ꯁ꯭ꯂꯣꯛ ৩৫
- 1
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।
एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠprakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kṣetraṃ kṣetrajñameva ca |
etadveditumicchāmi jñānaṃ jñeyaṃ ca keśava ||
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠꯑꯔꯖꯨꯅꯅꯥ ꯍꯥꯏꯈꯤ: ꯍꯦ ꯀꯦꯁꯕ, ꯄ꯭ꯔꯀꯔꯤꯇꯤ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯄꯨꯔꯨꯁ, ꯀ꯭ꯁꯦꯠꯔ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯀ꯭ꯁꯦꯠꯔꯖ꯭ꯅ, ꯖ꯭ꯅꯥꯟ (ꯂꯧꯁꯤꯡ) ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯈꯡꯒꯗꯕ ꯑꯗꯨ, ꯃꯁꯤꯁꯤꯡ ꯑꯩꯅ ꯈꯡꯕ ꯅꯤꯉꯤ꯫
- 2
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠidaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate |
etadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ ||
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠꯁ꯭ꯔꯤ ꯚꯒꯕꯥꯟꯅꯥ ꯍꯥꯏꯈꯤ: ꯍꯦ ꯀꯎꯟꯇꯦꯌ, ꯍꯛꯆꯡ ꯑꯁꯤꯕꯨ ꯀ꯭ꯁꯦꯠꯔ ꯍꯥꯏꯅ ꯀꯧꯏ꯫ ꯃꯗꯨ ꯈꯡꯕ ꯃꯤꯕꯨ, ꯃꯁꯤꯒꯤ ꯃꯔꯝꯗ ꯈꯡꯕ ꯃꯤꯁꯤꯡꯅ ꯀ꯭ꯁꯦꯠꯔꯖ꯭ꯅ ꯍꯥꯏꯅ ꯀꯧꯏ꯫
- 3
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠkṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata |
kṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama ||
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠꯍꯦ ꯚꯥꯔꯇ, ꯀ꯭ꯁꯦꯠꯔ ꯄꯨꯝꯅꯃꯛꯇ ꯀ꯭ꯁꯦꯠꯔꯖ꯭ꯅ ꯑꯩꯕꯨꯁꯨ ꯍꯥꯏꯅ ꯈꯡꯕꯤꯌꯨ꯫ ꯀ꯭ꯁꯦꯠꯔ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯀ꯭ꯁꯦꯠꯔꯖ꯭ꯅꯒꯤ ꯂꯧꯁꯤꯡ ꯑꯗꯨ ꯑꯩꯒꯤ ꯃꯤꯠꯌꯦꯡꯗ ꯑꯆꯨꯝꯕ ꯖ꯭ꯅꯥꯟ (ꯂꯧꯁꯤꯡ)ꯅꯤ꯫
- 4
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् ।
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠtatkṣetraṃ yacca yādṛkca yadvikāri yataśca yat |
sa ca yo yatprabhāvaśca tatsamāsena me śaṛṇu ||
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠꯀ꯭ꯁꯦꯠꯔ ꯑꯗꯨ ꯀꯔꯤ, ꯃꯗꯨ ꯀꯔꯤ ꯃꯋꯣꯡ ꯂꯩꯏ, ꯃꯗꯨ ꯀꯔꯝꯅ ꯑꯑꯣꯠꯏ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯀꯗꯥꯏꯗꯒꯤ ꯂꯛꯏ, ꯑꯗꯨꯒ ꯀ꯭ꯁꯦꯠꯔꯖ꯭ꯅ ꯀꯅꯅꯣ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯃꯍꯛꯀꯤ ꯄꯉꯜ ꯀꯔꯤ, ꯃꯁꯤ ꯑꯩꯗꯒꯤ ꯀꯣꯏꯅ ꯇꯥꯕꯤꯌꯨ꯫
- 5
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠṛṣibhirbahudhā gītaṃ chandobhirvividhaiḥ pṛthak |
brahmasūtrapadaiścaiva hetumadbhirviniścitaiḥ ||
