43 shlokas
- 1
अथातः प्रत्येकमर्मनिर्देशं शारीरं व्याख्यास्यामः
athātaḥ pratyekamarmanirdeśaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
सप्तोत्तरं मर्मशतम्
तानि मर्माणि पञ्चात्मकानि भवन्ति तद्यथा मांसमर्माणि सिरामर्माणि स्नायुमर्माणि अस्थिमर्माणि सन्धिमर्माणि चेति न खलु मांससिरास्नाय्वस्थिसन्धिव्यतिरेकेणान्यानि मर्माणि भवन्ति यस्मान्नोपलभ्यन्ते
saptottaraṃ marmaśatam
tāni marmāṇi pañcātmakāni bhavanti tadyathā māṃsamarmāṇi sirāmarmāṇi snāyumarmāṇi asthimarmāṇi sandhimarmāṇi ceti na khalu māṃsasirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāni marmāṇi bhavanti yasmānnopalabhyante
- 4
तत्रैकादश मांसमर्माणि एकचत्वारिंशत्सिरामर्माणि सप्तविंशतिः स्नायुमर्माणि अष्टावस्थिमर्माणि विंशतिः सन्धिमर्माणि चेति
तदेतत्सप्तोत्तरं मर्मशतम्
tatraikādaśa māṃsamarmāṇi ekacatvāriṃśatsirāmarmāṇi saptaviṃśatiḥ snāyumarmāṇi aṣṭāvasthimarmāṇi viṃśatiḥ sandhimarmāṇi ceti
tadetatsaptottaraṃ marmaśatam
- 5
तेषामेकादशैकस्मिन्सक्थ्नि भवन्ति एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ उदरोरसोर्द्वादश चतुर्दश पृष्ठे ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं सप्तत्रिंशत्
teṣāmekādaśaikasminsakthni bhavanti etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau udarorasordvādaśa caturdaśa pṛṣṭhe grīvāṃ pratyūrdhvaṃ saptatriṃśat
- 6
तत्र सक्थिमर्माणि क्षिप्रतलहृदयकूर्चकूर्चशिरोगुल्फेन्द्रबस्तिजान्वाण्यूर्विलोहिताक्षाणि विटपं चेति एतेनेतरत्सक्थि व्याख्यातम्
उदरोरसोस्तु गुदबस्तिनाभिहृदयस्तनमूलस्तनरोहितापलापान्यपस्तम्भौ चेति
पृष्ठमर्माणि तु कटीकतरुणकुकुन्दरनितम्बपार्श्वसन्धिबृहत्यंसफलकान्यंसौ चेति
बाहुमर्माणि तु क्षिप्रतलहृदयकूर्चकूर्चशिरोमणिबन्धेन्द्रबस्तिकूर्पराण्यूर्वीलोहिताक्षाणि कक्षधरं चेति एतेनेतरो बाहुर्व्याख्यातः
जत्रुण ऊर्ध्वं चतस्रो धमन्यो ऽष्टौ मातृका द्वे कृकाटिके द्वे विधुरे द्वे फणे द्वावपाङ्गौ द्वावावर्तौ द्वावुत्क्षेपौ द्वौ शङ्खावेका स्थपनी पञ्च सीमन्ताश्चत्वारि शृङ्गाटकान्येको ऽधिपतिर् इति
tatra sakthimarmāṇi kṣipratalahṛdayakūrcakūrcaśirogulphendrabastijānvāṇyūrvilohitākṣāṇi viṭapaṃ ceti etenetaratsakthi vyākhyātam
udarorasostu gudabastinābhihṛdayastanamūlastanarohitāpalāpānyapastambhau ceti
pṛṣṭhamarmāṇi tu kaṭīkataruṇakukundaranitambapārśvasandhibṛhatyaṃsaphalakānyaṃsau ceti
