24 shlokas
- 1
अथातो यस्यश्यावनिमित्तीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः
athāto yasyaśyāvanimittīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
यस्य श्यावे परिध्वस्ते हरिते चापि दर्शने
आपन्नो व्याधिरन्ताय ज्ञेयस्तस्य विजानता
yasya śyāve paridhvaste harite cāpi darśane
āpanno vyādhirantāya jñeyastasya vijānatā
- 4
निःसंज्ञः परिशुष्कास्यः समृद्धो व्याधिभिश्च यः
उपरुद्धायुषं ज्ञात्वा तं धीरः परिवर्जयेत्
niḥsaṃjñaḥ pariśuṣkāsyaḥ samṛddho vyādhibhiśca yaḥ
uparuddhāyuṣaṃ jñātvā taṃ dhīraḥ parivarjayet
- 5
हरिताश्च सिरा यस्य लोमकूपाश्च संवृताः
सो ऽम्लाभिलाषी पुरुषः पित्तान्मरणमश्नुते
haritāśca sirā yasya lomakūpāśca saṃvṛtāḥ
so 'mlābhilāṣī puruṣaḥ pittānmaraṇamaśnute
- 6
शरीरान्ताश्च शोभन्ते शरीरं चोपशुष्यति
बलं च हीयते यस्य राजयक्ष्मा हिनस्ति तम्
śarīrāntāśca śobhante śarīraṃ copaśuṣyati
balaṃ ca hīyate yasya rājayakṣmā hinasti tam
- 7
अंसाभितापो हिक्का च छर्दनं शोणितस्य च
आनाहः पार्श्वशूलं च भवत्यन्ताय शोषिणः
aṃsābhitāpo hikkā ca chardanaṃ śoṇitasya ca
ānāhaḥ pārśvaśūlaṃ ca bhavatyantāya śoṣiṇaḥ
- 8
वातव्याधिरपस्मारी कुष्ठी शोफी तथोदरी
गुल्मी च मधुमेही च राजयक्ष्मी च यो नरः
vātavyādhirapasmārī kuṣṭhī śophī tathodarī
gulmī ca madhumehī ca rājayakṣmī ca yo naraḥ
- 9
अचिकित्स्या भवन्त्येते बलमांसक्षये सति
अन्येष्वपि विकारेषु तान्भिषक्परिवर्जयेत्
acikitsyā bhavantyete balamāṃsakṣaye sati
anyeṣvapi vikāreṣu tānbhiṣakparivarjayet
- 10
विरेचनहृतानाहो यस्तृष्णानुगतो नरः
विरिक्तः पुनर् आध्माति यथा प्रेतस्तथैव सः
virecanahṛtānāho yastṛṣṇānugato naraḥ
viriktaḥ punar ādhmāti yathā pretastathaiva saḥ
- 11
पेयं पातुं न शक्नोति कण्ठस्य च मुखस्य च
उरसश्च विशुष्कत्वाद्यो नरो न स जीवति
peyaṃ pātuṃ na śaknoti kaṇṭhasya ca mukhasya ca
urasaśca viśuṣkatvādyo naro na sa jīvati
- 12
स्वरस्य दुर्बलीभावं हानिं च बलवर्णयोः
रोगवृद्धिमयुक्त्या च दृष्ट्वा मरणमादिशेत्
svarasya durbalībhāvaṃ hāniṃ ca balavarṇayoḥ
rogavṛddhimayuktyā ca dṛṣṭvā maraṇamādiśet
- 13
ऊर्ध्वश्वासं गतोष्माणं शूलोपहतवङ्क्षणम्
शर्म चानधिगच्छन्तं बुद्धिमान्परिवर्जयेत्
ūrdhvaśvāsaṃ gatoṣmāṇaṃ śūlopahatavaṅkṣaṇam
