23 shlokas
- 1
अथातः पुष्पितकमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः
athātaḥ puṣpitakamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
पुष्पं यथा पूर्वरूपं फलस्येह भविष्यतः
तथा लिङ्गम् अरिष्टाख्यं पूर्वरूपं मरिष्यतः
puṣpaṃ yathā pūrvarūpaṃ phalasyeha bhaviṣyataḥ
tathā liṅgam ariṣṭākhyaṃ pūrvarūpaṃ mariṣyataḥ
- 4
अप्येवं तु भवेत्पुष्पं फलेनाननुबन्धि यत्
फलं चापि भवेत्किंचिद्यस्य पुष्पं न पूर्वजम्
apyevaṃ tu bhavetpuṣpaṃ phalenānanubandhi yat
phalaṃ cāpi bhavetkiṃcidyasya puṣpaṃ na pūrvajam
- 5
न त्वरिष्टस्य जातस्य नाशोऽस्ति मरणादृते
मरणं चापि तन्नास्ति यन्नारिष्टपुरःसरम्
na tvariṣṭasya jātasya nāśo'sti maraṇādṛte
maraṇaṃ cāpi tannāsti yannāriṣṭapuraḥsaram
- 6
मिथ्यादृष्टम् अरिष्टाभम् अनरिष्टम् अजानता
अरिष्टं वाप्यसंबुद्धम् एतत्प्रज्ञापराधजम्
mithyādṛṣṭam ariṣṭābham anariṣṭam ajānatā
ariṣṭaṃ vāpyasaṃbuddham etatprajñāparādhajam
- 7
ज्ञानसम्बोधनार्थं तु लिङ्गैर्मरणपूर्वजैः
पुष्पितान् उपदेक्ष्यामो नरान्बहुविधैर्बहून्
jñānasambodhanārthaṃ tu liṅgairmaraṇapūrvajaiḥ
puṣpitān upadekṣyāmo narānbahuvidhairbahūn
- 8
नानापुष्पोपमो गन्धो यस्य भाति दिवानिशम्
पुष्पितस्य वनस्येव नानाद्रुमलतावतः
nānāpuṣpopamo gandho yasya bhāti divāniśam
puṣpitasya vanasyeva nānādrumalatāvataḥ
- 9
तमाहुः पुष्पितं धीरा नरं मरणलक्षणैः
स ना संवत्सराद्देहं जहातीति विनिश्चयः
tamāhuḥ puṣpitaṃ dhīrā naraṃ maraṇalakṣaṇaiḥ
sa nā saṃvatsarāddehaṃ jahātīti viniścayaḥ
- 10
एवम् एकैकशः पुष्पैर्यस्य गन्धः समो भवेत्
इष्टैर्वा यदि वानिष्टैः स च पुष्पित उच्यते
evam ekaikaśaḥ puṣpairyasya gandhaḥ samo bhavet
iṣṭairvā yadi vāniṣṭaiḥ sa ca puṣpita ucyate
- 11
समासेनाशुभान्गन्धानेकत्वेनाथवा पुनः
आजिघ्रेद्यस्य गात्रेषु तं विद्यात्पुष्पितं भिषक्
samāsenāśubhāngandhānekatvenāthavā punaḥ
ājighredyasya gātreṣu taṃ vidyātpuṣpitaṃ bhiṣak
- 12
आप्लुतानाप्लुते काये यस्य गन्धाः शुभाशुभाः
व्यत्यासेनानिमित्ताः स्युः स च पुष्पित उच्यते
āplutānāplute kāye yasya gandhāḥ śubhāśubhāḥ
vyatyāsenānimittāḥ syuḥ sa ca puṣpita ucyate
- 13
तद्यथा चन्दनं कुष्ठं तगरागुरुणी मधु
माल्यं मूत्रपुरीषे च मृतानि कुणपानि च
tadyathā candanaṃ kuṣṭhaṃ tagarāguruṇī madhu
mālyaṃ mūtrapurīṣe ca mṛtāni kuṇapāni ca
- 14
ये चान्ये विविधात्मानो गन्धा विविधयोनयः
तेऽप्यनेनानुमानेन विज्ञेया विकृतिं गताः
ye cānye vividhātmāno gandhā vividhayonayaḥ
te'pyanenānumānena vijñeyā vikṛtiṃ gatāḥ
- 15
इदं चाप्यतिदेशार्थं लक्षणं गन्धसंश्रयम्
वक्ष्यामो यद् अभिज्ञाय भिषङ्मरणमादिशेत्
idaṃ cāpyatideśārthaṃ lakṣaṇaṃ gandhasaṃśrayam
vakṣyāmo yad abhijñāya bhiṣaṅmaraṇamādiśet
- 16
वियोनिर्विदुरो गन्धो यस्य गात्रेषु जायते
इष्टो वा यदि वानिष्टो न स जीवति तां समाम्
viyonirviduro gandho yasya gātreṣu jāyate
iṣṭo vā yadi vāniṣṭo na sa jīvati tāṃ samām
- 17
एतावद्गन्धविज्ञानं रसज्ञानमतः परम्
आतुराणां शरीरेषु वक्ष्यते विधिपूर्वकम्
etāvadgandhavijñānaṃ rasajñānamataḥ param
āturāṇāṃ śarīreṣu vakṣyate vidhipūrvakam
- 18
यो रसः प्रकृतिस्थानां नराणां देहसंभवः
स एषां चरमे काले विकारं भजते द्वयम्
yo rasaḥ prakṛtisthānāṃ narāṇāṃ dehasaṃbhavaḥ
sa eṣāṃ carame kāle vikāraṃ bhajate dvayam
- 19
कश्चिद् एवास्यवैरस्यम् अत्यर्थम् उपपद्यते
स्वादुत्वम् अपरश्चापि विपुलं भजते रसः
kaścid evāsyavairasyam atyartham upapadyate
svādutvam aparaścāpi vipulaṃ bhajate rasaḥ
- 20
तम् अनेनानुमानेन विद्याद्विकृतिमागतम्
मनुष्यो हि मनुष्यस्य कथं रसमवाप्नुयात्
tam anenānumānena vidyādvikṛtimāgatam
manuṣyo hi manuṣyasya kathaṃ rasamavāpnuyāt
- 21
मक्षिकाश्चैव यूकाश्च दंशाश्च मशकैः सह
विरसाद् अपसर्पन्ति जन्तोः कायान्मुमूर्षतः
makṣikāścaiva yūkāśca daṃśāśca maśakaiḥ saha
virasād apasarpanti jantoḥ kāyānmumūrṣataḥ
- 22
अत्यर्थरसिकं कायं कालपक्वस्य मक्षिकाः
अपि स्नातानुलिप्तस्य भृशमायान्ति सर्वशः
atyartharasikaṃ kāyaṃ kālapakvasya makṣikāḥ
api snātānuliptasya bhṛśamāyānti sarvaśaḥ
- 23
तत्र श्लोकः
सामान्येन मयोक्तानि लिङ्गानि रसगन्धयोः
पुष्पितस्य नरस्यैतत्मरणमादिशेत्
tatra ślokaḥ
sāmānyena mayoktāni liṅgāni rasagandhayoḥ
puṣpitasya narasyaitatmaraṇamādiśet

