25 shlokas
- 1
अथातः कतमानिशरीरीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः
athātaḥ katamāniśarīrīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
कतमानि शरीराणि व्याधिमन्ति महामुने
यानि वैद्यः परिहरेद्येषु कर्म न सिध्यति
katamāni śarīrāṇi vyādhimanti mahāmune
yāni vaidyaḥ pariharedyeṣu karma na sidhyati
- 4
इत्यात्रेयो ऽग्निवेशेन प्रश्नं पृष्टः सुदुर्वचम्
आचचक्षे यथा तस्मै भगवांस्तन्निबोधत
ityātreyo 'gniveśena praśnaṃ pṛṣṭaḥ sudurvacam
ācacakṣe yathā tasmai bhagavāṃstannibodhata
- 5
यस्य वै भाषमाणस्य रुजत्यूर्ध्वमुरो भृशम्
अन्नं च च्यवते भुक्तं स्थितं चापि न जीर्यति
yasya vai bhāṣamāṇasya rujatyūrdhvamuro bhṛśam
annaṃ ca cyavate bhuktaṃ sthitaṃ cāpi na jīryati
- 6
बलं च हीयते शीघ्रं तृष्णा चातिप्रवर्धते
जायते हृदि शूलं च तं भिषक्परिवर्जयेत्
balaṃ ca hīyate śīghraṃ tṛṣṇā cātipravardhate
jāyate hṛdi śūlaṃ ca taṃ bhiṣakparivarjayet
- 7
हिक्का गम्भीरजा यस्य शोणितं चातिसार्यते
न तस्मै भेषजं दद्यात्स्मरन्नात्रेयशासनम्
hikkā gambhīrajā yasya śoṇitaṃ cātisāryate
na tasmai bheṣajaṃ dadyātsmarannātreyaśāsanam
- 8
आनाहश्चातिसारश्च यमेतौ दुर्बलं नरम्
व्याधितं विशतो रोगौ दुर्लभं तस्य जीवितम्
ānāhaścātisāraśca yametau durbalaṃ naram
vyādhitaṃ viśato rogau durlabhaṃ tasya jīvitam
- 9
आनाहश्चातितृष्णा च यमेतौ दुर्बलं नरम्
विशतो विजहत्येनं प्राणा नातिचिरान्नरम्
ānāhaścātitṛṣṇā ca yametau durbalaṃ naram
viśato vijahatyenaṃ prāṇā nāticirānnaram
- 10
ज्वरः पौर्वाह्णिको यस्य शुष्ककासश्च दारुणः
बलमांसविहीनस्य यथा प्रेतस्तथैव सः
jvaraḥ paurvāhṇiko yasya śuṣkakāsaśca dāruṇaḥ
balamāṃsavihīnasya yathā pretastathaiva saḥ
- 11
यस्य मूत्रं पुरीषं च ग्रथितं सम्प्रवर्तते
निरूष्मणो जठरिणः श्वसनो न स जीवति
yasya mūtraṃ purīṣaṃ ca grathitaṃ sampravartate
nirūṣmaṇo jaṭhariṇaḥ śvasano na sa jīvati
- 12
श्वयथुर्यस्य कुक्षिस्थो हस्तपादं विसर्पति
ज्ञातिसङ्घं स संक्लेश्य तेन रोगेण हन्यते
śvayathuryasya kukṣistho hastapādaṃ visarpati
jñātisaṅghaṃ sa saṃkleśya tena rogeṇa hanyate
- 13
श्वयथुर्यस्य पादस्थस्तथा स्रस्ते च पिण्डिके
सीदतश्चाप्युभे जङ्घे तं भिषक्परिवर्जयेत्
śvayathuryasya pādasthastathā sraste ca piṇḍike
sīdataścāpyubhe jaṅghe taṃ bhiṣakparivarjayet
- 14