bāhumarmāṇi tu kṣipratalahṛdayakūrcakūrcaśiromaṇibandhendrabastikūrparāṇyūrvīlohitākṣāṇi kakṣadharaṃ ceti etenetaro bāhurvyākhyātaḥ
jatruṇa ūrdhvaṃ catasro dhamanyo 'ṣṭau mātṛkā dve kṛkāṭike dve vidhure dve phaṇe dvāvapāṅgau dvāvāvartau dvāvutkṣepau dvau śaṅkhāvekā sthapanī pañca sīmantāścatvāri śṛṅgāṭakānyeko 'dhipatir iti
- 7
तत्र तलहृदयेन्द्रबस्तिगुदस्तनरोहितानि मांसमर्माणि नीलधमनीमातृकाशृङ्गाटकापाङ्गस्थपनीफणस्तनमूलापलापापस्तम्भहृदयनाभिपार्श्वसन्धिबृहतीलोहिताक्षोर्व्यः सिरामर्माणि आणीविटपकक्षधरकूर्चकूर्चशिरोबस्तिक्षिप्रांसविधुरोत्क्षेपाः स्नायुमर्माणि कटीकतरुणनितम्बांसफलकशङ्खास्त्वस्थिमर्माणि जानुकूर्परसीमन्ताधिपतिगुल्फमणिबन्धकुकुन्दरावर्तकृकाटिकाश्चेति सन्धिमर्माणि
tatra talahṛdayendrabastigudastanarohitāni māṃsamarmāṇi nīladhamanīmātṛkāśṛṅgāṭakāpāṅgasthapanīphaṇastanamūlāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohitākṣorvyaḥ sirāmarmāṇi āṇīviṭapakakṣadharakūrcakūrcaśirobastikṣiprāṃsavidhurotkṣepāḥ snāyumarmāṇi kaṭīkataruṇanitambāṃsaphalakaśaṅkhāstvasthimarmāṇi jānukūrparasīmantādhipatigulphamaṇibandhakukundarāvartakṛkāṭikāśceti sandhimarmāṇi
- 8
तान्येतानि पञ्चविकल्पानि मर्माणि भवन्ति
तद्यथा सद्यःप्राणहराणि कालान्तरप्राणहराणि विशल्यघ्नानि वैकल्यकराणि रुजाकराणीति
तत्र सद्यःप्राणहराण्येकोनविंशतिः कालान्तरप्राणहराणि त्रयस्त्रिंशत्त्रीणि विशल्यघ्नानि चतुश्चत्वारिंशद्वैकल्यकराणि अष्टौ रुजाकराणीति
tānyetāni pañcavikalpāni marmāṇi bhavanti
tadyathā sadyaḥprāṇaharāṇi kālāntaraprāṇaharāṇi viśalyaghnāni vaikalyakarāṇi rujākarāṇīti
tatra sadyaḥprāṇaharāṇyekonaviṃśatiḥ kālāntaraprāṇaharāṇi trayastriṃśattrīṇi viśalyaghnāni catuścatvāriṃśadvaikalyakarāṇi aṣṭau rujākarāṇīti
- 9
भवन्ति चात्र
शृङ्गाटकान्यधिपतिः शङ्खौ कण्ठसिरा गुदम्
हृदयं बस्तिनाभी च घ्नन्ति सद्यो हतानि तु
bhavanti cātra
śṛṅgāṭakānyadhipatiḥ śaṅkhau kaṇṭhasirā gudam
hṛdayaṃ bastinābhī ca ghnanti sadyo hatāni tu
- 10
वक्षोमर्माणि सीमन्ततलक्षिप्रेन्द्रबस्तयः
कटीकतरुणे सन्धी पार्श्वजौ बृहती च या
vakṣomarmāṇi sīmantatalakṣiprendrabastayaḥ
kaṭīkataruṇe sandhī pārśvajau bṛhatī ca yā
- 11
नितम्बाविति चैतानि कालान्तरहराणि तु
उत्क्षेपौ स्थपनी चैव विशल्यघ्नानि निर्दिशेत्
nitambāviti caitāni kālāntaraharāṇi tu
utkṣepau sthapanī caiva viśalyaghnāni nirdiśet
- 12
लोहिताक्षाणि जानूर्वीकूर्चविटपकूर्पराः
