27 shlokas
- 1
अथातो ऽवाक्शिरसीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः
athāto 'vākśirasīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
अवाक्शिरा वा जिह्मा वा यस्य वा विशिरा भवेत्
जन्तो रूपप्रतिच्छाया नैनमिच्छेच्चिकित्सितुम्
avākśirā vā jihmā vā yasya vā viśirā bhavet
janto rūpapraticchāyā nainamiccheccikitsitum
- 4
जटीभूतानि पक्ष्माणि दृष्टिश्चापि निगृह्यते
यस्य जन्तोर्न तं धीरो भेषजेनोपपादयेत्
jaṭībhūtāni pakṣmāṇi dṛṣṭiścāpi nigṛhyate
yasya jantorna taṃ dhīro bheṣajenopapādayet
- 5
यस्य शूनानि वर्त्मानि न समायान्ति शुष्यतः
चक्षुषी चोपदिह्येते यथा प्रेतस्तथैव सः
yasya śūnāni vartmāni na samāyānti śuṣyataḥ
cakṣuṣī copadihyete yathā pretastathaiva saḥ
- 6
भ्रुवोर्वा यदि वा मूर्ध्नि सीमन्तावर्तकान्बहून्
अपूर्वानकृतान्व्यक्तान्दृष्ट्वा मरणमादिशेत्
bhruvorvā yadi vā mūrdhni sīmantāvartakānbahūn
apūrvānakṛtānvyaktāndṛṣṭvā maraṇamādiśet
- 7
त्र्यहमेतेन जीवन्ति लक्षणेनातुरा नराः
अरोगाणां पुनस्त्वेतत्षड्रात्रं परमुच्यते
tryahametena jīvanti lakṣaṇenāturā narāḥ
arogāṇāṃ punastvetatṣaḍrātraṃ paramucyate
- 8
आयम्योत्पाटितान्केशान्यो नरो नावबुध्यते
अनातुरो वा रोगी वा षड्रात्रं नातिवर्तते
āyamyotpāṭitānkeśānyo naro nāvabudhyate
anāturo vā rogī vā ṣaḍrātraṃ nātivartate
- 9
यस्य केशा निरभ्यङ्गा दृश्यन्ते ऽभ्यक्तसन्निभाः
उपरुद्धायुषं ज्ञात्वा तं धीरः परिवर्जयेत्
yasya keśā nirabhyaṅgā dṛśyante 'bhyaktasannibhāḥ
uparuddhāyuṣaṃ jñātvā taṃ dhīraḥ parivarjayet
- 10
ग्लायते नासिकावंशः पृथुत्वं यस्य गच्छति
अशूनः शूनसंकाशः प्रत्याख्येयः स जानता
glāyate nāsikāvaṃśaḥ pṛthutvaṃ yasya gacchati
aśūnaḥ śūnasaṃkāśaḥ pratyākhyeyaḥ sa jānatā
- 11
अत्यर्थविवृता यस्य यस्य चात्यर्थसंवृता
जिह्मा वा परिशुष्का वा नासिका न स जीवति
atyarthavivṛtā yasya yasya cātyarthasaṃvṛtā
jihmā vā pariśuṣkā vā nāsikā na sa jīvati
- 12
मुखं शब्दश्रवावोष्ठौ शुक्लश्यावातिलोहितौ
विकृत्या यस्य वा नीलौ न स रोगाद्विमुच्यते
mukhaṃ śabdaśravāvoṣṭhau śuklaśyāvātilohitau
vikṛtyā yasya vā nīlau na sa rogādvimucyate
- 13
अस्थिश्वेता द्विजा यस्य पुष्पिताः पङ्कसंवृताः
विकृत्या न स रोगं तं विहायारोग्यमश्नुते
asthiśvetā dvijā yasya puṣpitāḥ paṅkasaṃvṛtāḥ
vikṛtyā na sa rogaṃ taṃ vihāyārogyamaśnute
- 14
स्तब्धा निश्चेतना गुर्वी कण्टकोपचिता भृशम्
श्यावा शुष्काथवा शूना प्रेतजिह्वा निसर्पिणी
stabdhā niścetanā gurvī kaṇṭakopacitā bhṛśam
śyāvā śuṣkāthavā śūnā pretajihvā nisarpiṇī
- 15
दीर्घमुच्छ्वस्य यो ह्रस्वं नरो निःश्वस्य ताम्यति
