53 shlokas
- 1
स च सप्तधा षडर्धशास्त्र एव परं परमेशेन उक्तः
sa ca saptadhā ṣaḍardhaśāstra eva paraṃ parameśena uktaḥ
- 2
तत्र शिवाः मन्त्रमहेशाः मन्त्रेशाः मन्त्राः विज्ञानाकलाः प्रलयाकलाः सकला इति सप्त शक्तिमन्तः
tatra śivāḥ mantramaheśāḥ mantreśāḥ mantrāḥ vijñānākalāḥ pralayākalāḥ sakalā iti sapta śaktimantaḥ
- 3
एषां सप्तैव शक्तयः तद्भेदात्पृथिव्यादिप्रधानतत्त्वान्तं चतुर्दशभिर्भेदैः प्रत्येकं स्वं रूपं पञ्चदशम्
eṣāṃ saptaiva śaktayaḥ tadbhedātpṛthivyādipradhānatattvāntaṃ caturdaśabhirbhedaiḥ pratyekaṃ svaṃ rūpaṃ pañcadaśam
- 4
तत्र स्वं रूपं प्रमेयतायोग्यं स्वात्मनिष्ठम् अपराभट्टारिकानुग्रहात्प्रमातृषु उद्रिक्तशक्तिषु यत्विश्रान्तिभाजनं तत्तस्यैव शाक्तं रूपं श्रीमत्परापरानुग्रहात्तच्च सप्तविधं शक्तीनां तावत्त्वात्
tatra svaṃ rūpaṃ prameyatāyogyaṃ svātmaniṣṭham aparābhaṭṭārikānugrahātpramātṛṣu udriktaśaktiṣu yatviśrāntibhājanaṃ tattasyaiva śāktaṃ rūpaṃ śrīmatparāparānugrahāttacca saptavidhaṃ śaktīnāṃ tāvattvāt
- 5
शक्तिमद्रूपप्रधाने तु प्रमातृवर्गे यत्विश्रान्तं तच्छक्तिमच्छिवरूपं श्रीमत्पराभट्टारिकानुग्रहात्तद् अपि सप्तविधम्
śaktimadrūpapradhāne tu pramātṛvarge yatviśrāntaṃ tacchaktimacchivarūpaṃ śrīmatparābhaṭṭārikānugrahāttad api saptavidham
- 6
प्रमातॄणां शिवात्प्रभृति सकलान्तानां तावताम् उक्तत्वात्
pramātṝṇāṃ śivātprabhṛti sakalāntānāṃ tāvatām uktatvāt
- 7
तत्र शक्तिभेदाद् एव प्रमातॄणां भेदः स च स्फुटीकरणार्थं सकलादिक्रमेण भण्यते तत्र सकलस्य विद्याकले शक्तिः तद्विशेषरूपत्वात्बुद्धिकर्माक्षशक्तीनां प्रलयाकलस्य तु ते एव निर्विषयत्वात् अस्फुटे
tatra śaktibhedād eva pramātṝṇāṃ bhedaḥ sa ca sphuṭīkaraṇārthaṃ sakalādikrameṇa bhaṇyate tatra sakalasya vidyākale śaktiḥ tadviśeṣarūpatvātbuddhikarmākṣaśaktīnāṃ pralayākalasya tu te eva nirviṣayatvāt asphuṭe
- 8
विज्ञानाकलस्य ते एव विगलत्कल्पे तत्संस्कारसचिवा प्रबुध्यमाना शुद्धविद्या मन्त्रस्य
vijñānākalasya te eva vigalatkalpe tatsaṃskārasacivā prabudhyamānā śuddhavidyā mantrasya
- 9
तत्संस्कारहीना सैव प्रबुद्धा मन्त्रेशस्य
tatsaṃskārahīnā saiva prabuddhā mantreśasya
- 10
सैव इच्छाशक्तिरूपतां स्वातन्त्र्यस्वभावां जिघृक्षन्ती मन्त्रमहेश्वरस्य
saiva icchāśaktirūpatāṃ svātantryasvabhāvāṃ jighṛkṣantī mantramaheśvarasya
- 11
इच्छात्मिका स्फुटस्वातन्त्र्यात्मिका शिवस्य इति शक्तिभेदाः सप्त मुख्याः
icchātmikā sphuṭasvātantryātmikā śivasya iti śaktibhedāḥ sapta mukhyāḥ
- 12
तदुपरागकृतश्च शक्तिमत्सु प्रमातृषु भेदः करणभेदस्य कर्तृभेदपर्यवसानात्शक्तेर् एव च अव्यतिरिक्तायाः करणीकर्तुं शक्यत्वात्न अन्यस्य अनवस्थाद्यापत्तेः
taduparāgakṛtaśca śaktimatsu pramātṛṣu bhedaḥ karaṇabhedasya kartṛbhedaparyavasānātśakter eva ca avyatiriktāyāḥ karaṇīkartuṃ śakyatvātna anyasya anavasthādyāpatteḥ