कुकुन्दरे कक्षधरे विधुरे सकृकाटिके
lohitākṣāṇi jānūrvīkūrcaviṭapakūrparāḥ
kukundare kakṣadhare vidhure sakṛkāṭike
- 13
अंसांसफलकापाङ्गा नीले मन्ये फणौ तथा
वैकल्यकरणान्याहुरावर्तौ द्वौ तथैव च
aṃsāṃsaphalakāpāṅgā nīle manye phaṇau tathā
vaikalyakaraṇānyāhurāvartau dvau tathaiva ca
- 14
गुल्फौ द्वौ मणिबन्धौ द्वौ द्वे द्वे कूर्चशिरांसि च
रुजाकराणि जानीयादष्टावेतानि बुद्धिमान्
क्षिप्राणि विद्धमात्राणि घ्नन्ति कालान्तरेण च
gulphau dvau maṇibandhau dvau dve dve kūrcaśirāṃsi ca
rujākarāṇi jānīyādaṣṭāvetāni buddhimān
kṣiprāṇi viddhamātrāṇi ghnanti kālāntareṇa ca
- 15
मर्माणि नाम मांससिरास्नाय्वस्थिसन्धिसंनिपातास्तेषु स्वभावत एव विशेषेण प्राणास्तिष्ठन्ति तस्मान्मर्मस्वभिहतास्तांस्तान्भावान् आपद्यन्ते
marmāṇi nāma māṃsasirāsnāyvasthisandhisaṃnipātāsteṣu svabhāvata eva viśeṣeṇa prāṇāstiṣṭhanti tasmānmarmasvabhihatāstāṃstānbhāvān āpadyante
- 16
तत्र सद्यःप्राणहराण्याग्नेयानि अग्निगुणेष्वाशु क्षीणेषु क्षपयन्ति कालान्तरप्राणहराणि सौम्याग्नेयानि अग्निगुणेष्वाशु क्षीणेषु क्रमेण च सोमगुणेषु कालान्तरेण क्षपयन्ति विशल्यप्राणहराणि वायव्यानि शल्यमुखावरुद्धो यावदन्तर्वायुस्तिष्ठति तावज्जीवति उद्धृतमात्रे तु शल्ये मर्मस्थानाश्रितो वायुर्निष्क्रामति तस्मात्सशल्यो जीवत्युद्धृतशल्यो म्रियते पाकात्पतितशल्यो वा जीवति वैकल्यकराणि सौम्यानि सोमो हि स्थिरत्वाच्छैत्याच्च त्राणावलम्बनं करोति रुजाकराण्यग्निवायुगुणभूयिष्ठानि विशेषतश्च तौ रुजाकरौ पाञ्चभौतिकीं च रुजामाहुरेके
tatra sadyaḥprāṇaharāṇyāgneyāni agniguṇeṣvāśu kṣīṇeṣu kṣapayanti kālāntaraprāṇaharāṇi saumyāgneyāni agniguṇeṣvāśu kṣīṇeṣu krameṇa ca somaguṇeṣu kālāntareṇa kṣapayanti viśalyaprāṇaharāṇi vāyavyāni śalyamukhāvaruddho yāvadantarvāyustiṣṭhati tāvajjīvati uddhṛtamātre tu śalye marmasthānāśrito vāyurniṣkrāmati tasmātsaśalyo jīvatyuddhṛtaśalyo mriyate pākātpatitaśalyo vā jīvati vaikalyakarāṇi saumyāni somo hi sthiratvācchaityācca trāṇāvalambanaṃ karoti rujākarāṇyagnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni viśeṣataśca tau rujākarau pāñcabhautikīṃ ca rujāmāhureke
- 17
केचिदाहुर्मांसादीनां पञ्चानाम् अपि समस्तानां विवृद्धानां च समवायात्सद्यःप्राणहराणि एकहीनानामल्पानां वा कालान्तरप्राणहराणि द्विहीनानां विशल्यप्राणहराणि त्रिहीनानां वैकल्यकराणि एकस्मिन्नेव रुजाकराणीति
नैवं यतो ऽस्थिमर्मस्वप्यभिहतेषु शोणितागमनं भवति
