58 shlokas
- 1
अथ कालस्य विज्ञानं प्रवक्ष्यामि यथासुखम्
जीवितं मरणं योगी यतो जानाति निश्चयात्
atha kālasya vijñānaṃ pravakṣyāmi yathāsukham
jīvitaṃ maraṇaṃ yogī yato jānāti niścayāt
- 2
कालग्रहस्य यस्येदं दंष्ट्रासम्पुटके जगत्
अद्यैव वा प्रभाते वा सोऽवश्यं भविष्यति
kālagrahasya yasyedaṃ daṃṣṭrāsampuṭake jagat
adyaiva vā prabhāte vā so'vaśyaṃ bhaviṣyati
- 3
रसं रसायनं योगं कालं ज्ञात्वा समाचरेत्
यस्माज्ज्ञानं विना व्यर्थं तत्तस्मात्प्रोच्यतेऽधुना
rasaṃ rasāyanaṃ yogaṃ kālaṃ jñātvā samācaret
yasmājjñānaṃ vinā vyarthaṃ tattasmātprocyate'dhunā
- 4
दूतो रक्तकषायकृष्णवसनो दन्ती जरामर्दितस्तैलाभ्यक्तशरीरकायुधकरो दीनाश्रुपूर्णाननः
भस्माङ्गारकपालपांशुमुशलः सूर्यास्तसूर्योदये यः सूर्यस्वरसंस्थितो गदवतां कालाय स स्यादसौ
dūto raktakaṣāyakṛṣṇavasano dantī jarāmarditastailābhyaktaśarīrakāyudhakaro dīnāśrupūrṇānanaḥ
bhasmāṅgārakapālapāṃśumuśalaḥ sūryāstasūryodaye yaḥ sūryasvarasaṃsthito gadavatāṃ kālāya sa syādasau
- 5
अकस्माच्चित्तविकृतिरकस्मात्पुरुषोत्तमः
अकस्मादिन्द्रियोत्पत्तिः सन्निपातस्य लक्षणम्
akasmāccittavikṛtirakasmātpuruṣottamaḥ
akasmādindriyotpattiḥ sannipātasya lakṣaṇam
- 6
शरीरं शीतलं यस्य प्रकृतेर्विकृतिर्भवेत्
तत्रारिष्टं समासेन व्याप्तं तत्र निबोध मे
śarīraṃ śītalaṃ yasya prakṛtervikṛtirbhavet
tatrāriṣṭaṃ samāsena vyāptaṃ tatra nibodha me
- 7
दुष्टशब्देन रमते साधुशब्देन कुप्यति
यश्चाकस्मान्न शृणुते तं गतायुषमादिशेत्
duṣṭaśabdena ramate sādhuśabdena kupyati
yaścākasmānna śṛṇute taṃ gatāyuṣamādiśet
- 8
यो वा गन्धं न गृह्णाति दीपे शान्ते च मानवः
दिवाज्योतींषि यश्चापि ज्वलितानि च पश्यति
yo vā gandhaṃ na gṛhṇāti dīpe śānte ca mānavaḥ
divājyotīṃṣi yaścāpi jvalitāni ca paśyati
- 9
चन्द्रं सूर्यप्रभं पश्येत्सूर्यं वा चन्द्रवर्चसम्
तडिद्वातोषितान्मेघान्निर्मले गगने चरान्
candraṃ sūryaprabhaṃ paśyetsūryaṃ vā candravarcasam
taḍidvātoṣitānmeghānnirmale gagane carān
- 10
विमानयानप्रासादैर्यश्च संकुलमम्बरम्
यश्च नीलं मूर्तिमन्तम् अन्तरिक्षं च पश्यति
vimānayānaprāsādairyaśca saṃkulamambaram
yaśca nīlaṃ mūrtimantam antarikṣaṃ ca paśyati
- 11
यस्तूष्णम् इव गृह्णाति शीतमुष्णं च शीतवत्
संजातः संशयो यस्य तं वदन्ति गतायुषम्
yastūṣṇam iva gṛhṇāti śītamuṣṇaṃ ca śītavat
saṃjātaḥ saṃśayo yasya taṃ vadanti gatāyuṣam
- 12
विपरीतेन गृह्णाति भावानन्यांश्च यो नरः
धूमनीहारवासोभिरावृतामिव मेदिनीम्
viparītena gṛhṇāti bhāvānanyāṃśca yo naraḥ
dhūmanīhāravāsobhirāvṛtāmiva medinīm
- 13
प्रदीप्तमिव लोकं च योऽवलुप्तमिवाम्भसा
भूमिम् अष्टादशाकारां लेखाभिर्यस्तु पश्यति
pradīptamiva lokaṃ ca yo'valuptamivāmbhasā
bhūmim aṣṭādaśākārāṃ lekhābhiryastu paśyati
- 14
ज्योत्स्नादर्शे हि तोयेषु छायां यश्च न पश्यति
पश्यत्येकाङ्गहीनां च वैकृतं चापि पश्यति
jyotsnādarśe hi toyeṣu chāyāṃ yaśca na paśyati
paśyatyekāṅgahīnāṃ ca vaikṛtaṃ cāpi paśyati
- 15
श्वकाककङ्कगृध्राणां प्रयातं यक्षराक्षसाम्
पिशाचोरगनागानां विकृतामपि यो नरः
śvakākakaṅkagṛdhrāṇāṃ prayātaṃ yakṣarākṣasām
piśācoraganāgānāṃ vikṛtāmapi yo naraḥ
- 16
ह्रीश्रियौ यस्य नश्येतां तेज ओजः स्मृतिस्तथा
अकस्माज्जृम्भते यश्च स परासुरसंशयम्