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠꯃꯁꯤ ꯔꯤꯁꯤꯁꯤꯡꯅ ꯃꯋꯣꯡ ꯀꯌꯗ, ꯆ꯭ꯍꯟꯗ ꯇꯣꯉꯥꯟꯕꯗ ꯇꯣꯉꯥꯟꯅ ꯁꯥꯛꯍ꯭ꯔꯦ, ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯕ꯭ꯔꯍ꯭ꯃꯒꯤ ꯃꯔꯝꯗ ꯂꯩꯕ ꯂꯧꯁꯤꯡꯅ ꯊꯝꯕ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯆꯦꯠꯅ ꯋꯥꯔꯦꯞꯄ ꯕ꯭ꯔꯍ꯭ꯃꯁꯨꯇ꯭ꯔꯒꯤ ꯋꯥꯍꯩꯁꯤꯡꯗꯁꯨ ꯍꯥꯏꯛꯍ꯭ꯔꯦ꯫
- 6
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠmahābhūtānyahaṅkāro buddhiravyaktameva ca |
indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ ||
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠꯑꯆꯧꯕ ꯃꯄꯨꯡꯒꯤ ꯃꯋꯣꯡꯁꯤꯡ, ꯑꯍꯪꯀꯥꯔ, ꯕꯨꯗ꯭ꯙꯤ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯑꯕ꯭ꯌꯛꯠ; ꯏꯟꯗ꯭ꯔꯤꯌ ꯇꯔꯥ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯑꯃ, ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯏꯟꯗ꯭ꯔꯤꯌꯒꯤ ꯂꯧ ꯃꯉ;
- 7
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠicchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṅghātaścetanā dhṛtiḥ |
etatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtam ||
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠꯀꯥꯝ, ꯌꯦꯛꯅꯕ, ꯅꯨꯡꯉꯥꯏꯕ, ꯑꯋꯕ, ꯍꯛꯆꯡ ꯄꯨꯟꯁꯤꯟꯕ, ꯈꯡꯕ ꯄꯉꯜ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯊꯤꯟꯕ: ꯃꯁꯤ ꯂꯧ ꯑꯗꯨ ꯃꯗꯨꯒꯤ ꯑꯑꯣꯠꯄꯁꯤꯡꯒ ꯄꯨꯟꯅ ꯀꯣꯏꯅ ꯍꯥꯏꯔꯕꯅꯤ꯫
- 8
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠamānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam |
ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ ||
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠꯏꯀꯥꯏꯕ ꯄꯤꯕ ꯋꯥꯈꯜ, ꯃꯤꯅꯝꯕ ꯂꯩꯇꯕ, ꯑꯍꯤꯝꯁ, ꯈꯥꯡꯍꯟꯕ, ꯆꯨꯝꯅ ꯂꯩꯕ, ꯑꯣꯖꯒꯤ ꯊꯧꯒꯜ ꯇꯧꯕ, ꯑꯁꯦꯡꯕ, ꯊꯤꯟꯕ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯃꯁꯃꯛꯄꯨ ꯊꯤꯟꯕ;
- 9
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠindriyārtheṣu vairāgyamanahaṅkāra eva ca |
janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam ||
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠꯏꯟꯗ꯭ꯔꯤꯌꯒꯤ ꯂꯧꯁꯤꯡꯗ ꯕꯩꯔꯥꯒ꯭ꯌ, ꯑꯍꯪꯀꯥꯔ ꯂꯩꯇꯕ, ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯄꯣꯛꯄ, ꯁꯤꯕ, ꯑꯍꯜ ꯑꯣꯏꯕ, ꯑꯅꯕ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯑꯋꯕꯒꯤ ꯐꯠꯇꯕ ꯑꯗꯨ ꯆꯦꯠꯅ ꯎꯕ;
- 10
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠasaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu |
nityaṃ ca samacittatvamiṣṭāniṣṭopapattiṣu ||