kecidāhurmāṃsādīnāṃ pañcānām api samastānāṃ vivṛddhānāṃ ca samavāyātsadyaḥprāṇaharāṇi ekahīnānāmalpānāṃ vā kālāntaraprāṇaharāṇi dvihīnānāṃ viśalyaprāṇaharāṇi trihīnānāṃ vaikalyakarāṇi ekasminneva rujākarāṇīti
naivaṃ yato 'sthimarmasvapyabhihateṣu śoṇitāgamanaṃ bhavati
- 18
भवन्ति चात्र
चतुर्विधा यास्तु सिराः शरीरे प्रायेण ता मर्मसु संनिविष्टाः
स्नाय्वस्थिमांसानि तथैव सन्धीन्संतर्प्य देहं प्रतिपालयन्ति
bhavanti cātra
caturvidhā yāstu sirāḥ śarīre prāyeṇa tā marmasu saṃniviṣṭāḥ
snāyvasthimāṃsāni tathaiva sandhīnsaṃtarpya dehaṃ pratipālayanti
- 19
ततः क्षते मर्मणि ताः प्रवृद्धः समन्ततो वायुर् अभिस्तृणोति
विवर्धमानस्तु स मातरिश्वा रुजः सुतीव्राः प्रतनोति काये
tataḥ kṣate marmaṇi tāḥ pravṛddhaḥ samantato vāyur abhistṛṇoti
vivardhamānastu sa mātariśvā rujaḥ sutīvrāḥ pratanoti kāye
- 20
रुजाभिभूतं तु ततः शरीरं प्रलीयते नश्यति चास्य संज्ञा
अतो हि शल्यं विनिहर्तुमिच्छन्मर्माणि यत्नेन परीक्ष्य कर्षेत्
rujābhibhūtaṃ tu tataḥ śarīraṃ pralīyate naśyati cāsya saṃjñā
ato hi śalyaṃ vinihartumicchanmarmāṇi yatnena parīkṣya karṣet
- 21
एतेन शेषं व्याख्यातम्
etena śeṣaṃ vyākhyātam
- 22
तत्र सद्यःप्राणहरम् अन्ते विद्धं कालान्तरेण मारयति कालान्तरप्राणहरम् अन्ते विद्धं वैकल्यमापादयति विशल्यप्राणहरं च वैकल्यकरं कालान्तरं क्लेशयति रुजां च करोति रुजाकरम् अतीव्रवेदनं भवति
tatra sadyaḥprāṇaharam ante viddhaṃ kālāntareṇa mārayati kālāntaraprāṇaharam ante viddhaṃ vaikalyamāpādayati viśalyaprāṇaharaṃ ca vaikalyakaraṃ kālāntaraṃ kleśayati rujāṃ ca karoti rujākaram atīvravedanaṃ bhavati
- 23
तत्र सद्यःप्राणहराणि सप्तरात्राभ्यन्तरान्मारयति कालान्तरप्राणहराणि पक्षान्मासाद्वा तेष्व् अपि क्षिप्राणि कदाचिदाशु मारयन्ति विशल्यप्राणहराणि वैकल्यकराणि च कदाचिद् अत्यभिहतानि मारयन्ति
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarānmārayati kālāntaraprāṇaharāṇi pakṣānmāsādvā teṣv api kṣiprāṇi kadācidāśu mārayanti viśalyaprāṇaharāṇi vaikalyakarāṇi ca kadācid atyabhihatāni mārayanti
- 24
