93 shlokas
- 1
यद् इदं विभवात्मकं भुवनजातम् उक्तं गर्भीकृतानन्तविचित्रभोक्तृभोग्यं तत्र यद् अनुगतं महाप्रकाशरूपं तत्महासामान्यकल्पं परमशिवरूपम्
yad idaṃ vibhavātmakaṃ bhuvanajātam uktaṃ garbhīkṛtānantavicitrabhoktṛbhogyaṃ tatra yad anugataṃ mahāprakāśarūpaṃ tatmahāsāmānyakalpaṃ paramaśivarūpam
- 2
यत्तु कतिपयकतिपयभेदानुगतं रूपं तत्तत्त्वं यथा पृथिवी नाम द्युतिकाठिन्यस्थौल्यादिरूपा कालाग्निप्रभृतिवीरभद्रान्तभुवनेशाधिष्ठितसमस्तब्रह्माण्डानुगता
yattu katipayakatipayabhedānugataṃ rūpaṃ tattattvaṃ yathā pṛthivī nāma dyutikāṭhinyasthaulyādirūpā kālāgniprabhṛtivīrabhadrāntabhuvaneśādhiṣṭhitasamastabrahmāṇḍānugatā
- 3
तत्र एषां तत्त्वानां कार्यकारणभावो दर्श्यते स च द्विविधः
tatra eṣāṃ tattvānāṃ kāryakāraṇabhāvo darśyate sa ca dvividhaḥ
- 4
पारमार्थिकः सृष्टेश्च
pāramārthikaḥ sṛṣṭeśca
- 5
तत्र पारमार्थिक एतावान्कार्यकारणभावो यद् उत कर्तृस्वभावस्य स्वतन्त्रस्य भगवत एवंविधेन शिवादिधरान्तेन वपुषा स्वरूपभिन्नेन स्वरूपविश्रान्तेन च प्रथनम्
tatra pāramārthika etāvānkāryakāraṇabhāvo yad uta kartṛsvabhāvasya svatantrasya bhagavata evaṃvidhena śivādidharāntena vapuṣā svarūpabhinnena svarūpaviśrāntena ca prathanam
- 6
कल्पितस्तु कार्यकारणभावः परमेशेच्छया नियतिप्राणया निर्मितः स च यावति यदा नियतपौर्वापर्यावभासनं सत्य् अपि अधिके स्वरूपानुगतम् एतावत्य् एव तेन योगीच्छातो ऽपि अङ्कुरो बीजाद् अपि स्वप्नादौ घटादेर् अपीति
kalpitastu kāryakāraṇabhāvaḥ parameśecchayā niyatiprāṇayā nirmitaḥ sa ca yāvati yadā niyatapaurvāparyāvabhāsanaṃ saty api adhike svarūpānugatam etāvaty eva tena yogīcchāto 'pi aṅkuro bījād api svapnādau ghaṭāder apīti
- 7
तत्रापि च परमेश्वरस्य कर्तृत्वानपाय इति अकल्पितो ऽपि असौ पारमार्थिकः स्थित एव
tatrāpi ca parameśvarasya kartṛtvānapāya iti akalpito 'pi asau pāramārthikaḥ sthita eva
- 8
पारमार्थिके हि भित्तिस्थानीये स्थिते रूपे सर्वम् इदम् उल्लिख्यमानं घटते न अन्यथा अत एव सामग्र्या एव कारणत्वं युक्तम्
pāramārthike hi bhittisthānīye sthite rūpe sarvam idam ullikhyamānaṃ ghaṭate na anyathā ata eva sāmagryā eva kāraṇatvaṃ yuktam
- 9
सा हि समस्तभावसंदर्भमयी स्वतन्त्रसंवेदनमहिम्ना तथा नियतनिजनिजदेशकालभावराशिस्वभावा प्रत्येकं वस्तुस्वरूपनिष्पत्तिसमये तथाभूता तथाभूताया हि अन्यथाभावो यथा यथा अधिकीभवति तथा तथा कार्यस्यापि विजातीयत्वं तारतम्येन पुष्यति
sā hi samastabhāvasaṃdarbhamayī svatantrasaṃvedanamahimnā tathā niyatanijanijadeśakālabhāvarāśisvabhāvā pratyekaṃ vastusvarūpaniṣpattisamaye tathābhūtā tathābhūtāyā hi anyathābhāvo yathā yathā adhikībhavati tathā tathā kāryasyāpi vijātīyatvaṃ tāratamyena puṣyati
- 10
इत्य् एवं संवेदनस्वातन्त्र्यस्वभावः परमेश्वर एव विश्वभावशरीरो घटादेर्निर्माता कुम्भकारसंविदस्ततो ऽनधिकत्वात्कुम्भकारशरीरस्य च भावराशिमध्ये निक्षेपात्कथं कुम्भकारशरीरस्य कर्तृत्वाभिमानः इति चेत्परमेश्वरकृत एवासौ घटादिवत्भविष्यति
