249 shlokas
- 1
विद्वद्भिः सेवितः सद्भिर्नित्यम् अद्वेषरागिभिः
हृदयेनाभ्यनुज्ञातो यो धर्मस्तं निबोधत
vidvadbhiḥ sevitaḥ sadbhirnityam adveṣarāgibhiḥ
hṛdayenābhyanujñāto yo dharmastaṃ nibodhata
- 2
कामात्मता न प्रशस्ता न चैवेहास्त्य् अकामता
काम्यो हि वेदाधिगमः कर्मयोगश्च वैदिकः
kāmātmatā na praśastā na caivehāsty akāmatā
kāmyo hi vedādhigamaḥ karmayogaśca vaidikaḥ
- 3
संकल्पमूलः कामो वै यज्ञाः संकल्पसम्भवाः
व्रतानि यमधर्माश्च सर्वे संकल्पजाः स्मृताः
saṃkalpamūlaḥ kāmo vai yajñāḥ saṃkalpasambhavāḥ
vratāni yamadharmāśca sarve saṃkalpajāḥ smṛtāḥ
- 4
अकामस्य क्रिया काचिद्दृश्यते नेह कर्हिचित्
यद्यद्धि कुरुते किंचित्तत्तत्कामस्य चेष्टितम्
akāmasya kriyā kāciddṛśyate neha karhicit
yadyaddhi kurute kiṃcittattatkāmasya ceṣṭitam
- 5
तेषु सम्यग्वर्तमानो गच्छत्य् अमरलोकताम्
यथा संकल्पितांश्चेह सर्वान्कामान्समश्नुते
teṣu samyagvartamāno gacchaty amaralokatām
yathā saṃkalpitāṃśceha sarvānkāmānsamaśnute
- 6
वेदो ऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम्
आचारश्चैव साधूनाम् आत्मनस्तुष्टिर् एव च
vedo 'khilo dharmamūlaṃ smṛtiśīle ca tadvidām
ācāraścaiva sādhūnām ātmanastuṣṭir eva ca
- 7
यः कश्चित्कस्यचिद्धर्मो मनुना परिकीर्तितः
स सर्वो ऽभिहितो वेदे सर्वज्ञानमयो हि सः
yaḥ kaścitkasyaciddharmo manunā parikīrtitaḥ
sa sarvo 'bhihito vede sarvajñānamayo hi saḥ
- 8
सर्वं तु समवेक्ष्येदं निखिलं ज्ञानचक्षुषा
श्रुतिप्रामाण्यतो विद्वान्स्वधर्मे निविशेत वै
sarvaṃ tu samavekṣyedaṃ nikhilaṃ jñānacakṣuṣā
śrutiprāmāṇyato vidvānsvadharme niviśeta vai
- 9
श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मम् अनुतिष्ठन्हि मानवः
इह कीर्तिम् अवाप्नोति प्रेत्य चानुत्तमं सुखम्
śrutismṛtyuditaṃ dharmam anutiṣṭhanhi mānavaḥ
iha kīrtim avāpnoti pretya cānuttamaṃ sukham
- 10
श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेयो धर्मशास्त्रं तु वै स्मृतिः
ते सर्वार्थेष्व् अमीमांस्ये ताभ्यां धर्मो हि निर्बभौ
śrutistu vedo vijñeyo dharmaśāstraṃ tu vai smṛtiḥ
te sarvārtheṣv amīmāṃsye tābhyāṃ dharmo hi nirbabhau
- 11
यो ऽवमन्येत ते मूले हेतुशास्त्राश्रयाद्द्विजः
स साधुभिर्बहिष्कार्यो नास्तिको वेदनिन्दकः
yo 'vamanyeta te mūle hetuśāstrāśrayāddvijaḥ
sa sādhubhirbahiṣkāryo nāstiko vedanindakaḥ
- 12
वेदः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियम् आत्मनः
एतच्चतुर्विधं प्राहुः साक्षाद्धर्मस्य लक्षणम्
vedaḥ smṛtiḥ sadācāraḥ svasya ca priyam ātmanaḥ
etaccaturvidhaṃ prāhuḥ sākṣāddharmasya lakṣaṇam
- 13
अर्थकामेष्व् असक्तानां धर्मज्ञानं विधीयते
धर्मं जिज्ञासमानानां प्रमाणं परमं श्रुतिः
arthakāmeṣv asaktānāṃ dharmajñānaṃ vidhīyate
dharmaṃ jijñāsamānānāṃ pramāṇaṃ paramaṃ śrutiḥ
- 14
श्रुतिद्वैधं तु यत्र स्यात्तत्र धर्माव् उभौ स्मृतौ
उभाव् अपि हि तौ धर्मौ सम्यग् उक्तौ मनीषिभिः
śrutidvaidhaṃ tu yatra syāttatra dharmāv ubhau smṛtau
ubhāv api hi tau dharmau samyag uktau manīṣibhiḥ
- 15
उदिते ऽनुदिते चैव समयाध्युषिते तथा
सर्वथा वर्तते यज्ञ इतीयं वैदिकी श्रुतिः
udite 'nudite caiva samayādhyuṣite tathā
