32 shlokas
- 1
अथातः पन्नरूपीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः
athātaḥ pannarūpīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
दृष्ट्यां यस्य विजानीयात्पन्नरूपां कुमारिकाम्
प्रतिच्छायामयीम् अक्ष्णोर्नैनमिच्छेच्चिकित्सितुम्
dṛṣṭyāṃ yasya vijānīyātpannarūpāṃ kumārikām
praticchāyāmayīm akṣṇornainamiccheccikitsitum
- 4
ज्योत्स्नायामातपे दीपे सलिलादर्शयोरपि
अङ्गेषु विकृता यस्य छाया प्रेतस्तथैव सः
jyotsnāyāmātape dīpe salilādarśayorapi
aṅgeṣu vikṛtā yasya chāyā pretastathaiva saḥ
- 5
छिन्ना भिन्नाकुला छाया हीना वाप्यधिकापि वा
नष्टा तन्वी द्विधा छिन्ना विकृता विशिरा च या
chinnā bhinnākulā chāyā hīnā vāpyadhikāpi vā
naṣṭā tanvī dvidhā chinnā vikṛtā viśirā ca yā
- 6
एताश्चान्याश्च याः काश्चित्प्रतिच्छाया विगर्हिताः
सर्वा मुमूर्षतां ज्ञेया न चेल्लक्ष्यनिमित्तजाः
etāścānyāśca yāḥ kāścitpraticchāyā vigarhitāḥ
sarvā mumūrṣatāṃ jñeyā na cellakṣyanimittajāḥ
- 7
संस्थानेन प्रमाणेन वर्णेन प्रभया तथा
छाया विवर्तते यस्य स्वस्थो ऽपि प्रेत एव सः
saṃsthānena pramāṇena varṇena prabhayā tathā
chāyā vivartate yasya svastho 'pi preta eva saḥ
- 8
संस्थानमाकृतिर्ज्ञेया सुषमा विषमा च सा
मध्यमल्पं महच्चोक्तं प्रमाणं त्रिविधं नृणाम्
saṃsthānamākṛtirjñeyā suṣamā viṣamā ca sā
madhyamalpaṃ mahaccoktaṃ pramāṇaṃ trividhaṃ nṛṇām
- 9
प्रतिप्रमाणसंस्थाना जलादर्शातपादिषु
छाया या सा प्रतिच्छाया छाया वर्णप्रभाश्रया
pratipramāṇasaṃsthānā jalādarśātapādiṣu
chāyā yā sā praticchāyā chāyā varṇaprabhāśrayā
- 10
स्वादीनां पञ्च पञ्चानां छाया विविधलक्षणाः
नाभसी निर्मला नीला सस्नेहा सप्रभेव च
svādīnāṃ pañca pañcānāṃ chāyā vividhalakṣaṇāḥ
nābhasī nirmalā nīlā sasnehā saprabheva ca
- 11
रूक्षा श्यावारुणा या तु वायवी सा हतप्रभा
विशुद्धरक्ता त्वाग्नेयी दीप्ताभा दर्शनप्रिया
rūkṣā śyāvāruṇā yā tu vāyavī sā hataprabhā
viśuddharaktā tvāgneyī dīptābhā darśanapriyā
- 12
शुद्धवैदूर्यविमला सुस्निग्धा चाम्भसी मता
स्थिरा स्निग्धा घना श्लक्ष्णा श्यामा श्वेता च पार्थिवी
śuddhavaidūryavimalā susnigdhā cāmbhasī matā
sthirā snigdhā ghanā ślakṣṇā śyāmā śvetā ca pārthivī
- 13
वायवी गर्हिता त्वासां चतस्रः स्युः सुखोदयाः
वायवी तु विनाशाय क्लेशाय महते ऽपि वा
vāyavī garhitā tvāsāṃ catasraḥ syuḥ sukhodayāḥ
vāyavī tu vināśāya kleśāya mahate 'pi vā
- 14
स्यात्तैजसी प्रभा सर्वा सा तु सप्तविधा स्मृता
रक्ता पीता सिता श्यावा हरिता पाण्डुरासिता
syāttaijasī prabhā sarvā sā tu saptavidhā smṛtā
raktā pītā sitā śyāvā haritā pāṇḍurāsitā
- 15
तासां याः स्युर्विकासिन्यः स्निग्धाश्च विपुलाश्च याः
ताः शुभा रूक्षमलिनाः संक्षिप्ताश्चाशुभोदयाः
tāsāṃ yāḥ syurvikāsinyaḥ snigdhāśca vipulāśca yāḥ
tāḥ śubhā rūkṣamalināḥ saṃkṣiptāścāśubhodayāḥ
- 16
वर्णमाक्रामति छाया भास्तु वर्णप्रकाशिनी
आसन्ना लक्ष्यते छाया भाः प्रकृष्टा प्रकाशते
