90 shlokas
- 1
अथातो गोमयचूर्णीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः
athāto gomayacūrṇīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
यस्य गोमयचूर्णाभं चूर्णं मूर्धनि जायते
सस्नेहं भ्रश्यते चैव मासान्तं तस्य जीवितम्
yasya gomayacūrṇābhaṃ cūrṇaṃ mūrdhani jāyate
sasnehaṃ bhraśyate caiva māsāntaṃ tasya jīvitam
- 4
निकषन्निव यः पादौ च्युतांसः परिधावति
विकृत्या न स लोके ऽस्मिंश्चिरं वसति मानवः
nikaṣanniva yaḥ pādau cyutāṃsaḥ paridhāvati
vikṛtyā na sa loke 'smiṃściraṃ vasati mānavaḥ
- 5
यस्य स्नातानुलिप्तस्य पूर्वं शुष्यत्युरो भृशम्
आर्द्रेषु सर्वगात्रेषु सो ऽर्धमासं न जीवति
yasya snātānuliptasya pūrvaṃ śuṣyatyuro bhṛśam
ārdreṣu sarvagātreṣu so 'rdhamāsaṃ na jīvati
- 6
यमुद्दिश्यातुरं वैद्यः संवर्तयितुमौषधम्
यतमानो न शक्नोति दुर्लभं तस्य जीवितम्
yamuddiśyāturaṃ vaidyaḥ saṃvartayitumauṣadham
yatamāno na śaknoti durlabhaṃ tasya jīvitam
- 7
विज्ञातं बहुशः सिद्धं विधिवच्चावचारितम्
न सिध्यत्यौषधं यस्य नास्ति तस्य चिकित्सितम्
vijñātaṃ bahuśaḥ siddhaṃ vidhivaccāvacāritam
na sidhyatyauṣadhaṃ yasya nāsti tasya cikitsitam
- 8
आहारमुपयुञ्जानो भिषजा सूपकल्पितम्
यः फलं तस्य नाप्नोति दुर्लभं तस्य जीवितम्
āhāramupayuñjāno bhiṣajā sūpakalpitam
yaḥ phalaṃ tasya nāpnoti durlabhaṃ tasya jīvitam
- 9
दूताधिकारे वक्ष्यामो लक्षणानि मुमूर्षताम्
यानि दृष्ट्वा भिषक्प्राज्ञः प्रत्याख्यायादसंयमम्
dūtādhikāre vakṣyāmo lakṣaṇāni mumūrṣatām
yāni dṛṣṭvā bhiṣakprājñaḥ pratyākhyāyādasaṃyamam
- 10
मुक्तकेशे ऽथवा नग्ने रुदत्यप्रयते ऽथवा
भिषगभ्यागतं दृष्ट्वा दूतं मरणमादिशेत्
muktakeśe 'thavā nagne rudatyaprayate 'thavā
bhiṣagabhyāgataṃ dṛṣṭvā dūtaṃ maraṇamādiśet
- 11
सुप्ते भिषजि ये दूताश्छिन्दत्यपि च भिन्दति
आगच्छन्ति भिषक्तेषां न भर्तारमनुव्रजेत्
supte bhiṣaji ye dūtāśchindatyapi ca bhindati
āgacchanti bhiṣakteṣāṃ na bhartāramanuvrajet
- 12
जुह्वत्यग्निं तथा पिण्डान्पितृभ्यो निर्वपत्यपि
वैद्ये दूता य आयान्ति ते घ्नन्ति प्रजिघांसवः
juhvatyagniṃ tathā piṇḍānpitṛbhyo nirvapatyapi
vaidye dūtā ya āyānti te ghnanti prajighāṃsavaḥ
- 13
कथयत्य् अप्रशस्तानि चिन्तयत्यथवा पुनः
वैद्ये दूता मनुष्याणामागच्छन्ति मुमूर्षताम्
kathayaty apraśastāni cintayatyathavā punaḥ
vaidye dūtā manuṣyāṇāmāgacchanti mumūrṣatām
- 14
मृतदग्धविनष्टानि भजति व्याहरत्यपि
अप्रशस्तानि चान्यानि वैद्ये दूता मुमूर्षताम्
mṛtadagdhavinaṣṭāni bhajati vyāharatyapi
apraśastāni cānyāni vaidye dūtā mumūrṣatām
- 15
विकारसामान्यगुणे देशे काले ऽथवा भिषक्
दूतमभ्यागतं दृष्ट्वा नातुरं तमुपाचरेत्
vikārasāmānyaguṇe deśe kāle 'thavā bhiṣak
dūtamabhyāgataṃ dṛṣṭvā nāturaṃ tamupācaret
- 16
दीनभीतद्रुतत्रस्तमलिनामसतीं स्त्रियम्
त्रीन्व्याकृतींश्च षण्ढांश्च दूतान्विद्यान्मुमूर्षताम्