śarma cānadhigacchantaṃ buddhimānparivarjayet
- 14
अपस्वरं भाषमाणं प्राप्तं मरणमात्मनः
श्रोतारं चाप्यशब्दस्य दूरतः परिवर्जयेत्
apasvaraṃ bhāṣamāṇaṃ prāptaṃ maraṇamātmanaḥ
śrotāraṃ cāpyaśabdasya dūrataḥ parivarjayet
- 15
यं नरं सहसा रोगो दुर्बलं परिमुञ्चति
संशयप्राप्तमात्रेयो जीवितं तस्य मन्यते
yaṃ naraṃ sahasā rogo durbalaṃ parimuñcati
saṃśayaprāptamātreyo jīvitaṃ tasya manyate
- 16
अथ चेज्ज्ञातयस्तस्य याचेरन्प्रणिपाततः
रसेनाद्यादिति ब्रूयान्नास्मै दद्याद्विशोधनम्
atha cejjñātayastasya yāceranpraṇipātataḥ
rasenādyāditi brūyānnāsmai dadyādviśodhanam
- 17
मासेन चेन्न दृश्येत विशेषस्तस्य शोभनः
रसैश्चान्यैर्बहुविधैर्दुर्लभं तस्य जीवितम्
māsena cenna dṛśyeta viśeṣastasya śobhanaḥ
rasaiścānyairbahuvidhairdurlabhaṃ tasya jīvitam
- 18
निष्ठ्यूतं च पुरीषं च रेतश्चाम्भसि मज्जति
यस्य तस्यायुषः प्राप्तमन्तमाहुर्मनीषिणः
niṣṭhyūtaṃ ca purīṣaṃ ca retaścāmbhasi majjati
yasya tasyāyuṣaḥ prāptamantamāhurmanīṣiṇaḥ
- 19
निष्ठ्यूते यस्य दृश्यन्ते वर्णा बहुविधाः पृथक्
तच्च सीदत्य् अपः प्राप्य न स जीवितुमर्हति
niṣṭhyūte yasya dṛśyante varṇā bahuvidhāḥ pṛthak
tacca sīdaty apaḥ prāpya na sa jīvitumarhati
- 20
पित्तमूष्मानुगं यस्य शङ्खौ प्राप्य विमूर्छति
स रोगः शङ्खको नाम्ना त्रिरात्राद्धन्ति जीवितम्
pittamūṣmānugaṃ yasya śaṅkhau prāpya vimūrchati
sa rogaḥ śaṅkhako nāmnā trirātrāddhanti jīvitam
- 21
सफेनं रुधिरं यस्य मुहुरास्यात्प्रसिच्यते
शूलैश्च तुद्यते कुक्षिः प्रत्याख्येयस्तथाविधः
saphenaṃ rudhiraṃ yasya muhurāsyātprasicyate
śūlaiśca tudyate kukṣiḥ pratyākhyeyastathāvidhaḥ
- 22
बलमांसक्षयस्तीव्रो रोगवृद्धिररोचकः
यस्यातुरस्य लक्ष्यन्ते त्रीन्पक्षान्न स जीवति
balamāṃsakṣayastīvro rogavṛddhirarocakaḥ
yasyāturasya lakṣyante trīnpakṣānna sa jīvati
- 23
तत्र श्लोकौ
विज्ञानानि मनुष्याणां मरणे प्रत्युपस्थिते
भवन्त्येतानि संपश्येदन्यान्येवंविधानि च
tatra ślokau
vijñānāni manuṣyāṇāṃ maraṇe pratyupasthite
bhavantyetāni saṃpaśyedanyānyevaṃvidhāni ca
- 24
तानि सर्वाणि लक्ष्यन्ते न तु सर्वाणि मानवम्
विशन्ति विनशिष्यन्तं तस्माद्बोध्यानि सर्वतः
tāni sarvāṇi lakṣyante na tu sarvāṇi mānavam
viśanti vinaśiṣyantaṃ tasmādbodhyāni sarvataḥ

