27 shlokas
- 1
सप्तमे वर्षे ब्राह्मणस्योपायनम्
saptame varṣe brāhmaṇasyopāyanam
- 2
नवमे राजन्यस्य
navame rājanyasya
- 3
एकादशे वैश्यस्य
ekādaśe vaiśyasya
- 4
आ षोडशाद्ब्राह्मणस्यानतिक्रम आ द्वाविंशाद्राजन्यस्या चतुर्विंशाद्वैश्यस्य
ā ṣoḍaśādbrāhmaṇasyānatikrama ā dvāviṃśādrājanyasyā caturviṃśādvaiśyasya
- 5
स्नातोप्तकेशे यथोक्तम् उपसमाधाय जयप्रभृतिभिर्हुत्वा रेवतीस्त्वा व्यक्ष्णन्कृत्तिकाश्चक्रतुस्त्वापसस्त्वा व्यतन्वत धियो ऽवयन्न् अव ग्ना अमृजन्
सहस्रम् अन्ताꣳ अभितो ऽददन्ताशीतीर्मध्यम् अवयन्नु नारीर् इत्य् अहतं वासो ऽभिमन्त्रयते
snātoptakeśe yathoktam upasamādhāya jayaprabhṛtibhirhutvā revatīstvā vyakṣṇankṛttikāścakratustvāpasastvā vyatanvata dhiyo 'vayann ava gnā amṛjan
sahasram antām̐ abhito 'dadantāśītīrmadhyam avayannu nārīr ity ahataṃ vāso 'bhimantrayate
- 6
देवीर्देवाय परिधे सवित्रे परिधत्त वर्चस इमं शतायुषं कृणुत जीवसे कम् इति परिधापयति
devīrdevāya paridhe savitre paridhatta varcasa imaṃ śatāyuṣaṃ kṛṇuta jīvase kam iti paridhāpayati
- 7
जरां गच्छ परिधत्स्व वासो ऽभूर् आपीवान् अभिशस्तिपावा
शतं च जीव शरदः पुरूची रायश्च पोषम् उपसंव्ययस्व
परीमं सोमं तेजसे महे श्रोत्राय दध्मसि
यथैनं जरसं नयज्ज्योक्श्रोत्राय जागरज्ज्योक्श्रोत्रे ऽधि जागरद् इति ब्राह्मणस्य
परीमम् इन्द्रम् ओजसे महे क्षत्राय दध्मसि
यथैनं जरसं नयज्ज्योक्क्षत्राय जागरज्ज्योक्क्षत्रे ऽधि जागरद् इति राजन्यस्य
परीमं मनुम् आयुषे महे पोषाय दध्मसि
यथैनं जरसं नयज्ज्योक्पोषाय जागरज्ज्योक्पोषे ऽधि जागरद् इति वैश्यस्य
परीदं वासोऽधिथाः स्वस्तये भवापीवान् अभिशस्तिपावा
शतं च जीव शरदः सुवीरो वसूनि चोग्रो विभजस्व जीवन्न् इति परिहितवाससम् अनुमन्त्रयते योगे योगे युवा सुवासा इति चैताभ्याम्
jarāṃ gaccha paridhatsva vāso 'bhūr āpīvān abhiśastipāvā
śataṃ ca jīva śaradaḥ purūcī rāyaśca poṣam upasaṃvyayasva
parīmaṃ somaṃ tejase mahe śrotrāya dadhmasi
yathainaṃ jarasaṃ nayajjyokśrotrāya jāgarajjyokśrotre 'dhi jāgarad iti brāhmaṇasya
parīmam indram ojase mahe kṣatrāya dadhmasi
yathainaṃ jarasaṃ nayajjyokkṣatrāya jāgarajjyokkṣatre 'dhi jāgarad iti rājanyasya
parīmaṃ manum āyuṣe mahe poṣāya dadhmasi
yathainaṃ jarasaṃ nayajjyokpoṣāya jāgarajjyokpoṣe 'dhi jāgarad iti vaiśyasya
parīdaṃ vāso'dhithāḥ svastaye bhavāpīvān abhiśastipāvā
śataṃ ca jīva śaradaḥ suvīro vasūni cogro vibhajasva jīvann iti parihitavāsasam anumantrayate yoge yoge yuvā suvāsā iti caitābhyām
- 8
अग्निम् अभिदक्षिणम् आनीयेह्य् अश्मानम् आतिष्ठाश्मेव त्वं स्थिरो भव
कृण्वन्तु विश्वे देवा आयुष्टे शरदः शतम् इति दक्षिणेन पदाश्मानम् आस्थापयति
agnim abhidakṣiṇam ānīyehy aśmānam ātiṣṭhāśmeva tvaṃ sthiro bhava
kṛṇvantu viśve devā āyuṣṭe śaradaḥ śatam iti dakṣiṇena padāśmānam āsthāpayati