- 13
वस्तुतः पुनर् एक एव चित्स्वातन्त्र्यानन्दविश्रान्तः प्रमाता तत्र पृथिवी स्वरूपमात्रविश्रान्ता यदा वेद्यते तदा स्वरूपम् अस्याः केवलं भाति चैत्रचक्षुर्दृष्टं चैत्रविदितं जानामीति तत्र सकलशक्तिकृतं सकलशक्तिमद्रूपकृतं स्वरूपान्तरं भात्य् एव एवं शिवान्तम् अपि वाच्यं शिवशक्तिनिष्ठं शिवस्वभावविश्रान्तं च विश्वं जानामि इति प्रत्ययस्य विलक्षणस्य भावात्
vastutaḥ punar eka eva citsvātantryānandaviśrāntaḥ pramātā tatra pṛthivī svarūpamātraviśrāntā yadā vedyate tadā svarūpam asyāḥ kevalaṃ bhāti caitracakṣurdṛṣṭaṃ caitraviditaṃ jānāmīti tatra sakalaśaktikṛtaṃ sakalaśaktimadrūpakṛtaṃ svarūpāntaraṃ bhāty eva evaṃ śivāntam api vācyaṃ śivaśaktiniṣṭhaṃ śivasvabhāvaviśrāntaṃ ca viśvaṃ jānāmi iti pratyayasya vilakṣaṇasya bhāvāt
- 14
ननु भावस्य चेत्वेद्यता स्वं वपुः तत्सर्वान्प्रति वेद्यत्वं वेद्यत्वम् अपि वेद्यम् इत्य् अनवस्था तया च जगतो ऽन्धसुप्तत्वं सुप्रकाशम् एव तया च वेद्यत्वावेद्यत्वे विरुद्धधर्मयोग इति दोषः अत्र उच्यते
nanu bhāvasya cetvedyatā svaṃ vapuḥ tatsarvānprati vedyatvaṃ vedyatvam api vedyam ity anavasthā tayā ca jagato 'ndhasuptatvaṃ suprakāśam eva tayā ca vedyatvāvedyatve viruddhadharmayoga iti doṣaḥ atra ucyate
- 15
न तत्स्वं वपुः स्वरूपस्य पृथगुक्तत्वात्किं तर्हि तत्प्रमातृशक्तौ प्रमातरि च यत्विश्रान्तिभाजनं यत्रूपं तत्खलु तत्तत्स्वप्रकाशम् एव तत्प्रकाशते न तु किंचिद् अपि प्रति इति सर्वज्ञत्वम् अनवस्थाविरुद्धधर्मयोगश्च इति दूरापास्तम्
na tatsvaṃ vapuḥ svarūpasya pṛthaguktatvātkiṃ tarhi tatpramātṛśaktau pramātari ca yatviśrāntibhājanaṃ yatrūpaṃ tatkhalu tattatsvaprakāśam eva tatprakāśate na tu kiṃcid api prati iti sarvajñatvam anavasthāviruddhadharmayogaśca iti dūrāpāstam
- 16
अनन्तप्रमातृसंवेद्यम् अपि एकम् एव तत्तस्य रूपं तावति तेषाम् एकाभासरूपत्वात् इति न प्रमात्रन्तरसंवेदनानुमानविघ्नः कश्चित्तच्च तस्य रूपं सत्यम् अर्थक्रियाकारित्वात्तथैव परदृश्यमानां कान्तां दृष्ट्वा तस्यै समीर्ष्यति शिवस्वभावं विश्रान्तिकुम्भं पश्यन्समाविशति समस्तानन्तप्रमातृविश्रान्तं वस्तु पश्यन्पूर्णीभवति नर्तकीप्रेक्षणवत्तस्यैव नीलस्य तद्रूपं प्रमातरि यत्विश्रान्तं तथैव स्वप्रकाशस्य विमर्शस्योदयात् इति पञ्चदशात्मकत्वं पृथिव्याः प्रभृति प्रधानतत्त्वपर्यन्तम्
anantapramātṛsaṃvedyam api ekam eva tattasya rūpaṃ tāvati teṣām ekābhāsarūpatvāt iti na pramātrantarasaṃvedanānumānavighnaḥ kaścittacca tasya rūpaṃ satyam arthakriyākāritvāttathaiva paradṛśyamānāṃ kāntāṃ dṛṣṭvā tasyai samīrṣyati śivasvabhāvaṃ viśrāntikumbhaṃ paśyansamāviśati samastānantapramātṛviśrāntaṃ vastu paśyanpūrṇībhavati nartakīprekṣaṇavattasyaiva nīlasya tadrūpaṃ pramātari yatviśrāntaṃ tathaiva svaprakāśasya vimarśasyodayāt iti pañcadaśātmakatvaṃ pṛthivyāḥ prabhṛti pradhānatattvaparyantam