उपरुद्धायुषं ज्ञात्वा तं धीरः परिवर्जयेत्
dīrghamucchvasya yo hrasvaṃ naro niḥśvasya tāmyati
uparuddhāyuṣaṃ jñātvā taṃ dhīraḥ parivarjayet
- 16
हस्तौ पादौ च मन्ये च तालु चैवातिशीतलम्
भवत्यायुःक्षये क्रूरमथवापि भवेन्मृदु
hastau pādau ca manye ca tālu caivātiśītalam
bhavatyāyuḥkṣaye krūramathavāpi bhavenmṛdu
- 17
घट्टयञ्जानुना जानु पादावुद्यम्य पातयन्
यो ऽपास्यति मुहुर्वक्त्रमातुरो न स जीवति
ghaṭṭayañjānunā jānu pādāvudyamya pātayan
yo 'pāsyati muhurvaktramāturo na sa jīvati
- 18
दन्तैश्छिन्दन्नखाग्राणि नखैश्छिन्दञ्छिरोरुहान्
काष्ठेन भूमिं विलिखन्न रोगात्परिमुच्यते
dantaiśchindannakhāgrāṇi nakhaiśchindañchiroruhān
kāṣṭhena bhūmiṃ vilikhanna rogātparimucyate
- 19
दन्तान्खादति यो जाग्रदसाम्ना विरुदन्हसन्
विजानाति न चेद्दुःखं न स रोगाद्विमुच्यते
dantānkhādati yo jāgradasāmnā virudanhasan
vijānāti na cedduḥkhaṃ na sa rogādvimucyate
- 20
मुहुर्हसन्मुहुः क्ष्वेडन्शय्यां पादेन हन्ति यः
उच्चैश्छिद्राणि विमृशन्नातुरो न स जीवति
muhurhasanmuhuḥ kṣveḍanśayyāṃ pādena hanti yaḥ
uccaiśchidrāṇi vimṛśannāturo na sa jīvati
- 21
यैर्विन्दति पुरा भावैः समेतैः परमां रतिम्
तैरेवारममाणस्य ग्लास्नोर्मरणमादिशेत्
yairvindati purā bhāvaiḥ sametaiḥ paramāṃ ratim
tairevāramamāṇasya glāsnormaraṇamādiśet
- 22
न बिभर्ति शिरो ग्रीवा न पृष्ठं भारमात्मनः
न हनू पिण्डमास्यस्थमातुरस्य मुमूर्षतः
na bibharti śiro grīvā na pṛṣṭhaṃ bhāramātmanaḥ
na hanū piṇḍamāsyasthamāturasya mumūrṣataḥ
- 23
सहसा ज्वरसंतापस्तृष्णा मूर्च्छा बलक्षयः
विश्लेषणं च सन्धीनां मुमूर्षोरुपजायते
sahasā jvarasaṃtāpastṛṣṇā mūrcchā balakṣayaḥ
viśleṣaṇaṃ ca sandhīnāṃ mumūrṣorupajāyate
- 24
गोसर्गे वदनाद्यस्य स्वेदः प्रच्यवते भृशम्
लेपज्वरोपतप्तस्य दुर्लभं तस्य जीवितम्
gosarge vadanādyasya svedaḥ pracyavate bhṛśam
lepajvaropataptasya durlabhaṃ tasya jīvitam
- 25
नोपैति कण्ठमाहारो जिह्वा कण्ठमुपैति च
आयुष्यन्तं गते जन्तोर्बलं च परिहीयते
nopaiti kaṇṭhamāhāro jihvā kaṇṭhamupaiti ca
āyuṣyantaṃ gate jantorbalaṃ ca parihīyate
- 26
शिरो विक्षिपते कृच्छ्रान्मुञ्चयित्वा प्रपाणिकौ
ललाटप्रस्रुतस्वेदो मुमूर्षुश्च्युतबन्धनः
śiro vikṣipate kṛcchrānmuñcayitvā prapāṇikau
lalāṭaprasrutasvedo mumūrṣuścyutabandhanaḥ
- 27
तत्र श्लोकः
इमानि लिङ्गानि नरेषु बुद्धिमान्विभावयेतावहितो मुमूर्षुषु
क्षणेन भूत्वा ह्युपयान्ति कानिचिन्नचाफलं लिङ्गमिहास्ति किंचन
tatra ślokaḥ
imāni liṅgāni nareṣu buddhimānvibhāvayetāvahito mumūrṣuṣu
kṣaṇena bhūtvā hyupayānti kānicinnacāphalaṃ liṅgamihāsti kiṃcana

