣyayaśasyāni vratāṇīmāni dhārayet
- 14
वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्याद् अतन्द्रितः
तद्धि कुर्वन्यथाशक्ति प्राप्नोति परमां गतिम्
vedoditaṃ svakaṃ karma nityaṃ kuryād atandritaḥ
taddhi kurvanyathāśakti prāpnoti paramāṃ gatim
- 15
नेहेतार्थान्प्रसङ्गेन न विरुद्धेन कर्मणा
न विद्यमानेष्व् अर्थेषु नार्त्याम् अपि यतस्ततः
nehetārthānprasaṅgena na viruddhena karmaṇā
na vidyamāneṣv artheṣu nārtyām api yatastataḥ
- 16
इन्द्रियार्थेषु सर्वेषु न प्रसज्येत कामतः
अतिप्रसक्तिं चैतेषां मनसा संनिवर्तयेत्
indriyārtheṣu sarveṣu na prasajyeta kāmataḥ
atiprasaktiṃ caiteṣāṃ manasā saṃnivartayet
- 17
सर्वान्परित्यजेद् अर्थान्स्वाध्यायस्य विरोधिनः
यथा तथाध्यापयंस्तु सा ह्य् अस्य कृतकृत्यता
sarvānparityajed arthānsvādhyāyasya virodhinaḥ
yathā tathādhyāpayaṃstu sā hy asya kṛtakṛtyatā
- 18
वयसः कर्मणो ऽर्थस्य श्रुतस्याभिजनस्य च
वेषवाग्बुद्धिसारूप्यम् आचरन्विचरेद् इह
vayasaḥ karmaṇo 'rthasya śrutasyābhijanasya ca
veṣavāgbuddhisārūpyam ācaranvicared iha
- 19
बुद्धिवृद्धिकराण्य् आशु धन्यानि च हितानि च
नित्यं शास्त्राण्य् अवेक्षेत निगमांश्चैव वैदिकान्
buddhivṛddhikarāṇy āśu dhanyāni ca hitāni ca
nityaṃ śāstrāṇy avekṣeta nigamāṃścaiva vaidikān
- 20
यथा यथा हि पुरुषः शास्त्रं समधिगच्छति
तथा तथा विजानाति विज्ञानं चास्य रोचते
yathā yathā hi puruṣaḥ śāstraṃ samadhigacchati
tathā tathā vijānāti vijñānaṃ cāsya rocate
- 21
ऋषियज्ञं देवयज्ञं भूतयज्ञं च सर्वदा
नृयज्ञं पितृयज्ञं च यथाशक्ति न हापयेत्
ṛṣiyajñaṃ devayajñaṃ bhūtayajñaṃ ca sarvadā
nṛyajñaṃ pitṛyajñaṃ ca yathāśakti na hāpayet
- 22
एतान् एके महायज्ञान्यज्ञशास्त्रविदो जनाः
अनीहमानाः सततम् इन्द्रियेष्व् एव जुह्वति
etān eke mahāyajñānyajñaśāstravido janāḥ
anīhamānāḥ satatam indriyeṣv eva juhvati
- 23
वाच्य् एके जुह्वति प्राणं प्राणे वाचं च सर्वदा
वाचि प्राणे च पश्यन्तो यज्ञनिर्वृत्तिम् अक्षयाम्
vācy eke juhvati prāṇaṃ prāṇe vācaṃ ca sarvadā
vāci prāṇe ca paśyanto yajñanirvṛttim akṣayām
- 24
ज्ञानेनैवापरे विप्रा यजन्त्य् एतैर्मखैः सदा
ज्ञानमूलाम्क्रियाम् एषां पश्यन्तो ज्ञानचक्षुषा
jñānenaivāpare viprā yajanty etairmakhaiḥ sadā
jñānamūlāmkriyām eṣāṃ paśyanto jñānacakṣuṣā
- 25
अग्निहोत्रं च जुहुयाद् आद्यन्ते द्युनिशोः सदा
दर्शेन चार्धमासान्ते पौर्णमासेन चैव हि
agnihotraṃ ca juhuyād ādyante dyuniśoḥ sadā
darśena cārdhamāsānte paurṇamāsena caiva hi
- 26
सस्यान्ते नवसस्येष्ट्या तथर्त्वन्ते द्विजो ऽध्वरैः
पशुना त्व् अयनस्यादौ समान्ते सौमिकैर्मखैः
sasyānte navasasyeṣṭyā tathartvante dvijo 'dhvaraiḥ
paśunā tv ayanasyādau samānte saumikairmakhaiḥ
- 27
नानिष्ट्वा नवसस्येष्ट्या पशुना चाग्निमान्द्विजः
नवान्नम् अद्यान्मांसं वा दीर्घम् आयुर्जिजीविषुः
nāniṣṭvā navasasyeṣṭyā paśunā cāgnimāndvijaḥ
navānnam adyānmāṃsaṃ vā dīrgham āyurjijīviṣuḥ
- 28
नवेनानर्चिता ह्य् अस्य पशुहव्येन चाग्नयः
प्राणान् एवात्तुम् इच्छन्ति नवान्नामिषगर्धिनः
navenānarcitā hy asya paśuhavyena cāgnayaḥ
prāṇān evāttum icchanti navānnāmiṣagardhinaḥ
- 29
आसनाशनशय्याभिर् अद्भिर्मूलफलेन वा
नास्य कश्चिद्वसेद्गेहे शक्तितो ऽनर्चितो ऽतिथिः
āsanāśanaśayyābhir adbhirmūlaphalena vā
nāsya kaścidvasedgehe śaktito 'narcito 'tithiḥ
- 30
पाषाण्डिनो विकर्मस्थान्बैडालव्रतिकान्शठान्
हैतुकान्बकवृत्तींश्च वाङ्मात्रेणापि नार्चयेत्
pāṣāṇḍino vikarmasthānbaiḍālavratikānśaṭhān
haitukānbakavṛttīṃśca vāṅmātreṇāpi nārcayet