varṇamākrāmati chāyā bhāstu varṇaprakāśinī
āsannā lakṣyate chāyā bhāḥ prakṛṣṭā prakāśate
- 17
नाच्छायो नाप्रभः कश्चिद्विशेषाश्चिह्नयन्ति तु
नृणां शुभाशुभोत्पत्तिं काले छायाप्रभाश्रयाः
nācchāyo nāprabhaḥ kaścidviśeṣāścihnayanti tu
nṛṇāṃ śubhāśubhotpattiṃ kāle chāyāprabhāśrayāḥ
- 18
कामलाक्ष्णोर्मुखं पूर्णं शङ्खयोर्मुक्तमांसता
संत्रासश्चोष्णगात्रत्वं यस्य तं परिवर्जयेत्
kāmalākṣṇormukhaṃ pūrṇaṃ śaṅkhayormuktamāṃsatā
saṃtrāsaścoṣṇagātratvaṃ yasya taṃ parivarjayet
- 19
उत्थाप्यमानः शयनात्प्रमोहं याति यो नरः
मुहुर्मुहुर्न सप्ताहं स जीवति विकत्थनः
utthāpyamānaḥ śayanātpramohaṃ yāti yo naraḥ
muhurmuhurna saptāhaṃ sa jīvati vikatthanaḥ
- 20
संसृष्टा व्याधयो यस्य प्रतिलोमानुलोमगाः
व्यापन्ना ग्रहणी प्रायः सो ऽर्धमासं न जीवति
saṃsṛṣṭā vyādhayo yasya pratilomānulomagāḥ
vyāpannā grahaṇī prāyaḥ so 'rdhamāsaṃ na jīvati
- 21
उपरुद्धस्य रोगेण कर्शितस्याल्पमश्नतः
बहु मूत्रपुरीषं स्याद्यस्य तं परिवर्जयेत्
uparuddhasya rogeṇa karśitasyālpamaśnataḥ
bahu mūtrapurīṣaṃ syādyasya taṃ parivarjayet
- 22
दुर्बलो बहु भुङ्क्ते यः प्राग्भुक्तादन्नमातुरः
अल्पमूत्रपुरीषश्च यथा प्रेतस्तथैव सः
durbalo bahu bhuṅkte yaḥ prāgbhuktādannamāturaḥ
alpamūtrapurīṣaśca yathā pretastathaiva saḥ
- 23
इष्टं च गुणसम्पन्नम् अन्नम् अश्नाति यो नरः
शश्वच्च बलवर्णाभ्यां हीयते न स जीवति
iṣṭaṃ ca guṇasampannam annam aśnāti yo naraḥ
śaśvacca balavarṇābhyāṃ hīyate na sa jīvati
- 24
प्रकूजति प्रश्वसिति शिथिलं चातिसार्यते
बलहीनः पिपासार्तः शुष्कास्यो न स जीवति
prakūjati praśvasiti śithilaṃ cātisāryate
balahīnaḥ pipāsārtaḥ śuṣkāsyo na sa jīvati
- 25
ह्रस्वं च यः प्रश्वसिति व्याविद्धं स्पन्दते च यः
मृतमेव तमात्रेयो व्याचचक्षे पुनर्वसुः
hrasvaṃ ca yaḥ praśvasiti vyāviddhaṃ spandate ca yaḥ
mṛtameva tamātreyo vyācacakṣe punarvasuḥ
- 26
ऊर्ध्वं च यः प्रश्वसिति श्लेष्मणा चाभिभूयते
हीनवर्णबलाहारो यो नरो न स जीवति
ūrdhvaṃ ca yaḥ praśvasiti śleṣmaṇā cābhibhūyate
hīnavarṇabalāhāro yo naro na sa jīvati
- 27
ऊर्ध्वाग्रे नयने यस्य मन्ये चारतकम्पने
बलहीनः पिपासार्तः शुष्कास्यो न स जीवति
ūrdhvāgre nayane yasya manye cāratakampane
balahīnaḥ pipāsārtaḥ śuṣkāsyo na sa jīvati
- 28
यस्य गण्डावुपचितौ ज्वरकासौ च दारुणौ
शूली प्रद्वेष्टि चाप्यन्नं तस्मिन्कर्म न सिध्यति
yasya gaṇḍāvupacitau jvarakāsau ca dāruṇau
śūlī pradveṣṭi cāpyannaṃ tasminkarma na sidhyati
- 29
व्यावृत्तमूर्धजिह्वास्यो भ्रुवौ यस्य च विच्युते
कण्टकैश्चाचिता जिह्वा यथा प्रेतस्तथैव सः
vyāvṛttamūrdhajihvāsyo bhruvau yasya ca vicyute
kaṇṭakaiścācitā jihvā yathā pretastathaiva saḥ
- 30
शोफश्चात्यर्थमुत्सिक्तं निःसृतौ वृषणौ भृशम्
अतश्चैव विपर्यासो विकृत्या प्रेतलक्षणम्
śophaścātyarthamutsiktaṃ niḥsṛtau vṛṣaṇau bhṛśam
ataścaiva viparyāso vikṛtyā pretalakṣaṇam

