28 shlokas
- 1
अथातो ऽणुज्योतीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः
athāto 'ṇujyotīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
अणुज्योतिरनेकाग्रो दुश्छायो दुर्मनाः सदा
रतिं न लभते याति परलोकं समान्तरम्
aṇujyotiranekāgro duśchāyo durmanāḥ sadā
ratiṃ na labhate yāti paralokaṃ samāntaram
- 4
बलिं बलिभृतो यस्य प्रणीतं नोपभुञ्जते
लोकान्तरगतः पिण्डं भुङ्क्ते संवत्सरेण सः
baliṃ balibhṛto yasya praṇītaṃ nopabhuñjate
lokāntaragataḥ piṇḍaṃ bhuṅkte saṃvatsareṇa saḥ
- 5
सप्तर्षीणां समीपस्थां यो न पश्यत्यरुन्धतीम्
संवत्सरान्ते जन्तुः स संपश्यति महत्तमः
saptarṣīṇāṃ samīpasthāṃ yo na paśyatyarundhatīm
saṃvatsarānte jantuḥ sa saṃpaśyati mahattamaḥ
- 6
विकृत्या विनिमित्तं यः शोभामुपचयं धनम्
प्राप्नोत्यतो वा विभ्रंशं समान्तं तस्य जीवितम्
vikṛtyā vinimittaṃ yaḥ śobhāmupacayaṃ dhanam
prāpnotyato vā vibhraṃśaṃ samāntaṃ tasya jīvitam
- 7
भक्तिः शीलं स्मृतिस्त्यागो बुद्धिर्बलम् अहेतुकम्
षडेतानि निवर्तन्ते षड्भिर्मासैर्मरिष्यतः
bhaktiḥ śīlaṃ smṛtistyāgo buddhirbalam ahetukam
ṣaḍetāni nivartante ṣaḍbhirmāsairmariṣyataḥ
- 8
धमनीनामपूर्वाणां जालमत्यर्थशोभनम्
ललाटे दृश्यते यस्य षण्मासान्न स जीवति
dhamanīnāmapūrvāṇāṃ jālamatyarthaśobhanam
lalāṭe dṛśyate yasya ṣaṇmāsānna sa jīvati
- 9
लेखाभिश्चन्द्रवक्राभिर्ललाटमुपचीयते
यस्य तस्यायुषः षड्भिर्मासैरन्तं समादिशेत्
lekhābhiścandravakrābhirlalāṭamupacīyate
yasya tasyāyuṣaḥ ṣaḍbhirmāsairantaṃ samādiśet
- 10
शरीरकम्पः संमोहो गतिर्वचनमेव च
मत्तस्येवोपलभ्यन्ते यस्य मासं न जीवति
śarīrakampaḥ saṃmoho gatirvacanameva ca
mattasyevopalabhyante yasya māsaṃ na jīvati
- 11
रेतोमूत्रपुरीषाणि यस्य मज्जन्ति चाम्भसि
स मासात्स्वजनद्वेष्टा मृत्युवारिणि मज्जति
retomūtrapurīṣāṇi yasya majjanti cāmbhasi
sa māsātsvajanadveṣṭā mṛtyuvāriṇi majjati
- 12
हस्तपादं मुखं चोभे विशेषाद्यस्य शुष्यतः
शूयेते वा विना देहात्स च मासं न जीवति
hastapādaṃ mukhaṃ cobhe viśeṣādyasya śuṣyataḥ
śūyete vā vinā dehātsa ca māsaṃ na jīvati
- 13
ललाटे मूर्ध्नि बस्तौ वा नीला यस्य प्रकाशते
राजी बालेन्दुकुटिला न स जीवितुमर्हति
lalāṭe mūrdhni bastau vā nīlā yasya prakāśate
rājī bālendukuṭilā na sa jīvitumarhati
- 14
प्रवालगुटिकाभासा यस्य गात्रे मसूरिकाः
उत्पद्याशु विनश्यन्ति न चिरात्स विनश्यति
pravālaguṭikābhāsā yasya gātre masūrikāḥ
utpadyāśu vinaśyanti na cirātsa vinaśyati
- 15
ग्रीवावमर्दो बलवाञ्जिह्वाश्वयथुरेव च
ब्रध्नास्यगलपाकश्च यस्य पक्वं तमादिशेत्