अत ऊर्ध्वं प्रत्येकशो मर्मस्थानानि व्याख्यास्यामस्तत्र पादस्याङ्गुष्ठाङ्गुल्योर्मध्ये क्षिप्रं नाम मर्म तत्र विद्धस्याक्षेपकेण मरणं मध्यमाङ्गुलीम् अनुपूर्वेण मध्ये पादतलस्य तलहृदयं नाम तत्रापि रुजाभिर्मरणं क्षिप्रस्योपरिष्टाद् उभयतः कूर्चो नाम तत्र पादस्य भ्रमणवेपने भवतो गुल्फसन्धेरध उभयतः कूर्चशिरो नाम तत्र रुजाशोफौ पादजङ्घयोः संधाने गुल्फो नाम तत्र रुजः स्तब्धपादता खञ्जता वा पार्ष्णिं प्रति जङ्घामध्ये इन्द्रवस्तिस्तत्र शोणितक्षयेण मरणं जङ्घोर्वोः संधाने जानु नाम तत्र खञ्जता जानुन ऊर्ध्वम् उभयतस्त्र्यङ्गुलमाणी तत्र शोफाभिवृद्धिः स्तब्धसक्थिता च ऊरुमध्ये ऊर्वी तत्र शोणितक्षयात्सक्थिशोष ऊर्व्या ऊर्ध्वमधो वङ्क्षणसंधेर् ऊरुमूले लोहिताक्षं तत्र लोहितक्षयेण पक्षाघातः सक्थिशोषो वा वङ्क्षणवृषणयोर् अन्तरे विटपं तत्र षाण्ढ्यमल्पशुक्रता वा भवति एवमेतान्येकादश सक्थिमर्माणि व्याख्यातानि
एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ
विशेषतस्तु यानि सक्थ्नि गुल्फजानुविटपानि तानि बाहौ मणिबन्धकूर्परकक्षधराणि यथा वङ्क्षणवृषणयोर् अन्तरे विटपमेवं वक्षःकक्षयोर्मध्ये कक्षधरं तस्मिन्विद्धे त एवोपद्रवा विशेषतस्तु मणिबन्धे कुण्ठता कूर्पराख्ये कुणिः कक्षधरे पक्षाघातः
एवमेतानि चतुश्चत्वारिंशच्छाखासु मर्माणि व्याख्यातानि
ata ūrdhvaṃ pratyekaśo marmasthānāni vyākhyāsyāmastatra pādasyāṅguṣṭhāṅgulyormadhye kṣipraṃ nāma marma tatra viddhasyākṣepakeṇa maraṇaṃ madhyamāṅgulīm anupūrveṇa madhye pādatalasya talahṛdayaṃ nāma tatrāpi rujābhirmaraṇaṃ kṣiprasyopariṣṭād ubhayataḥ kūrco nāma tatra pādasya bhramaṇavepane bhavato gulphasandheradha ubhayataḥ kūrcaśiro nāma tatra rujāśophau pādajaṅghayoḥ saṃdhāne gulpho nāma tatra rujaḥ stabdhapādatā khañjatā vā pārṣṇiṃ prati jaṅghāmadhye indravastistatra śoṇitakṣayeṇa maraṇaṃ jaṅghorvoḥ saṃdhāne jānu nāma tatra khañjatā jānuna ūrdhvam ubhayatastryaṅgulamāṇī tatra śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā ca ūrumadhye ūrvī tatra śoṇitakṣayātsakthiśoṣa ūrvyā ūrdhvamadho vaṅkṣaṇasaṃdher ūrumūle lohitākṣaṃ tatra lohitakṣayeṇa pakṣāghātaḥ sakthiśoṣo vā vaṅkṣaṇavṛṣaṇayor antare viṭapaṃ tatra ṣāṇḍhyamalpaśukratā vā bhavati evametānyekādaśa sakthimarmāṇi vyākhyātāni
etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau
viśeṣatastu yāni sakthni gulphajānuviṭapāni tāni bāhau maṇibandhakūrparakakṣadharāṇi yathā vaṅkṣaṇavṛṣaṇayor antare viṭapamevaṃ vakṣaḥkakṣayormadhye kakṣadharaṃ tasminviddhe ta evopadravā viśeṣatastu maṇibandhe kuṇṭhatā kūrparākhye kuṇiḥ kakṣadhare pakṣāghātaḥ
evametāni catuścatvāriṃśacchākhāsu marmāṇi vyākhyātāni
- 25