- 9
मम व्रते हृदयं ते ददामि मम चित्तम् अनु चित्तं ते अस्तु
मम वाचम् एकव्रतो जुषस्व बृहस्पतिस्त्वा नियुनक्तु मह्यम् इति नाभिदेशाद् ऊर्ध्वं पाणिनोन्मार्ष्टि
mama vrate hṛdayaṃ te dadāmi mama cittam anu cittaṃ te astu
mama vācam ekavrato juṣasva bṛhaspatistvā niyunaktu mahyam iti nābhideśād ūrdhvaṃ pāṇinonmārṣṭi
- 10
दधिक्राव्ण इति त्रिर्दधि भक्षयित्वा ब्रह्मचर्यम् आगाम् उप मा नयस्वों भूर्भुवः स्वर् इति वाचयति
dadhikrāvṇa iti trirdadhi bhakṣayitvā brahmacaryam āgām upa mā nayasvoṃ bhūrbhuvaḥ svar iti vācayati
- 11
इयं दुरुक्तात्परिबाधमाना वर्णं पवित्रं पुनती म आगात्
प्राणापानाभ्यां बलम् आभजन्ती सुखा देवी सुभगा मेखलेयम्
ऋतस्य गोप्त्री तपस्तरुत्री घ्नती रक्षः सहमाना अरातिम्
सा नः समन्तम् अनुपरेहि भद्रे भर्तारस्ते मेखले मा रिषाम
श्रद्धाया दुहिता तपसो ऽधि जाता स्वसर्षीणां मन्त्रकृतां बभूव
सा मा मेखले परिरेरिहस्व मयि धेहि तप इन्द्रियं चेति वाचयन्मेखलाम् आबध्नीते
iyaṃ duruktātparibādhamānā varṇaṃ pavitraṃ punatī ma āgāt
prāṇāpānābhyāṃ balam ābhajantī sukhā devī subhagā mekhaleyam
ṛtasya goptrī tapastarutrī ghnatī rakṣaḥ sahamānā arātim
sā naḥ samantam anuparehi bhadre bhartāraste mekhale mā riṣāma
śraddhāyā duhitā tapaso 'dhi jātā svasarṣīṇāṃ mantrakṛtāṃ babhūva
sā mā mekhale parirerihasva mayi dhehi tapa indriyaṃ ceti vācayanmekhalām ābadhnīte
- 12
मौञ्जीं त्रिवृतं ब्राह्मणाय प्रयच्छति मौर्वीं धनुर्ज्यां राजन्याय सौत्रीं वैश्याय
mauñjīṃ trivṛtaṃ brāhmaṇāya prayacchati maurvīṃ dhanurjyāṃ rājanyāya sautrīṃ vaiśyāya
- 13
चित्तस्य समो ऽसि दैव्यो ग्रन्थिर् असि मा विस्रंस इति ग्रन्थिं कृत्वा मित्रस्य चक्षुर्धरुणं बलाय तेजो यशस्वि स्थविरं समृद्धम्
अनाहनस्यं वसनं चरिष्णु परीदं वाज्य् अजिनं दधे ऽयम् इति वाचयन्न् ऐणेयं चर्म ब्राह्मणाय प्रयच्छति वैयाघ्रं राजन्याय रौरवं वैश्याय
cittasya samo 'si daivyo granthir asi mā visraṃsa iti granthiṃ kṛtvā mitrasya cakṣurdharuṇaṃ balāya tejo yaśasvi sthaviraṃ samṛddham
anāhanasyaṃ vasanaṃ cariṣṇu parīdaṃ vājy ajinaṃ dadhe 'yam iti vācayann aiṇeyaṃ carma brāhmaṇāya prayacchati vaiyāghraṃ rājanyāya rauravaṃ vaiśyāya
- 14
तच्चक्षुर् इत्य् आदित्यम् उपस्थापयति
taccakṣur ity ādityam upasthāpayati
- 15
को नामासीत्य् उक्ते ऽभिवादने प्रोक्ते ऽसा अहं भो इति प्रत्याह
ko nāmāsīty ukte 'bhivādane prokte 'sā ahaṃ bho iti pratyāha
- 16
देवस्य ते सवितु प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां हस्तं गृह्णाम्य् असा उपनये ऽसौ
सविता ते हस्तम् अग्रहीद् अग्निर् आचार्यस्तव
कस्त्वा कम् उपनये ऽसौ काय त्वा परिददामि
कस्य ब्रह्मचार्य् असि
प्राणस्य ब्रह्मचार्य् अस्मीति प्रत्याह