ity evaṃ saṃvedanasvātantryasvabhāvaḥ parameśvara eva viśvabhāvaśarīro ghaṭādernirmātā kumbhakārasaṃvidastato 'nadhikatvātkumbhakāraśarīrasya ca bhāvarāśimadhye nikṣepātkathaṃ kumbhakāraśarīrasya kartṛtvābhimānaḥ iti cetparameśvarakṛta evāsau ghaṭādivatbhaviṣyati
- 11
तस्मात्सामग्रीवादो ऽपि विश्वशरीरस्य संवेदनस्यैव कर्तृतायाम् उपोद्बलकः
tasmātsāmagrīvādo 'pi viśvaśarīrasya saṃvedanasyaiva kartṛtāyām upodbalakaḥ
- 12
मेरौ हि तत्रस्थे न भवेत्तथाविधो घटः
merau hi tatrasthe na bhavettathāvidho ghaṭaḥ
- 13
एवं कल्पिते ऽस्मिन्कार्यत्वे शास्त्रेषु तत्त्वानां कार्यकारणभावं प्रति यत्बहुप्रकारत्वं तद् अपि संगतं गोमयात्कीटात्योगीच्छातो मन्त्राद् औषधात्वृश्चिकोदयवत्
evaṃ kalpite 'sminkāryatve śāstreṣu tattvānāṃ kāryakāraṇabhāvaṃ prati yatbahuprakāratvaṃ tad api saṃgataṃ gomayātkīṭātyogīcchāto mantrād auṣadhātvṛścikodayavat
- 14
तत्र निजतन्त्रदृशा तं कल्पितं दर्शयामः
tatra nijatantradṛśā taṃ kalpitaṃ darśayāmaḥ
- 15
तत्र परमेश्वरः पञ्चभिः शक्तिभिः निर्भर इत्य् उक्तम्स स्वातन्त्र्यात्शक्तिं तां तां मुख्यतया प्रकटयन्पञ्चधा तिष्ठति
tatra parameśvaraḥ pañcabhiḥ śaktibhiḥ nirbhara ity uktamsa svātantryātśaktiṃ tāṃ tāṃ mukhyatayā prakaṭayanpañcadhā tiṣṭhati
- 16
चित्प्राधान्ये शिवतत्त्वम् आनन्दप्राधान्ये शक्तितत्त्वम् इच्छाप्राधान्ये सदाशिवतत्त्वम् इच्छाया हि ज्ञानक्रिययोः साम्यरूपाभ्युपगमात्मकत्वात्ज्ञानशक्तिप्राधान्ये ईश्वरतत्त्वम्क्रियाशक्तिप्राधान्ये विद्यातत्त्वम् इति
citprādhānye śivatattvam ānandaprādhānye śaktitattvam icchāprādhānye sadāśivatattvam icchāyā hi jñānakriyayoḥ sāmyarūpābhyupagamātmakatvātjñānaśaktiprādhānye īśvaratattvamkriyāśaktiprādhānye vidyātattvam iti
- 17
अत्र च तत्त्वेश्वराः शिवशक्तिसदाशिवेश्वरानन्ताः ब्रह्मेव निवृत्तौ एषां सामान्यरूपाणां विशेषा अनुगतिविषयाः पञ्च तद्यथा शाम्भवाः शाक्ताः मन्त्रमहेश्वराः मन्त्रेश्वराः मन्त्रा इति शुद्धाध्वा
atra ca tattveśvarāḥ śivaśaktisadāśiveśvarānantāḥ brahmeva nivṛttau eṣāṃ sāmānyarūpāṇāṃ viśeṣā anugativiṣayāḥ pañca tadyathā śāmbhavāḥ śāktāḥ mantramaheśvarāḥ mantreśvarāḥ mantrā iti śuddhādhvā
- 18
इयति साक्षात्शिवः कर्ता अशुद्धं पुनर् अध्वानम् अनन्तापरनामाघोरेशः सृजति ईश्वरेच्छावशेन प्रक्षुब्धभोगलोलिकानाम् अणूनां भोगसिद्ध्यर्थम्
iyati sākṣātśivaḥ kartā aśuddhaṃ punar adhvānam anantāparanāmāghoreśaḥ sṛjati īśvarecchāvaśena prakṣubdhabhogalolikānām aṇūnāṃ bhogasiddhyartham
- 19
तत्र लोलिको ऽपूर्णंमन्यतारूपः परिस्पन्दः अकर्मकम् अभिलाषमात्रम् एव भविष्यदवच्छेदयोग्यतेति न मलः पुंसस्तत्त्वान्तरम्
tatra loliko 'pūrṇaṃmanyatārūpaḥ parispandaḥ akarmakam abhilāṣamātram eva bhaviṣyadavacchedayogyateti na malaḥ puṃsastattvāntaram