अत ऊर्ध्वम् उदरोरसोर्मर्माण्यनुव्याख्यास्यामस्तत्र वातवर्चोनिरसनं स्थूलान्त्रप्रतिबद्धं गुदं नाम मर्म तत्र सद्योमरणम् अल्पमांसशोणितो ऽभ्यन्तरतः कट्यां मूत्राशयो बस्तिस्तत्रापि सद्योमरणम् अश्मरीव्रणाद् ऋते तत्राप्युभयतो भिन्ने न जीवति एकतो भिन्ने मूत्रस्रावी व्रणो भवति स तु यत्नेनोपक्रान्तो रोहति पक्वामाशययोर्मध्ये सिराप्रभावा नाभिर्तत्रापि सद्योमरणं स्तनयोर्मध्यमधिष्ठायोरस्य् आमाशयद्वारं सत्त्वरजस्तमसामधिष्ठानं हृदयं तत्रापि सद्य एव मरणं स्तनयोर् अधस्ताद्द्व्यङ्गुलमुभयतः स्तनमूले तत्र कफपूर्णकोष्ठतया म्रियते स्तनचूचुकयोर् ऊर्ध्वं द्व्यङ्गुलम् उभयतः स्तनरोहितौ तत्र लोहितपूर्णकोष्ठतया कासश्वासाभ्यां च म्रियते अंसकूटयोर् अधस्तात्पार्श्वोपरिभागयोर् अपलापौ तत्र रक्तेन पूयभावं गतेन मरणम् उभयत्रोरसो नाड्यौ वातवहे अपस्तम्भौ तत्र वातपूर्णकोष्ठतया कासश्वासाभ्यां च मरणम् एवम् एतान्युदरोरसोर्द्वादश मर्माणि व्याख्यातानि
ata ūrdhvam udarorasormarmāṇyanuvyākhyāsyāmastatra vātavarconirasanaṃ sthūlāntrapratibaddhaṃ gudaṃ nāma marma tatra sadyomaraṇam alpamāṃsaśoṇito 'bhyantarataḥ kaṭyāṃ mūtrāśayo bastistatrāpi sadyomaraṇam aśmarīvraṇād ṛte tatrāpyubhayato bhinne na jīvati ekato bhinne mūtrasrāvī vraṇo bhavati sa tu yatnenopakrānto rohati pakvāmāśayayormadhye sirāprabhāvā nābhirtatrāpi sadyomaraṇaṃ stanayormadhyamadhiṣṭhāyorasy āmāśayadvāraṃ sattvarajastamasāmadhiṣṭhānaṃ hṛdayaṃ tatrāpi sadya eva maraṇaṃ stanayor adhastāddvyaṅgulamubhayataḥ stanamūle tatra kaphapūrṇakoṣṭhatayā mriyate stanacūcukayor ūrdhvaṃ dvyaṅgulam ubhayataḥ stanarohitau tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṃ ca mriyate aṃsakūṭayor adhastātpārśvoparibhāgayor apalāpau tatra raktena pūyabhāvaṃ gatena maraṇam ubhayatroraso nāḍyau vātavahe apastambhau tatra vātapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṃ ca maraṇam evam etānyudarorasordvādaśa marmāṇi vyākhyātāni
- 26
अत ऊर्ध्वं पृष्ठमर्माणि व्याख्यास्यामस्तत्र पृष्ठवंशमुभयतः प्रतिश्रोणिकाण्डम् अस्थिनी कटीकतरुणे मर्माणी तत्र शोणितक्षयात्पाण्डुर्विवर्णो हीनरूपश्च म्रियते पार्श्वजघनबहिर्भागे पृष्ठवंशम् उभयतः कुकुन्दरे तत्र स्पर्शाज्ञानम् अधःकाये चेष्टोपघातश्च श्रोणीकाण्डयोर् उपर्याशयाच्छादनौ पार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ नितम्बौ तत्राधःकायशोषो दौर्बल्याच्च मरणम् अधःपार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ जघनपार्श्वमध्ययोस्तिर्यगूर्ध्वं च जघनात्पार्श्वसन्धी तत्र लोहितपूर्णकोष्ठतया म्रियते स्तनमूलादृजूभयतः पृष्ठवंशस्य बृहत्यौ तत्र शोणितातिप्रवृत्तिनिमित्तैर् उपद्रवैर्म्रियते पृष्ठोपरि पृष्ठवंशमुभयतस्त्रिकसम्बद्धे अंसफलके तत्र बाह्वोः स्वापशोषौ बाहुमूर्धग्रीवामध्ये ऽंसपीठस्कन्धनिबन्धनावंसौ तत्र स्तब्धबाहुता एवमेतानि चतुर्दश पृष्ठमर्माणि व्याख्यातानि
ata ūrdhvaṃ pṛṣṭhamarmāṇi vyākhyāsyāmastatra pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ pratiśroṇikāṇḍam asthinī kaṭīkataruṇe marmāṇī tatra śoṇitakṣayātpāṇḍurvivarṇo hīnarūpaśca mriyate pārśvajaghanabahirbhāge pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ kukundare tatra sparśājñānam adhaḥkāye ceṣṭopaghātaśca śroṇīkāṇḍayor uparyāśayācchādanau pārśvāntarapratibaddhau nitambau tatrādhaḥkāyaśoṣo daurbalyācca maraṇam adhaḥpārśvāntarapratibaddhau jaghanapārśvamadhyayostiryagūrdhvaṃ ca jaghanātpārśvasandhī tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā mriyate stanamūlādṛjūbhayataḥ pṛṣṭhavaṃśasya bṛhatyau tatra śoṇitātipravṛttinimittair upadravairmriyate pṛṣṭhopari pṛṣṭhavaṃśamubhayatastrikasambaddhe aṃsaphalake tatra bāhvoḥ svāpaśoṣau bāhumūrdhagrīvāmadhye 'ṃsapīṭhaskandhanibandhanāvaṃsau tatra stabdhabāhutā evametāni caturdaśa pṛṣṭhamarmāṇi vyākhyātāni
- 27
अत ऊर्ध्वम् ऊर्ध्वजत्रुगतानि व्याख्यास्यामस्तत्र कण्ठनाडीमुभयतश्चतस्रो धमन्यो द्वे नीले द्वे च मन्ये व्यत्यासेन तत्र मूकता स्वरवैकृतम् अरसग्राहिता च ग्रीवायाम् उभयतश्चतस्रः सिरा मातृकास्तत्र सद्योमरणं शिरोग्रीवयोः संधाने कृकाटिके तत्र चलमूर्धता कर्णपृष्ठतो ऽधःसंश्रिते विधुरे तत्र बाधिर्यं घ्राणमार्गमुभयतः स्रोतोमार्गप्रतिबद्धे अभ्यन्तरतः फणे तत्र गन्धाज्ञानं भ्रूपुच्छान्तयोर् अधो ऽक्ष्णोर्बाह्यतो ऽपाङ्गौ तत्रान्ध्यं दृष्ट्युपघातो वा भ्रुवोर् उपरि निम्नयोर् आवर्तौ तत्राप्यान्ध्यं दृष्ट्युपघातो वा भ्रुवोः पुच्छान्तयोर् उपरि कर्णललाटयोर्मध्ये शङ्खौ तत्र सद्योमरणं शङ्खयोर् उपरि केशान्त उत्क्षेपौ तत्र सशल्यो जीवति पाकात्पतितशल्यो वा नोद्धृतशल्यो भ्रुवोर्मध्ये स्थपनी तत्रोत्क्षेपवत्पञ्च सन्धयः शिरसि विभक्ताः सीमन्ता नाम तत्रोन्मादभयचित्तनाशैर्मरणं घ्राणश्रोत्राक्षिजिह्वासंतर्पणीनां सिराणां मध्ये सिरासन्निपातः शृङ्गाटकानि तानि चत्वारि मर्माणि तत्रापि सद्योमरणं मस्तकाभ्यन्तरत उपरिष्टात्सिरासंधिसन्निपातो रोमावर्तो ऽधिपतिः तत्रापि सद्य एव