शूनहस्तं शूनपादं शूनगुह्योदरं नरम्
हीनवर्णबलाहारमौषधैर्नोपपादयेत्
śūnahastaṃ śūnapādaṃ śūnaguhyodaraṃ naram
hīnavarṇabalāhāramauṣadhairnopapādayet
- 15
उरोयुक्तो बहुश्लेष्मा नीलः पीतः सलोहितः
सततं च्यवते यस्य दूरात्तं परिवर्जयेत्
uroyukto bahuśleṣmā nīlaḥ pītaḥ salohitaḥ
satataṃ cyavate yasya dūrāttaṃ parivarjayet
- 16
हृष्टरोमा सान्द्रमूत्रः शूनः कासज्वरार्दितः
क्षीणमांसो नरो दूराद्वर्ज्यो वैद्येन जानता
hṛṣṭaromā sāndramūtraḥ śūnaḥ kāsajvarārditaḥ
kṣīṇamāṃso naro dūrādvarjyo vaidyena jānatā
- 17
त्रयः प्रकुपिता यस्य दोषाः कष्टाभिलक्षिताः
कृशस्य बलहीनस्य नास्ति तस्य चिकित्सितम्
trayaḥ prakupitā yasya doṣāḥ kaṣṭābhilakṣitāḥ
kṛśasya balahīnasya nāsti tasya cikitsitam
- 18
ज्वरातिसारौ शोफान्ते श्वयथुर्वा तयोः क्षये
दुर्बलस्य विशेषेण नरस्यान्ताय जायते
jvarātisārau śophānte śvayathurvā tayoḥ kṣaye
durbalasya viśeṣeṇa narasyāntāya jāyate
- 19
पाण्डुरश्च कृशो ऽत्यर्थं तृष्णयाभिपरिप्लुतः
डम्बरी कुपितोच्छ्वासः प्रत्याख्येयो विजानता
pāṇḍuraśca kṛśo 'tyarthaṃ tṛṣṇayābhipariplutaḥ
ḍambarī kupitocchvāsaḥ pratyākhyeyo vijānatā
- 20
हनुमन्याग्रहस्तृष्णा बलह्रासो ऽतिमात्रया
प्राणाश्चोरसि वर्तन्ते यस्य तं परिवर्जयेत्
hanumanyāgrahastṛṣṇā balahrāso 'timātrayā
prāṇāścorasi vartante yasya taṃ parivarjayet
- 21
ताम्यत्यायच्छते शर्म न किंचिदपि विन्दति
क्षीणमांसबलाहारो मुमूर्षुरचिरान्नरः
tāmyatyāyacchate śarma na kiṃcidapi vindati
kṣīṇamāṃsabalāhāro mumūrṣuracirānnaraḥ
- 22
विरुद्धयोनयो यस्य विरुद्धोपक्रमा भृशम्
वर्धन्ते दारुणा रोगाः शीघ्रं शीघ्रं स हन्यते
viruddhayonayo yasya viruddhopakramā bhṛśam
vardhante dāruṇā rogāḥ śīghraṃ śīghraṃ sa hanyate
- 23
बलं विज्ञानमारोग्यं ग्रहणी मांसशोणितम्
एतानि यस्य क्षीयन्ते क्षिप्रं क्षिप्रं स हन्यते
balaṃ vijñānamārogyaṃ grahaṇī māṃsaśoṇitam
etāni yasya kṣīyante kṣipraṃ kṣipraṃ sa hanyate
- 24
आरोग्यं हीयते यस्य प्रकृतिः परिहीयते
सहसा सहसा तस्य मृत्युर्हरति जीवितम्
ārogyaṃ hīyate yasya prakṛtiḥ parihīyate
sahasā sahasā tasya mṛtyurharati jīvitam
- 25
तत्र श्लोकः
इत्येतानि शरीराणि व्याधिमन्ति विवर्जयेत्
न ह्येषु धीराः पश्यन्ति सिद्धिं कांचिदुपक्रमात्
tatra ślokaḥ
ityetāni śarīrāṇi vyādhimanti vivarjayet
na hyeṣu dhīrāḥ paśyanti siddhiṃ kāṃcidupakramāt