- 17
तावत्य् उद्रिक्तरागादिकञ्चुकस्य सकलस्य प्रमातृत्वात्सकलस्यापि एवं पाञ्चदश्यं तस्यापि तावद्वेद्यत्वात्
tāvaty udriktarāgādikañcukasya sakalasya pramātṛtvātsakalasyāpi evaṃ pāñcadaśyaṃ tasyāpi tāvadvedyatvāt
- 18
वितत्य चैतत्निर्णीतं तन्त्रालोके
vitatya caitatnirṇītaṃ tantrāloke
- 19
पुंसः प्रभृति कलातत्त्वान्तं त्रयोदशधा
puṃsaḥ prabhṛti kalātattvāntaṃ trayodaśadhā
- 20
सकलस्य तत्र प्रमातृतायोगेन तच्छक्तिशक्तिमदात्मनो भेदद्वयस्य प्रत्यस्तमयात्तथा च सकलस्य स्वरूपत्वम् एव केवलं प्रलयाकलस्य स्वरूपत्वे पञ्चानां प्रमातृत्वे एकादश भेदाः
sakalasya tatra pramātṛtāyogena tacchaktiśaktimadātmano bhedadvayasya pratyastamayāttathā ca sakalasya svarūpatvam eva kevalaṃ pralayākalasya svarūpatve pañcānāṃ pramātṛtve ekādaśa bhedāḥ
- 21
विज्ञानाकलस्य स्वरूपत्वे चतुर्णां प्रमातृत्वे नव भेदाः
vijñānākalasya svarūpatve caturṇāṃ pramātṛtve nava bhedāḥ
- 22
मन्त्रस्य स्वरूपत्वे त्रयाणां प्रमातृत्वे सप्त
mantrasya svarūpatve trayāṇāṃ pramātṛtve sapta
- 23
मन्त्रेशस्य स्वरूपत्वे द्वयोः प्रमातृत्वे पञ्च
mantreśasya svarūpatve dvayoḥ pramātṛtve pañca
- 24
मन्त्रमहेशस्य स्वरूपत्वे भगवत एकस्यैव प्रमातृत्वे शक्तिशक्तिमद्भेदात्त्रयः
mantramaheśasya svarūpatve bhagavata ekasyaiva pramātṛtve śaktiśaktimadbhedāttrayaḥ
- 25
शिवस्य तु प्रकाशैकचित्स्वातन्त्र्यनिर्भरस्य न को ऽपि भेदः परिपूर्णत्वात्
śivasya tu prakāśaikacitsvātantryanirbharasya na ko 'pi bhedaḥ paripūrṇatvāt
- 26
एवम् अयं तत्त्वभेद एव परमेश्वरानुत्तरनयैकाख्ये निरूपितः भुवनभेदवैचित्र्यं करोति नरकस्वर्गरुद्रभुवनानां पार्थिवत्वे समाने ऽपि दूरतरस्य स्वभावभेदस्य उक्तत्वात्
evam ayaṃ tattvabheda eva parameśvarānuttaranayaikākhye nirūpitaḥ bhuvanabhedavaicitryaṃ karoti narakasvargarudrabhuvanānāṃ pārthivatve samāne 'pi dūratarasya svabhāvabhedasya uktatvāt
- 27
अत्र च परस्परं भेदकलनया अवान्तरभेदज्ञानकुतूहली तन्त्रालोकम् एव अवधारयेत्
atra ca parasparaṃ bhedakalanayā avāntarabhedajñānakutūhalī tantrālokam eva avadhārayet
- 28
एवम् एकैकघटाद्यनुसारेणापि पृथिव्यादीनां तत्त्वानां भेदो निरूपितः
evam ekaikaghaṭādyanusāreṇāpi pṛthivyādīnāṃ tattvānāṃ bhedo nirūpitaḥ
- 29
अधुना समस्तं पृथिवीतत्त्वं प्रमातृप्रमेयरूपम् उद्दिश्य निरूप्यते यो धरातत्त्वाभेदेन प्रकाशः स शिवः
adhunā samastaṃ pṛthivītattvaṃ pramātṛprameyarūpam uddiśya nirūpyate yo dharātattvābhedena prakāśaḥ sa śivaḥ
- 30
यथा श्रुतिः पृथिव्य् एवेदं ब्रह्म इति
yathā śrutiḥ pṛthivy evedaṃ brahma iti