devasya te savitu prasave 'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ hastaṃ gṛhṇāmy asā upanaye 'sau
savitā te hastam agrahīd agnir ācāryastava
kastvā kam upanaye 'sau kāya tvā paridadāmi
kasya brahmacāry asi
prāṇasya brahmacāry asmīti pratyāha
- 17
प्रजापतये त्वा परिददामि
देवाय त्वा सवित्रे परिददामि
बृहस्पतये त्वा परिददाम्य् असौ
देव सवितर् एष ते ब्रह्मचारी तं गोपायस्व दीर्घायुः स मा मृत
अग्निपुत्रैष ते
वायुपुत्रैष ते
सूर्यपुत्रैष ते
विष्णुपुत्रैष ते
ब्रह्मपुत्रैष ते ब्रह्मचारी तं गोपायस्व दीर्घायुः स मा मृत
ब्रह्मचार्य् असि
अपो ऽशान
कर्म कुरु
दिवा मा सुषुप्सीः
वाचं यच्छ
prajāpataye tvā paridadāmi
devāya tvā savitre paridadāmi
bṛhaspataye tvā paridadāmy asau
deva savitar eṣa te brahmacārī taṃ gopāyasva dīrghāyuḥ sa mā mṛta
agniputraiṣa te
vāyuputraiṣa te
sūryaputraiṣa te
viṣṇuputraiṣa te
brahmaputraiṣa te brahmacārī taṃ gopāyasva dīrghāyuḥ sa mā mṛta
brahmacāry asi
apo 'śāna
karma kuru
divā mā suṣupsīḥ
vācaṃ yaccha
- 18
मेधां मह्यम् इति वाचयति
मेधां मह्यम् अङ्गिरसो मेधां सप्तर्षयो ददुः
मेधाम् अग्निश्च वायुश्च मेधां धाता ददातु मे
मेधां मे वरुणो राजा मेधाम् अग्निर्ददातु मे
मेधाम् इन्द्रश्च सूर्यश्च मेधां देवी सरस्वती
या मेधा अप्सरःसु गन्धर्वेषु च यन्मनः
दैवी मनुष्ये या मेधा सा माम् आविशताद् इह
शरीरं मे विचक्षणं वाङ्मे मधुमद्दुहे
निशामितं निशामये मयि श्रुतम्
यन्मे ऽनूक्तं तद्रमतां शकेयं यद् अनुब्रुवे
प्रियाः श्रुतस्य भूयास्म मेधया संविधीमहि
अवृधम् अहम् अवृधस्त्वम् असौ सोम्य प्राणस्त्वं मे गोपाय ब्रह्मण आणी स्थ श्रुतं मे मा प्रहासीद् इति
medhāṃ mahyam iti vācayati
medhāṃ mahyam aṅgiraso medhāṃ saptarṣayo daduḥ
medhām agniśca vāyuśca medhāṃ dhātā dadātu me
medhāṃ me varuṇo rājā medhām agnirdadātu me
medhām indraśca sūryaśca medhāṃ devī sarasvatī
yā medhā apsaraḥsu gandharveṣu ca yanmanaḥ
daivī manuṣye yā medhā sā mām āviśatād iha
śarīraṃ me vicakṣaṇaṃ vāṅme madhumadduhe
niśāmitaṃ niśāmaye mayi śrutam
yanme 'nūktaṃ tadramatāṃ śakeyaṃ yad anubruve
priyāḥ śrutasya bhūyāsma medhayā saṃvidhīmahi
avṛdham aham avṛdhastvam asau somya prāṇastvaṃ me gopāya brahmaṇa āṇī stha śrutaṃ me mā prahāsīd iti
- 19
एताभिर् एव चतसृभिर् अनुप्रवचनीयाञ्जुहुयाद्यजुषोत्तमां छन्दोभ्यः स्वाहेति क्रतुनामधेयेन यथोपाचरितः क्रतुर्भवत्य् एवं सर्वाणि वेदोक्तानि
etābhir eva catasṛbhir anupravacanīyāñjuhuyādyajuṣottamāṃ chandobhyaḥ svāheti kratunāmadheyena yathopācaritaḥ kraturbhavaty evaṃ sarvāṇi vedoktāni
- 20
पश्चाद् अग्नेर्दर्भेषु प्राङ् आसीनः प्रत्यङ्ङ् आसीनाय तत्सवितुर् इति सावित्रीं त्रिर् अन्वाह पच्छो ऽर्धर्चशः सर्वाम् अन्ततो यश्च मेधाकामः स्यात्
paścād agnerdarbheṣu prāṅ āsīnaḥ pratyaṅṅ āsīnāya tatsavitur iti sāvitrīṃ trir anvāha paccho 'rdharcaśaḥ sarvām antato yaśca medhākāmaḥ syāt