dīnabhītadrutatrastamalināmasatīṃ striyam
trīnvyākṛtīṃśca ṣaṇḍhāṃśca dūtānvidyānmumūrṣatām
- 17
अङ्गव्यसनिनं दूतं लिङ्गिनं व्याधितं तथा
सम्प्रेक्ष्य चोग्रकर्माणं न वैद्यो गन्तुमर्हति
aṅgavyasaninaṃ dūtaṃ liṅginaṃ vyādhitaṃ tathā
samprekṣya cograkarmāṇaṃ na vaidyo gantumarhati
- 18
आतुरार्थमनुप्राप्तं खरोष्ट्ररथवाहनम्
दूतं दृष्ट्वा भिषग्विद्यादातुरस्य पराभवम्
āturārthamanuprāptaṃ kharoṣṭrarathavāhanam
dūtaṃ dṛṣṭvā bhiṣagvidyādāturasya parābhavam
- 19
पलालबुसमांसास्थिकेशलोमनखद्विजान्
मार्जनीं मुसलं शूर्पमुपानच्चर्म विच्युतम्
palālabusamāṃsāsthikeśalomanakhadvijān
mārjanīṃ musalaṃ śūrpamupānaccarma vicyutam
- 20
तृणकाष्ठतुषाङ्गारं स्पृशन्तो लोष्टमश्म च
तत्पूर्वदर्शने दूता व्याहरन्ति मुमूर्षताम्
tṛṇakāṣṭhatuṣāṅgāraṃ spṛśanto loṣṭamaśma ca
tatpūrvadarśane dūtā vyāharanti mumūrṣatām
- 21
यस्मिंश्च दूते ब्रुवति वाक्यमातुरसंश्रयम्
पश्येन्निमित्तमशुभं तं च नानुव्रजेद्भिषक्
yasmiṃśca dūte bruvati vākyamāturasaṃśrayam
paśyennimittamaśubhaṃ taṃ ca nānuvrajedbhiṣak
- 22
तथा व्यसनिनं प्रेतं प्रेतालङ्कारमेव वा
भिन्नं दग्धं विनष्टं वा तद्वादीनि वचांसि वा
tathā vyasaninaṃ pretaṃ pretālaṅkārameva vā
bhinnaṃ dagdhaṃ vinaṣṭaṃ vā tadvādīni vacāṃsi vā
- 23
रसो वा कटुकस्तीव्रो गन्धो वा कौणपो महान्
स्पर्शो वा विपुलः क्रूरो यद्वान्यदशुभं भवेत्
raso vā kaṭukastīvro gandho vā kauṇapo mahān
sparśo vā vipulaḥ krūro yadvānyadaśubhaṃ bhavet
- 24
तत्पूर्वमभितो वाक्यं वाक्यकाले ऽथवा पुनः
दूतानां व्याहृतं श्रुत्वा धीरो मरणमादिशेत्
tatpūrvamabhito vākyaṃ vākyakāle 'thavā punaḥ
dūtānāṃ vyāhṛtaṃ śrutvā dhīro maraṇamādiśet
- 25
इति दूताधिकारो ऽयमुक्तः कृत्स्नो मुमूर्षताम्
पथ्यातुरकुलानां च वक्ष्याम्यौत्पातिकं पुनः
iti dūtādhikāro 'yamuktaḥ kṛtsno mumūrṣatām
pathyāturakulānāṃ ca vakṣyāmyautpātikaṃ punaḥ
- 26
अवक्षुतमथोत्क्रुष्टं स्खलनं पतनं तथा
आक्रोशः संप्रहारो वा प्रतिषेधो विगर्हणम्
avakṣutamathotkruṣṭaṃ skhalanaṃ patanaṃ tathā
ākrośaḥ saṃprahāro vā pratiṣedho vigarhaṇam
- 27
वस्त्रोष्णीषोत्तरासङ्गश्छत्रोपानद्युगाश्रयम्
व्यसनं दर्शनं चापि मृतव्यसनिनां तथा
vastroṣṇīṣottarāsaṅgaśchatropānadyugāśrayam
vyasanaṃ darśanaṃ cāpi mṛtavyasanināṃ tathā
- 28
चैत्यध्वजपताकानां पूर्णानां पतनानि च
हतानिष्टप्रवादाश्च दूषणं भस्मपांशुभिः
caityadhvajapatākānāṃ pūrṇānāṃ patanāni ca
hatāniṣṭapravādāśca dūṣaṇaṃ bhasmapāṃśubhiḥ
- 29
पथच्छेदो बिडालेन शुना सर्पेण वा पुनः
मृगद्विजानां क्रूराणां गिरो दीप्तां दिशं प्रति
pathacchedo biḍālena śunā sarpeṇa vā punaḥ
mṛgadvijānāṃ krūrāṇāṃ giro dīptāṃ diśaṃ prati
- 30
शयनासनयानानाम् उत्तानानां च दर्शनम्
इत्य् एतान्य् अप्रशस्तानि सर्वाण्याहुर्मनीषिणः
śayanāsanayānānām uttānānāṃ ca darśanam
ity etāny apraśastāni sarvāṇyāhurmanīṣiṇaḥ