grīvāvamardo balavāñjihvāśvayathureva ca
bradhnāsyagalapākaśca yasya pakvaṃ tamādiśet
- 16
संभ्रमो ऽतिप्रलापो ऽतिभेदो ऽस्थ्नाम् अतिदारुणः
कालपाशपरीतस्य त्रयमेतत्प्रवर्तते
saṃbhramo 'tipralāpo 'tibhedo 'sthnām atidāruṇaḥ
kālapāśaparītasya trayametatpravartate
- 17
प्रमुह्य लुञ्चयेत्केशान्परिगृह्णात्यतीव च
नरः स्वस्थवदाहारमबलः कालचोदितः
pramuhya luñcayetkeśānparigṛhṇātyatīva ca
naraḥ svasthavadāhāramabalaḥ kālacoditaḥ
- 18
समीपे चक्षुषोः कृत्वा मृगयेताङ्गुलीकरम्
स्मयते ऽपि च कालान्ध ऊर्ध्वगानिमिषेक्षणः
samīpe cakṣuṣoḥ kṛtvā mṛgayetāṅgulīkaram
smayate 'pi ca kālāndha ūrdhvagānimiṣekṣaṇaḥ
- 19
शयनादासनादङ्गात्काष्ठात्कुड्यादथापि वा
असन्मृगयते किंचित्स मुह्यन्कालचोदितः
śayanādāsanādaṅgātkāṣṭhātkuḍyādathāpi vā
asanmṛgayate kiṃcitsa muhyankālacoditaḥ
- 21
आह्वयंस्तं समीपस्थं स्वजनं जनमेव वा
महामोहावृतमनाः पश्यन्नपि न पश्यति
āhvayaṃstaṃ samīpasthaṃ svajanaṃ janameva vā
mahāmohāvṛtamanāḥ paśyannapi na paśyati
- 22
अयोगमतियोगं वा शरीरे मतिमान्भिषक्
खादीनां युगपद्दृष्ट्वा भेषजं नावचारयेत्
ayogamatiyogaṃ vā śarīre matimānbhiṣak
khādīnāṃ yugapaddṛṣṭvā bheṣajaṃ nāvacārayet
- 23
अतिप्रवृद्ध्या रोगाणां मनसश्च बलक्षयात्
वासमुत्सृजति क्षिप्रं शरीरी देहसंज्ञकम्
atipravṛddhyā rogāṇāṃ manasaśca balakṣayāt
vāsamutsṛjati kṣipraṃ śarīrī dehasaṃjñakam
- 24
वर्णस्वरावग्निबलं वागिन्द्रियमनोबलम्
हीयते ऽसुक्षये निद्रा नित्या भवति वा न वा
varṇasvarāvagnibalaṃ vāgindriyamanobalam
hīyate 'sukṣaye nidrā nityā bhavati vā na vā
- 25
भिषग्भेषजपानान्नगुरुमित्रद्विषश्च ये
वशगाः सर्व एवैते बोद्धव्याः समवर्तिनः
bhiṣagbheṣajapānānnagurumitradviṣaśca ye
vaśagāḥ sarva evaite boddhavyāḥ samavartinaḥ
- 26
एतेषु रोगः क्रमते भेषजं प्रतिहन्यते
नैषामन्नानि भुञ्जीत न चोदकमपि स्पृशेत्
eteṣu rogaḥ kramate bheṣajaṃ pratihanyate
naiṣāmannāni bhuñjīta na codakamapi spṛśet
- 27
पादाः समेताश्चत्वारः सम्पन्नाः साधकैर्गुणैः
व्यर्था गतायुषो द्रव्यं विना नास्ति गुणोदयः
pādāḥ sametāścatvāraḥ sampannāḥ sādhakairguṇaiḥ
vyarthā gatāyuṣo dravyaṃ vinā nāsti guṇodayaḥ
- 28
परीक्ष्यमायुर्भिषजा नीरुजस्यातुरस्य च
आयुर्ज्ञानफलं कृत्स्नमायुर्ज्ञे ह्यनुवर्तते
parīkṣyamāyurbhiṣajā nīrujasyāturasya ca
āyurjñānaphalaṃ kṛtsnamāyurjñe hyanuvartate
- 29
तत्र श्लोकः
क्रियापथमतिक्रान्ताः केवलं देहमाप्लुताः
चिह्नं कुर्वन्ति यद्दोषास्तदरिष्टं निरुच्यते
tatra ślokaḥ
kriyāpathamatikrāntāḥ kevalaṃ dehamāplutāḥ
cihnaṃ kurvanti yaddoṣāstadariṣṭaṃ nirucyate