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠꯑꯥꯁ ꯂꯩꯇꯕ, ꯃꯆꯥ, ꯅꯨꯄꯤ, ꯌꯨꯝ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯑꯁꯨꯝꯕꯁꯤꯡꯗ ꯄꯨꯟꯁꯤꯟꯅ ꯂꯩꯇꯕ, ꯑꯗꯨꯒ ꯅꯤꯡꯕ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯅꯤꯡꯗꯕ ꯊꯣꯛꯄ ꯈꯨꯗꯤꯡꯃꯛꯇ ꯃꯇꯝ ꯄꯨꯝꯕꯗ ꯋꯥꯈꯜ ꯆꯞ ꯃꯟꯅ ꯊꯝꯕ;
- 11
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠmayi cānanyayogena bhaktiravyabhicāriṇī |
viviktadeśasevitvamaratirjanasaṃsadi ||
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠꯑꯇꯩ ꯀꯔꯤ ꯑꯃꯗ ꯆꯠꯄ ꯂꯩꯇꯕ ꯌꯣꯒꯅ ꯑꯩꯗ ꯃꯇꯝ ꯄꯨꯝꯕꯗ ꯚꯛꯇꯤ ꯊꯝꯕ, ꯃꯤ ꯈꯛ ꯂꯩꯇꯕ ꯃꯐꯝꯗ ꯂꯩꯕ ꯄꯝꯕ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯃꯤ ꯃꯌꯝꯒꯤ ꯇꯤꯟꯅꯕꯗ ꯅꯨꯡꯉꯥꯏꯇꯕ;
- 12
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠadhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam |
etajjñānamiti proktamajñānaṃ yadato'nyathā ||
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠꯑꯥꯇ꯭ꯃꯥꯒꯤ ꯂꯧꯁꯤꯡꯗ ꯃꯇꯝ ꯄꯨꯝꯕꯗ ꯊꯤꯟꯅ ꯂꯩꯕ, ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯑꯆꯨꯝꯕꯒꯤ ꯂꯧꯁꯤꯡꯒꯤ ꯄꯟꯗꯝ ꯎꯕ: ꯃꯁꯤ ꯖ꯭ꯅꯥꯟ (ꯂꯧꯁꯤꯡ) ꯍꯥꯏꯅ ꯍꯥꯏꯏ, ꯑꯗꯨꯒ ꯃꯗꯨꯒꯤ ꯌꯦꯛꯅꯕ ꯄꯨꯝꯅꯃꯛ ꯈꯡꯗꯕ ꯑꯣꯏ꯫
- 13
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते ।
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠjñeyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvāmṛtamaśnute |
anādimatparaṃ brahma na sattannāsaducyate ||
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠꯈꯡꯒꯗꯕ ꯑꯗꯨ ꯑꯩꯅ ꯍꯥꯏꯒꯅꯤ, ꯃꯗꯨ ꯈꯡꯂꯕꯗꯤ ꯁꯤꯗꯕ ꯐꯉꯤ: ꯑꯍꯧꯕ ꯂꯩꯇꯕ ꯈ꯭ꯋꯥꯏꯗꯒꯤ ꯋꯥꯡꯕ ꯕ꯭ꯔꯍ꯭ꯃ, ꯃꯗꯨꯕꯨ ꯂꯩꯕ ꯍꯥꯏꯅ ꯅꯠꯇ꯭ꯔꯒ ꯂꯩꯇꯕ ꯍꯥꯏꯅ ꯍꯥꯏꯕ ꯉꯝꯗꯦ꯫
- 14
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠsarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvato'kṣiśiromukham |
sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati ||
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠꯃꯐꯝ ꯄꯨꯝꯅꯃꯛꯇ ꯈꯨꯠ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯈꯣꯡ ꯂꯩꯕ, ꯃꯐꯝ ꯄꯨꯝꯅꯃꯛꯇ ꯃꯤꯠ, ꯃꯀꯨ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯃꯆꯤꯟ ꯂꯩꯕ, ꯇꯥꯏꯕꯡꯄꯟꯗ ꯃꯐꯝ ꯄꯨꯝꯅꯃꯛꯇ ꯅꯥ ꯂꯩꯕ, ꯃꯗꯨ ꯄꯨꯝꯅꯃꯛ ꯌꯑꯣꯗꯨꯅ ꯂꯩꯏ꯫
- 15
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠsarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam |
asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca ||