एवमेतानि सप्तत्रिंशदूर्ध्वजत्रुगतानि मर्माणि व्याख्यातानि
ata ūrdhvam ūrdhvajatrugatāni vyākhyāsyāmastatra kaṇṭhanāḍīmubhayataścatasro dhamanyo dve nīle dve ca manye vyatyāsena tatra mūkatā svaravaikṛtam arasagrāhitā ca grīvāyām ubhayataścatasraḥ sirā mātṛkāstatra sadyomaraṇaṃ śirogrīvayoḥ saṃdhāne kṛkāṭike tatra calamūrdhatā karṇapṛṣṭhato 'dhaḥsaṃśrite vidhure tatra bādhiryaṃ ghrāṇamārgamubhayataḥ srotomārgapratibaddhe abhyantarataḥ phaṇe tatra gandhājñānaṃ bhrūpucchāntayor adho 'kṣṇorbāhyato 'pāṅgau tatrāndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā bhruvor upari nimnayor āvartau tatrāpyāndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā bhruvoḥ pucchāntayor upari karṇalalāṭayormadhye śaṅkhau tatra sadyomaraṇaṃ śaṅkhayor upari keśānta utkṣepau tatra saśalyo jīvati pākātpatitaśalyo vā noddhṛtaśalyo bhruvormadhye sthapanī tatrotkṣepavatpañca sandhayaḥ śirasi vibhaktāḥ sīmantā nāma tatronmādabhayacittanāśairmaraṇaṃ ghrāṇaśrotrākṣijihvāsaṃtarpaṇīnāṃ sirāṇāṃ madhye sirāsannipātaḥ śṛṅgāṭakāni tāni catvāri marmāṇi tatrāpi sadyomaraṇaṃ mastakābhyantarata upariṣṭātsirāsaṃdhisannipāto romāvarto 'dhipatiḥ tatrāpi sadya eva
evametāni saptatriṃśadūrdhvajatrugatāni marmāṇi vyākhyātāni
- 28
भवन्ति चात्र
ऊर्व्यः शिरांसि विटपे च सकक्षपार्श्वे एकैकमङ्गुलमितं स्तनपूर्वमूलम्
विद्ध्यङ्गुलद्वयमितं मणिबन्धगुल्फं त्रीण्येव जानु सपरं सह कूर्पराभ्याम्
bhavanti cātra
ūrvyaḥ śirāṃsi viṭape ca sakakṣapārśve ekaikamaṅgulamitaṃ stanapūrvamūlam
viddhyaṅguladvayamitaṃ maṇibandhagulphaṃ trīṇyeva jānu saparaṃ saha kūrparābhyām
- 29
हृद्बस्तिकूर्चगुदनाभि वदन्ति मूर्ध्नि चत्वारि पञ्च च गले दश यानि च द्वे
तानि स्वपाणितलकुञ्चितसंमितानि शेषाण्यवेहि परिविस्तरतो ऽङ्गुलार्धम्
hṛdbastikūrcagudanābhi vadanti mūrdhni catvāri pañca ca gale daśa yāni ca dve
tāni svapāṇitalakuñcitasaṃmitāni śeṣāṇyavehi parivistarato 'ṅgulārdham
- 30
एतत्प्रमाणमभिवीक्ष्य वदन्ति तज्ज्ञाः शस्त्रेण कर्मकरणं परिहृत्य कार्यम्
पार्श्वाभिघातितमपीह निहन्ति मर्म तस्माद्धि मर्मसदनं परिवर्जनीयम्
etatpramāṇamabhivīkṣya vadanti tajjñāḥ śastreṇa karmakaraṇaṃ parihṛtya kāryam
pārśvābhighātitamapīha nihanti marma tasmāddhi marmasadanaṃ parivarjanīyam