- 21
पालाशम् एकसरं दण्डं नवनीतेनाभ्यज्य तस्य छायायां वाचयति सुश्रवः सुश्रवा असि यथा त्वं सुश्रवा अस्य् एवं मा सुश्रवः सौश्रवसं कुरु
यथा त्वं सुश्रवो देवानां वेदस्य निधिगोपो ऽस्य् एवम् अहं ब्राह्मणानां ब्रह्मणो वेदस्य निधिगोपो भूयासम् इति
pālāśam ekasaraṃ daṇḍaṃ navanītenābhyajya tasya chāyāyāṃ vācayati suśravaḥ suśravā asi yathā tvaṃ suśravā asy evaṃ mā suśravaḥ sauśravasaṃ kuru
yathā tvaṃ suśravo devānāṃ vedasya nidhigopo 'sy evam ahaṃ brāhmaṇānāṃ brahmaṇo vedasya nidhigopo bhūyāsam iti
- 22
पालाशं दण्डं ब्राह्मणाय प्रयच्छत्य् आश्वत्थं राजन्याय नैयग्रोधं वैश्याय
pālāśaṃ daṇḍaṃ brāhmaṇāya prayacchaty āśvatthaṃ rājanyāya naiyagrodhaṃ vaiśyāya
- 23
स्मृतं च म इति वाचयति
स्मृतं च मे ऽस्मृतं च मे तन्मे उभयव्रतम्
निन्दा च मे अनिन्दा च मे तन्मे उभयव्रतम्
विद्या च मे अविद्या च मे तन्मे उभयव्रतम्
श्रद्धा च मे अश्रद्धा च मे तन्मे उभयव्रतम्
सत्यं च मे अनृतं च मे तन्मे उभयव्रतम्
मृतं च मे अमृतं च मे तन्मे उभयव्रतम्
श्रुतं च मे अश्रुतं च मे तन्मे उभयव्रतम्
व्रतं च मे अव्रतं च मे तन्मे उभयव्रतम्
यद्ब्राह्मणस्य ब्रह्मणि व्रतं यद् अग्नेः सेन्द्रस्य सप्रजापतिकस्य सर्षिकस्य सपितृकस्य समनुष्यस्य समनुष्यराजन्यस्य सगन्धर्वाप्सरोजनस्कस्य ससर्पेतरजनस्कस्य सौषधिवनस्पतिकस्य सह ग्राम्यैः पशुभिर् आरण्यैश्च साकाशस्य सप्रकाशस्य सातीकाशस्य सानूकाशस्य सह यन्म आत्मन आत्मनि व्रतं तन्मे सर्वव्रतम्
इदम् अहम् अग्नौ समिधम् अभ्यादधाम्य् अग्ने सर्वव्रतो भवामि
smṛtaṃ ca ma iti vācayati
smṛtaṃ ca me 'smṛtaṃ ca me tanme ubhayavratam
nindā ca me anindā ca me tanme ubhayavratam
vidyā ca me avidyā ca me tanme ubhayavratam
śraddhā ca me aśraddhā ca me tanme ubhayavratam
satyaṃ ca me anṛtaṃ ca me tanme ubhayavratam
mṛtaṃ ca me amṛtaṃ ca me tanme ubhayavratam
śrutaṃ ca me aśrutaṃ ca me tanme ubhayavratam
vrataṃ ca me avrataṃ ca me tanme ubhayavratam
yadbrāhmaṇasya brahmaṇi vrataṃ yad agneḥ sendrasya saprajāpatikasya sarṣikasya sapitṛkasya samanuṣyasya samanuṣyarājanyasya sagandharvāpsarojanaskasya sasarpetarajanaskasya sauṣadhivanaspatikasya saha grāmyaiḥ paśubhir āraṇyaiśca sākāśasya saprakāśasya sātīkāśasya sānūkāśasya saha yanma ātmana ātmani vrataṃ tanme sarvavratam
idam aham agnau samidham abhyādadhāmy agne sarvavrato bhavāmi
- 24
अधीते हैतेषां वेदानाम् एकं द्वौ त्रीन्सर्वान्वा यम् एवं विद्वान् उपनयत इति श्रुतिः
adhīte haiteṣāṃ vedānām ekaṃ dvau trīnsarvānvā yam evaṃ vidvān upanayata iti śrutiḥ
- 25
कर्त्रे वरं ददाति
kartre varaṃ dadāti
- 26
अहःशेषं स्थापयेत्
ahaḥśeṣaṃ sthāpayet
- 27
व्याख्यातं ब्रह्मचर्यम्
vyākhyātaṃ brahmacaryam