sarvathā vartate yajña itīyaṃ vaidikī śrutiḥ
- 16
निषेकादिश्मशानान्तो मन्त्रैर्यस्योदितो विधिः
तस्य शास्त्रे ऽधिकारो ऽस्मिञ्ज्ञेयो नान्यस्य कस्यचित्
niṣekādiśmaśānānto mantrairyasyodito vidhiḥ
tasya śāstre 'dhikāro 'smiñjñeyo nānyasya kasyacit
- 17
सरस्वतीदृषद्वत्योर्देवनद्योर्यद् अन्तरम्
तं देवनिर्मितं देशं ब्रह्मावर्तं प्रचक्षते
sarasvatīdṛṣadvatyordevanadyoryad antaram
taṃ devanirmitaṃ deśaṃ brahmāvartaṃ pracakṣate
- 18
तस्मिन्देशे य आचारः पारम्पर्यक्रमागतः
वर्णानां सान्तरालानां स सदाचार उच्यते
tasmindeśe ya ācāraḥ pāramparyakramāgataḥ
varṇānāṃ sāntarālānāṃ sa sadācāra ucyate
- 19
कुरुक्षेत्रं च मत्स्याश्च पञ्चालाः शूरसेनकाः
एष ब्रह्मर्षिदेशो वै ब्रह्मावर्ताद् अनन्तरः
kurukṣetraṃ ca matsyāśca pañcālāḥ śūrasenakāḥ
eṣa brahmarṣideśo vai brahmāvartād anantaraḥ
- 20
एतद्देशप्रसूतस्य सकाशाद् अग्रजन्मनः
स्वं स्वं चरित्रं शिक्षेरन्पृथिव्यां सर्वमानवाः
etaddeśaprasūtasya sakāśād agrajanmanaḥ
svaṃ svaṃ caritraṃ śikṣeranpṛthivyāṃ sarvamānavāḥ
- 21
हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्यं यत्प्राग्विनशनाद् अपि
प्रत्यग् एव प्रयागाच्च मध्यदेशः प्रकीर्तितः
himavadvindhyayormadhyaṃ yatprāgvinaśanād api
pratyag eva prayāgācca madhyadeśaḥ prakīrtitaḥ
- 22
आ समुद्रात्तु वै पूर्वाद् आ समुद्राच्च पश्चिमात्
तयोर् एवान्तरं गिर्योर् आर्यावर्तं विदुर्बुधाः
ā samudrāttu vai pūrvād ā samudrācca paścimāt
tayor evāntaraṃ giryor āryāvartaṃ vidurbudhāḥ
- 23
कृष्णसारस्तु चरति मृगो यत्र स्वभावतः
स ज्ञेयो यज्ञियो देशो म्लेच्छदेशस्त्व् अतः परः
kṛṣṇasārastu carati mṛgo yatra svabhāvataḥ
sa jñeyo yajñiyo deśo mlecchadeśastv ataḥ paraḥ
- 24
एतान्द्विजातयो देशान्संश्रयेरन्प्रयत्नतः
शूद्रस्तु यस्मिन्कस्मिन्वा निवसेद्वृत्तिकर्शितः
etāndvijātayo deśānsaṃśrayeranprayatnataḥ
śūdrastu yasminkasminvā nivasedvṛttikarśitaḥ
- 25
एषा धर्मस्य वो योनिः समासेन प्रकीर्तिता
सम्भवश्चास्य सर्वस्य वर्णधर्मान्निबोधत
eṣā dharmasya vo yoniḥ samāsena prakīrtitā
sambhavaścāsya sarvasya varṇadharmānnibodhata
- 26
वैदिकैः कर्मभिः पुण्यैर्निषेकादिर्द्विजन्मनाम्
कार्यः शरीरसंस्कारः पावनः प्रेत्य चेह च
vaidikaiḥ karmabhiḥ puṇyairniṣekādirdvijanmanām
kāryaḥ śarīrasaṃskāraḥ pāvanaḥ pretya ceha ca
- 27
गार्भैर्होमैर्जातकर्मचौडमौञ्जीनिबन्धनैः
बैजिकं गार्भिकं चैनो द्विजानाम् अपमृज्यते
gārbhairhomairjātakarmacauḍamauñjīnibandhanaiḥ
baijikaṃ gārbhikaṃ caino dvijānām apamṛjyate
- 28
स्वाध्यायेन व्रतैर्होमैस्त्रैविद्येनेज्यया सुतैः
महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः
svādhyāyena vratairhomaistraividyenejyayā sutaiḥ
mahāyajñaiśca yajñaiśca brāhmīyaṃ kriyate tanuḥ
- 29
प्राङ्नाभिवर्धनात्पुंसो जातकर्म विधीयते
मन्त्रवत्प्राशनं चास्य हिरण्यमधुसर्पिषाम्
prāṅnābhivardhanātpuṃso jātakarma vidhīyate
mantravatprāśanaṃ cāsya hiraṇyamadhusarpiṣām
- 30
नामधेयं दशम्यां तु द्वादश्यां वास्य कारयेत्
पुण्ये तिथौ मुहूर्ते वा नक्षत्रे वा गुणान्विते
nāmadheyaṃ daśamyāṃ tu dvādaśyāṃ vāsya kārayet
puṇye tithau muhūrte vā nakṣatre vā guṇānvite