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠꯃꯗꯨ ꯏꯟꯗ꯭ꯔꯤꯌ ꯄꯨꯝꯅꯃꯛꯀꯤ ꯊꯕꯛꯀꯤ ꯂꯝꯕꯤꯗ ꯎꯂꯛꯏ, ꯑꯗꯨꯕꯨ ꯏꯟꯗ꯭ꯔꯤꯌ ꯄꯨꯝꯅꯃꯛꯇ ꯆꯤꯡꯅ ꯂꯩꯇꯦ; ꯑꯥꯁ ꯂꯩꯇꯦ, ꯑꯗꯨꯕꯨ ꯄꯨꯝꯅꯃꯛ ꯊꯝꯂꯤ; ꯒꯨꯟꯒꯤ ꯃꯊꯛꯇ ꯂꯩꯏ, ꯑꯗꯨꯕꯨ ꯒꯨꯟꯁꯤꯡꯕꯨ ꯈꯡꯕ ꯃꯄꯨꯅꯤ꯫
- 16
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠbahirantaśca bhūtānāmacaraṃ carameva ca |
sūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat ||
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠꯃꯗꯨ ꯍꯤꯡꯂꯤꯕ ꯄꯨꯝꯅꯃꯛꯀꯤ ꯃꯄꯟꯗ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯃꯅꯨꯡꯗ ꯂꯩꯏ, ꯆꯠꯄ ꯉꯝꯗꯕ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯆꯠꯄꯅꯤ꯫ ꯈ꯭ꯋꯥꯏꯅ ꯁꯤꯠꯄꯒꯤ ꯃꯔꯝꯅ ꯃꯗꯨ ꯈꯡꯕ ꯉꯝꯗꯦ; ꯃꯗꯨ ꯂꯞꯅ ꯂꯩꯏ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯅꯥꯛꯇ ꯂꯩꯏ꯫
- 17
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠavibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam |
bhūtabhartṛ ca tajjñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca ||
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠꯃꯗꯨ ꯈꯥꯏꯗꯣꯛꯄ ꯂꯩꯇꯕ, ꯑꯗꯨꯕꯨ ꯍꯤꯡꯂꯤꯕ ꯃꯤꯁꯤꯡꯒꯤ ꯃꯔꯛꯇ ꯈꯥꯏꯗꯣꯛꯂꯕꯒꯨꯝꯅ ꯂꯩꯏ꯫ ꯃꯗꯨꯕꯨ ꯍꯤꯡꯂꯤꯕ ꯃꯤꯁꯤꯡꯕꯨ ꯊꯝꯕ, ꯃꯈꯣꯏꯕꯨ ꯆꯕ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯃꯈꯣꯏꯕꯨ ꯁꯦꯝꯕ ꯍꯥꯏꯅ ꯈꯡꯒꯗꯕꯅꯤ꯫
- 18
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠjyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyate |
jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam ||
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠꯃꯗꯨ ꯃꯉꯜ ꯄꯨꯝꯅꯃꯛꯀꯤ ꯃꯉꯜꯅꯤ, ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯑꯃꯝꯕꯒꯤ ꯃꯊꯛꯇ ꯂꯩꯏ ꯍꯥꯏꯅ ꯍꯥꯏꯏ꯫ ꯃꯗꯨ ꯖ꯭ꯅꯥꯟ (ꯂꯧꯁꯤꯡ)ꯅꯤ, ꯈꯡꯒꯗꯕ ꯑꯗꯨꯅꯤ, ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯖ꯭ꯅꯥꯟ (ꯂꯧꯁꯤꯡ)ꯅ ꯌꯧꯔꯛꯄ ꯑꯗꯨꯅꯤ, ꯄꯨꯝꯅꯃꯛꯀꯤ ꯊꯃꯣꯏꯗ ꯂꯩꯏ꯫
- 19
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠiti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ |
madbhakta etadvijñāya madbhāvāyopapadyate ||
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠꯑꯁꯨꯝꯅ ꯀ꯭ꯁꯦꯠꯔ, ꯖ꯭ꯅꯥꯟ (ꯂꯧꯁꯤꯡ) ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯈꯡꯒꯗꯕ ꯑꯗꯨ ꯀꯣꯏꯅ ꯍꯥꯏꯔꯦ꯫ ꯑꯩꯒꯤ ꯚꯀ꯭ꯇ ꯑꯗꯨꯅ ꯃꯁꯤ ꯈꯡꯗꯨꯅ ꯑꯩꯒꯤ ꯃꯋꯣꯡꯗ ꯌꯧꯔꯛꯄ ꯌꯥꯏ꯫
- 20
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ॥
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠprakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādī ubhāvapi |
vikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisambhavān ||
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠꯄ꯭ꯔꯀꯔꯤꯇꯤ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯄꯨꯔꯨꯁ ꯑꯅꯤꯅ ꯑꯍꯧꯕ ꯂꯩꯇꯕꯅꯤ ꯍꯥꯏꯅ ꯈꯡꯕꯤꯌꯨ, ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯑꯑꯣꯠꯄꯁꯤꯡ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯒꯨꯟꯁꯤꯡꯗꯤ ꯄ꯭ꯔꯀꯔꯤꯇꯤꯗꯒꯤ ꯂꯛꯏ ꯍꯥꯏꯅ ꯈꯡꯕꯤꯌꯨ꯫
- 21
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠkāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate |
puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate ||
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠꯊꯕꯛ, ꯊꯕꯛ ꯇꯧꯕ ꯏꯟꯗ꯭ꯔꯤꯌ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯊꯕꯛ ꯇꯧꯕ ꯃꯤ ꯑꯣꯏꯕ ꯄꯨꯝꯅꯃꯛꯀꯤ ꯃꯔꯝ ꯄ꯭ꯔꯀꯔꯤꯇꯤꯅꯤ ꯍꯥꯏꯅ ꯍꯥꯏꯏ꯫ ꯅꯨꯡꯉꯥꯏꯕ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯑꯋꯕ ꯎꯅꯕꯒꯤ ꯃꯔꯝ ꯄꯨꯔꯨꯁꯅꯤ ꯍꯥꯏꯅ ꯍꯥꯏꯏ꯫
- 22
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠpuruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān |
kāraṇaṃ guṇasaṅgo'sya sadasadyonijanmasu ||
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠꯄ꯭ꯔꯀꯔꯤꯇꯤꯗ ꯂꯩꯕ ꯄꯨꯔꯨꯁꯅ ꯄ꯭ꯔꯀꯔꯤꯇꯤꯗꯒꯤ ꯄꯣꯛꯄ ꯒꯨꯟꯁꯤꯡꯕꯨ ꯎꯅꯕ꯫ ꯒꯨꯟꯁꯤꯡꯗ ꯑꯥꯁ ꯊꯝꯕ ꯑꯗꯨ ꯑꯐꯕ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯐꯠꯇꯕ ꯄꯣꯛꯐꯝꯁꯤꯡꯗ ꯃꯗꯨ ꯄꯣꯛꯄꯒꯤ ꯃꯔꯝꯅꯤ꯫
- 23
उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠupadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ |
paramātmeti cāpyukto dehe'sminpuruṣaḥ paraḥ ||
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠꯍꯛꯆꯡ ꯑꯁꯤꯗ ꯂꯩꯕ ꯈ꯭ꯋꯥꯏꯗꯒꯤ ꯋꯥꯡꯕ ꯄꯨꯔꯨꯁ ꯑꯗꯨꯕꯨ ꯁꯥꯛꯁꯤ, ꯑꯌꯥ ꯄꯤꯕ ꯃꯤ, ꯊꯝꯕ ꯃꯤ, ꯎꯅꯕ ꯃꯤ, ꯑꯆꯧꯕ ꯃꯄꯨ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯈ꯭ꯋꯥꯏꯗꯒꯤ ꯋꯥꯡꯕ ꯑꯥꯇ꯭ꯃꯥ ꯍꯥꯏꯅ ꯀꯧꯏ꯫
- 24
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha |
sarvathā vartamāno'pi na sa bhūyo'bhijāyate ||
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠꯄꯨꯔꯨꯁ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯒꯨꯟꯁꯤꯡꯒ ꯄꯨꯟꯅ ꯄ꯭ꯔꯀꯔꯤꯇꯤꯕꯨ ꯃꯁꯤ ꯃꯋꯣꯡꯗ ꯈꯡꯕ ꯃꯤ ꯑꯗꯨꯅ, ꯀꯔꯝꯅ ꯍꯤꯡꯂꯤꯕ ꯑꯣꯏꯔꯕꯁꯨ, ꯑꯃꯨꯛ ꯍꯟꯅ ꯄꯣꯛꯂꯣꯏ꯫
- 25
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।
अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠdhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā |
anye sāṅkhyena yogena karmayogena cāpare ||
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠꯈꯔꯅ ꯈꯟꯕꯒꯤ ꯂꯝꯕꯤꯗ ꯑꯥꯇ꯭ꯃꯥꯅ ꯑꯥꯇ꯭ꯃꯥꯗ ꯑꯥꯇ꯭ꯃꯥ ꯎꯖꯩ; ꯑꯇꯩ ꯈꯔꯅ ꯁꯥꯟꯈ꯭ꯌꯒꯤ ꯌꯣꯒꯅ ꯎꯖꯩ, ꯑꯗꯨꯒ ꯑꯇꯩ ꯈꯔꯅ ꯀꯔ꯭ꯃꯒꯤ ꯌꯣꯒꯅ ꯎꯖꯩ꯫
- 26
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते ।
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠanye tvevamajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate |
te'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ ||
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠꯑꯇꯩ ꯈꯔꯅ, ꯃꯁꯤ ꯃꯋꯣꯡꯗ ꯈꯡꯗꯅ, ꯑꯇꯣꯞꯄꯁꯤꯡꯗꯒꯤ ꯇꯥꯗꯨꯅ ꯈꯨꯔꯨꯝꯖꯩ꯫ ꯃꯈꯣꯏꯁꯨ ꯇꯥꯈꯤꯕ ꯑꯗꯨꯒꯤ ꯃꯊꯛꯇ ꯊꯖꯗꯨꯅ ꯁꯤꯕꯒꯤ ꯃꯊꯛꯇ ꯆꯥꯅꯕ ꯉꯝꯏ꯫
- 27
यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠyāvatsañjāyate kiñcitsattvaṃ sthāvarajaṅgamam |
kṣetrakṣetrajñasaṃyogāttadviddhi bharatarṣabha ||
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠꯍꯦ ꯚꯥꯔꯇꯒꯤ ꯈ꯭ꯋꯥꯏꯗꯒꯤ ꯐꯕ, ꯆꯠꯄ ꯉꯝꯗꯕ ꯅꯠꯇ꯭ꯔꯒ ꯆꯠꯄ ꯍꯤꯡꯂꯤꯕ ꯀꯔꯤ ꯑꯃꯇ ꯄꯣꯛꯄ, ꯃꯗꯨ ꯀ꯭ꯁꯦꯠꯔ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯀ꯭ꯁꯦꯠꯔꯖ꯭ꯅ ꯄꯨꯟꯁꯤꯟꯕꯗꯒꯤ ꯂꯛꯄꯅꯤ ꯍꯥꯏꯅ ꯈꯡꯕꯤꯌꯨ꯫
- 28
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠsamaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram |
vinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati ||
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠꯍꯤꯡꯂꯤꯕ ꯄꯨꯝꯅꯃꯛꯇ ꯆꯞ ꯃꯟꯅ ꯂꯩꯕ ꯈ꯭ꯋꯥꯏꯗꯒꯤ ꯋꯥꯡꯕ ꯃꯄꯨ, ꯃꯡꯂꯤꯕꯒꯤ ꯃꯅꯨꯡꯗ ꯂꯩꯕ ꯃꯡꯗꯕ ꯑꯗꯨ ꯎꯖꯕ ꯃꯤ ꯑꯗꯨꯅ ꯑꯆꯨꯝꯅ ꯎꯖꯩ꯫
- 29
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।
न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠsamaṃ paśyanhi sarvatra samavasthitamīśvaram |
na hinastyātmanātmānaṃ tato yāti parāṃ gatim ||
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠꯃꯐꯝ ꯄꯨꯝꯅꯃꯛꯇ ꯆꯞ ꯃꯟꯅ ꯂꯩꯕ ꯃꯄꯨ ꯑꯗꯨ ꯎꯖꯗꯨꯅ, ꯃꯍꯛꯅ ꯃꯁꯃꯛꯀꯤ ꯑꯥꯇ꯭ꯃꯥꯅ ꯑꯥꯇ꯭ꯃꯥꯕꯨ ꯑꯣꯠꯊꯟꯗꯦ, ꯃꯗꯨꯒꯤ ꯃꯔꯝꯅ ꯈ꯭ꯋꯥꯏꯗꯒꯤ ꯋꯥꯡꯕ ꯄꯟꯗꯝꯗ ꯌꯧꯔꯛꯏ꯫
- 30
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।
यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠprakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ |
yaḥ paśyati tathātmānamakartāraṃ sa paśyati ||
ꯃꯦꯁꯤꯟ ꯗ꯭ꯔꯥꯐꯠꯊꯕꯛ ꯄꯨꯝꯅꯃꯛ ꯄ꯭ꯔꯀꯔꯤꯇꯤ ꯈꯛꯅ ꯇꯧꯕ, ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯑꯥꯇ꯭ꯃꯥ ꯊꯕꯛ ꯇꯧꯕ ꯃꯤ ꯅꯠꯇꯦ ꯍꯥꯏꯅ ꯎꯖꯕ ꯃꯤ ꯑꯗꯨꯅ ꯑꯆꯨꯝꯅ ꯎꯖꯩ꯫