- 20
रागतत्त्वं तु कर्मावच्छिन्नो ऽभिलाषः
rāgatattvaṃ tu karmāvacchinno 'bhilāṣaḥ
- 21
कर्म तु तत्र कर्ममात्रं बुद्धिधर्मस्तु रागः कर्मभेदचित्र इति विभागो वक्ष्यते
karma tu tatra karmamātraṃ buddhidharmastu rāgaḥ karmabhedacitra iti vibhāgo vakṣyate
- 22
सो ऽयं मलः परमेश्वरस्य स्वात्मप्रच्छादनेच्छातः नान्यत्किंचित्वस्त्व् अपि च तत्परमेश्वरेच्छात्मनैव धरादेर् अपि वस्तुत्वात्
so 'yaṃ malaḥ parameśvarasya svātmapracchādanecchātaḥ nānyatkiṃcitvastv api ca tatparameśvarecchātmanaiva dharāder api vastutvāt
- 23
स च मलो विज्ञानकेवले विद्यमानो ध्वंसोन्मुख इति न स्वकार्यं कर्म आप्यायति
sa ca malo vijñānakevale vidyamāno dhvaṃsonmukha iti na svakāryaṃ karma āpyāyati
- 24
प्रलयकेवलस्य तु जृम्भमाण एव आस्त इति मलोपोद्बलितं कर्म संसारवैचित्र्यभोगे निमित्तम् इति तद्भोगवासनानुविद्धानाम् अणूनां भोगसिद्धये श्रीमान् अघोरेशः सृजति इति युक्तम् उक्तं मलस्य च प्रक्षोभ ईश्वरेच्छाबलाद् एव जडस्य स्वतः कुत्रचिद् अपि असामर्थ्यात्
pralayakevalasya tu jṛmbhamāṇa eva āsta iti malopodbalitaṃ karma saṃsāravaicitryabhoge nimittam iti tadbhogavāsanānuviddhānām aṇūnāṃ bhogasiddhaye śrīmān aghoreśaḥ sṛjati iti yuktam uktaṃ malasya ca prakṣobha īśvarecchābalād eva jaḍasya svataḥ kutracid api asāmarthyāt
- 25
अणुर्नाम किल चिदचिद्रूपावभास एव तस्य चिद्रूपम् ऐश्वर्यम् एव अचिद्रूपतैव मलः तस्य च सृजतः परमेश्वरेच्छामयं तत एव च नित्यं स्रक्ष्यमाणवस्तुगतस्य रूपस्य जडतयाभासयिष्यमाणत्वात्जडं सकलकार्यव्यापनादिरूपत्वाच्च व्यापकं मायाख्यं तत्त्वम् उपादानकारणं तदवभासकारिणी च परमेश्वरस्य माया नाम शक्तिस्ततो ऽन्यैव
aṇurnāma kila cidacidrūpāvabhāsa eva tasya cidrūpam aiśvaryam eva acidrūpataiva malaḥ tasya ca sṛjataḥ parameśvarecchāmayaṃ tata eva ca nityaṃ srakṣyamāṇavastugatasya rūpasya jaḍatayābhāsayiṣyamāṇatvātjaḍaṃ sakalakāryavyāpanādirūpatvācca vyāpakaṃ māyākhyaṃ tattvam upādānakāraṇaṃ tadavabhāsakāriṇī ca parameśvarasya māyā nāma śaktistato 'nyaiva
- 26
एवं कलादितत्त्वानां धरान्तानाम् अपि द्वैरूप्यं निरूप्यम्
evaṃ kalāditattvānāṃ dharāntānām api dvairūpyaṃ nirūpyam
- 27
अत्र च द्वैरूप्ये प्रमाणम् अपि आहुर् अभिनवगुप्तगुरवः
atra ca dvairūpye pramāṇam api āhur abhinavaguptaguravaḥ
- 28
यत्संकल्पे भाति तत्पृथग्भूतं बहिर् अपि अस्ति स्फुटेन वपुषा घट इव
yatsaṃkalpe bhāti tatpṛthagbhūtaṃ bahir api asti sphuṭena vapuṣā ghaṭa iva
- 29
तथा च मायाकलादिखपुष्पादेर् अपि एषैव वर्तनी इति केवलान्वयी हेतुः
tathā ca māyākalādikhapuṣpāder api eṣaiva vartanī iti kevalānvayī hetuḥ
- 30
अनेन च मायाकलाप्रकृतिबुद्ध्यादिविषयं साक्षात्काररूपं ज्ञानं ये भजन्ते ते ऽपि सिद्धाः सिद्धा एव
anena ca māyākalāprakṛtibuddhyādiviṣayaṃ sākṣātkārarūpaṃ jñānaṃ ye bhajante te 'pi siddhāḥ siddhā eva