hrīśriyau yasya naśyetāṃ teja ojaḥ smṛtistathā
akasmājjṛmbhate yaśca sa parāsurasaṃśayam
- 17
यस्याधरोष्ठः पतति स्थितश्चोर्ध्वं तथोत्तरम्
पाशशङ्का भवेद्यस्य दुर्लभं तस्य जीवितम्
yasyādharoṣṭhaḥ patati sthitaścordhvaṃ tathottaram
pāśaśaṅkā bhavedyasya durlabhaṃ tasya jīvitam
- 18
कुटिला स्फुटिता वापि सुप्ता यस्य च नासिका
अवस्फूर्यति मग्ना वा स परासुरसंशयम्
kuṭilā sphuṭitā vāpi suptā yasya ca nāsikā
avasphūryati magnā vā sa parāsurasaṃśayam
- 19
स्वरूपं परनेत्रेषु पुत्तिकां यो न पश्यति
यदा हि पटुदृष्टिश्च तदा मृत्युर् अदूरतः
svarūpaṃ paranetreṣu puttikāṃ yo na paśyati
yadā hi paṭudṛṣṭiśca tadā mṛtyur adūrataḥ
- 20
कर्णहीनं यदात्मानं पश्यत्यात्मा कथंचन
न स जीवति लोकेऽस्मिन्कालेन कवलीकृतः
karṇahīnaṃ yadātmānaṃ paśyatyātmā kathaṃcana
na sa jīvati loke'sminkālena kavalīkṛtaḥ
- 21
रात्रौ दाहो भवेद्यस्य दिवा शीतं च जायते
कफपूरितकण्ठस्य मृत्युश्चैव न संशयः
rātrau dāho bhavedyasya divā śītaṃ ca jāyate
kaphapūritakaṇṭhasya mṛtyuścaiva na saṃśayaḥ
- 22
चरणौ शीतलौ यस्य शीतलं नाभिमण्डलम्
शिरस्तापो भवेद्यस्य तस्य मृत्युर्न संशयः
caraṇau śītalau yasya śītalaṃ nābhimaṇḍalam
śirastāpo bhavedyasya tasya mṛtyurna saṃśayaḥ
- 23
हुङ्कारः शीतलो यस्य फुत्कारो वह्णिसन्निभः
सदा दाहो भवेद्यस्य तस्य मृत्युर्न संशयः
huṅkāraḥ śītalo yasya phutkāro vahṇisannibhaḥ
sadā dāho bhavedyasya tasya mṛtyurna saṃśayaḥ
- 24
अरुन्धतीं ध्रुवं चैव विष्णोस्त्रीणि पदानि च
हीनायुधो न पश्यन्ति चतुर्थं मातृमण्डलम्
arundhatīṃ dhruvaṃ caiva viṣṇostrīṇi padāni ca
hīnāyudho na paśyanti caturthaṃ mātṛmaṇḍalam
- 25
अरश्मिबिम्बं सूर्यस्य वह्नेश्चैवांशुवर्जितम्
दृष्ट्वैकादशमासास्तु नरश्चोर्ध्वं न जीवति
araśmibimbaṃ sūryasya vahneścaivāṃśuvarjitam
dṛṣṭvaikādaśamāsāstu naraścordhvaṃ na jīvati
- 26
वातं मूत्रं पुरीषं यः सुवर्णं रजतं तथा
प्रत्यक्षमथवा स्वप्ने दशमासं न जीवति
vātaṃ mūtraṃ purīṣaṃ yaḥ suvarṇaṃ rajataṃ tathā
pratyakṣamathavā svapne daśamāsaṃ na jīvati
- 27
क्वचित्पश्यति यो दीप्तं स्वर्णवत्काननं नरः
विरूपाणि च भूतानि नवमासं न जीवति
kvacitpaśyati yo dīptaṃ svarṇavatkānanaṃ naraḥ
virūpāṇi ca bhūtāni navamāsaṃ na jīvati
- 28
स्थूलाङ्गोऽपि कृशः कृशोऽपि सहसा स्थूलत्वमालम्बते श्यामो वा कनकप्रभो यदि भवेद्गौरोऽपि कृष्णच्छविः
धीरो धीरतयार्थधर्मनिपुणः शान्तोपकारी पुमान् इत्येवं प्रकृते तु शान्तचलनं मास्यष्टमे मृत्युदम्
sthūlāṅgo'pi kṛśaḥ kṛśo'pi sahasā sthūlatvamālambate śyāmo vā kanakaprabho yadi bhavedgauro'pi kṛṣṇacchaviḥ
dhīro dhīratayārthadharmanipuṇaḥ śāntopakārī pumān ityevaṃ prakṛte tu śāntacalanaṃ māsyaṣṭame mṛtyudam
- 29
पीडा भवेत्पाणितले च जिह्वामूलं समूलं रुधिरं च कृष्णम्
वृद्धिं नरः कामपि यन्न दृष्ट्वा जीवेन्मनुष्यः स हि सप्तमासान्
pīḍā bhavetpāṇitale ca jihvāmūlaṃ samūlaṃ rudhiraṃ ca kṛṣṇam
vṛddhiṃ naraḥ kāmapi yanna dṛṣṭvā jīvenmanuṣyaḥ sa hi saptamāsān
- 30
मध्याङ्गुलीनां त्रितयं विरक्तं रोगं विना शुष्यति यस्य कण्ठः
मुहुर्मुहुः प्रस्रवणं च जाड्यं षष्ठे च मासे प्रलयं प्रयाति
madhyāṅgulīnāṃ tritayaṃ viraktaṃ rogaṃ vinā śuṣyati yasya kaṇṭhaḥ
muhurmuhuḥ prasravaṇaṃ ca jāḍyaṃ ṣaṣṭhe ca māse pralayaṃ prayāti

