27 shlokas
- 1
अथात इन्द्रियानीकमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः
athāta indriyānīkamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
इन्द्रियाणि यथा जन्तोः परीक्षेत विशेषवित्
ज्ञातुमिच्छन्भिषङ्मानम् आयुषस्तन्निबोधत
indriyāṇi yathā jantoḥ parīkṣeta viśeṣavit
jñātumicchanbhiṣaṅmānam āyuṣastannibodhata
- 4
अनुमानात्परीक्षेत दर्शनादीनि तत्त्वतः
अद्धा हि विदितं ज्ञानमिन्द्रियाणामतीन्द्रियम्
anumānātparīkṣeta darśanādīni tattvataḥ
addhā hi viditaṃ jñānamindriyāṇāmatīndriyam
- 5
स्वस्थेभ्यो विकृतं यस्य ज्ञानमिन्द्रियसंश्रयम्
आलक्ष्येतानिमित्तेन लक्षणं मरणस्य तत्
svasthebhyo vikṛtaṃ yasya jñānamindriyasaṃśrayam
ālakṣyetānimittena lakṣaṇaṃ maraṇasya tat
- 6
इत्युक्तं लक्षणं सम्यगिन्द्रियेष्वशुभोदयम्
तदेव तु पुनर्भूयो विस्तरेण निबोधत
ityuktaṃ lakṣaṇaṃ samyagindriyeṣvaśubhodayam
tadeva tu punarbhūyo vistareṇa nibodhata
- 7
घनीभूतमिवाकाशमाकाशमिव मेदिनीम्
विगीतम् उभयं ह्येतत्पश्यन्मरणमृच्छति
ghanībhūtamivākāśamākāśamiva medinīm
vigītam ubhayaṃ hyetatpaśyanmaraṇamṛcchati
- 8
यस्य दर्शनमायाति मारुतो ऽम्बरगोचरः
yasya darśanamāyāti māruto 'mbaragocaraḥ
- 9
जले सुविमले जालम् अजालावतते नरः
स्थिते गच्छति वा दृष्ट्वा जीवितात्परिमुच्यते
jale suvimale jālam ajālāvatate naraḥ
sthite gacchati vā dṛṣṭvā jīvitātparimucyate
- 10
जाग्रत्पश्यति यः प्रेतान्रक्षांसि विविधानि च
अन्यद्वाप्यद्भुतं किंचिन्न स जीवितुमर्हति
jāgratpaśyati yaḥ pretānrakṣāṃsi vividhāni ca
anyadvāpyadbhutaṃ kiṃcinna sa jīvitumarhati
- 11
यो ऽग्निं प्रकृतिवर्णस्थं नीलं पश्यति निष्प्रभम्
कृष्णं वा यदि वा शुक्लं निशां व्रजति सप्तमीम्
yo 'gniṃ prakṛtivarṇasthaṃ nīlaṃ paśyati niṣprabham
kṛṣṇaṃ vā yadi vā śuklaṃ niśāṃ vrajati saptamīm
- 12
मरीचीन् असतो मेघान्मेघान्वाप्यसतो ऽम्बरे
विद्युतो वा विना मेघैः पश्यन्मरणमृच्छति
marīcīn asato meghānmeghānvāpyasato 'mbare
vidyuto vā vinā meghaiḥ paśyanmaraṇamṛcchati
- 13
मृन्मयीमिव यः पात्रीं कृष्णाम्बरसमावृताम्
आदित्यमीक्षते शुद्धं चन्द्रं वा न स जीवति
mṛnmayīmiva yaḥ pātrīṃ kṛṣṇāmbarasamāvṛtām
ādityamīkṣate śuddhaṃ candraṃ vā na sa jīvati
- 14
अपर्वणि यदा पश्येत्सूर्याचन्द्रमसोर्ग्रहम्
अव्याधितो व्याधितो वा तदन्तं तस्य जीवितम्
aparvaṇi yadā paśyetsūryācandramasorgraham
avyādhito vyādhito vā tadantaṃ tasya jīvitam
- 15
नक्तं सूर्यमहश्चन्द्रमनग्नौ धूममुत्थितम्
अग्निं वा निष्प्रभं रात्रौ दृष्ट्वा मरणमृच्छति
naktaṃ sūryamahaścandramanagnau dhūmamutthitam
agniṃ vā niṣprabhaṃ rātrau dṛṣṭvā maraṇamṛcchati
- 16
प्रभावतः प्रभाहीनान्निष्प्रभांश्च प्रभावतः
नरा विलिङ्गान्पश्यन्ति भावान्भावाञ्जिहासवः
prabhāvataḥ prabhāhīnānniṣprabhāṃśca prabhāvataḥ
narā viliṅgānpaśyanti bhāvānbhāvāñjihāsavaḥ
- 17
व्याकृतीनि विवर्णानि विसंख्योपगतानि च
विनिमित्तानि पश्यन्ति रूपाण्यायुःक्षये नराः
vyākṛtīni vivarṇāni visaṃkhyopagatāni ca
vinimittāni paśyanti rūpāṇyāyuḥkṣaye narāḥ
- 18
यश्च पश्यत्य् अदृश्यान्वै दृश्यान्यश्च न पश्यति
तावुभौ पश्यतः क्षिप्रं यमक्षयमसंशयम्
yaśca paśyaty adṛśyānvai dṛśyānyaśca na paśyati
tāvubhau paśyataḥ kṣipraṃ yamakṣayamasaṃśayam
- 19
अशब्दस्य च यः श्रोता शब्दान्यश्च न बुध्यते
द्वावप्येतौ यथा प्रेतौ तथा ज्ञेयौ विजानता
aśabdasya ca yaḥ śrotā śabdānyaśca na budhyate
dvāvapyetau yathā pretau tathā jñeyau vijānatā
- 20
संवृत्याङ्गुलिभिः कर्णौ ज्वालाशब्दं य आतुरः
न शृणोति गतासुं तं बुद्धिमान्परिवर्जयेत्
saṃvṛtyāṅgulibhiḥ karṇau jvālāśabdaṃ ya āturaḥ
na śṛṇoti gatāsuṃ taṃ buddhimānparivarjayet
- 21
विपर्ययेण यो विद्याद्गन्धानां साध्वसाधुताम्
न वा तान्सर्वशो विद्यात्तं विद्याद्विगतायुषम्
viparyayeṇa yo vidyādgandhānāṃ sādhvasādhutām
na vā tānsarvaśo vidyāttaṃ vidyādvigatāyuṣam
- 22
यो रसान्न विजानाति न वा जानाति तत्त्वतः
मुखपाकादृते पक्वं तमाहुः कुशला नरम्
yo rasānna vijānāti na vā jānāti tattvataḥ
mukhapākādṛte pakvaṃ tamāhuḥ kuśalā naram
- 23
उष्णाञ्छीतान्खराञ्छ्लक्ष्णान्मृदूनपि च दारुणान्
स्पृश्यान्स्पृष्ट्वा ततो ऽन्यत्वं मुमूर्षुस्तेषु मन्यते
uṣṇāñchītānkharāñchlakṣṇānmṛdūnapi ca dāruṇān
spṛśyānspṛṣṭvā tato 'nyatvaṃ mumūrṣusteṣu manyate
- 24
अन्तरेण तपस्तीव्रं योगं वा विधिपूर्वकम्
इन्द्रियैरधिकं पश्यन्पञ्चत्वमधिगच्छति
antareṇa tapastīvraṃ yogaṃ vā vidhipūrvakam
indriyairadhikaṃ paśyanpañcatvamadhigacchati
- 25
इन्द्रियाणामृते दृष्टेरिन्द्रियार्थानदोषजान्
नरः पश्यति यः कश्चिदिन्द्रियैर्न स जीवति
indriyāṇāmṛte dṛṣṭerindriyārthānadoṣajān
naraḥ paśyati yaḥ kaścidindriyairna sa jīvati
- 26
स्वस्थाः प्रज्ञाविपर्यासैर् इन्द्रियार्थेषु वैकृतम्
पश्यन्ति ये ऽसद्बहुशस्तेषां मरणमादिशेत्
svasthāḥ prajñāviparyāsair indriyārtheṣu vaikṛtam
paśyanti ye 'sadbahuśasteṣāṃ maraṇamādiśet
- 27
तत्र श्लोकः
एतदिन्द्रियविज्ञानं यः पश्यति यथातथम्
मरणं जीवितं चैव स भिषक्ज्ञातुमर्हति
tatra ślokaḥ
etadindriyavijñānaṃ yaḥ paśyati yathātatham
maraṇaṃ jīvitaṃ caiva sa bhiṣakjñātumarhati

