13 shlokas
- 1
अथातो धमनीव्याकरणं शारीरं व्याख्यास्यामः
athāto dhamanīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
चतुर्विंशतिर्धमन्यो नाभिप्रभवा अभिहिताः
तत्र केचिदाहुः सिराधमनीस्रोतसामविभागः सिराविकारा एव हि धमन्यः स्रोतांसि चेति
तत्तु न सम्यक् अन्या एव हि धमन्यः स्रोतांसि च सिराभ्यः कस्मात्व्यञ्जनान्यत्वान्मूलसंनियमात्कर्मवैशेष्यादागमाच्च केवलं तु परस्परसन्निकर्षात्सदृशागमकर्मत्वात्सौक्ष्म्याच्च विभक्तकर्मणामप्यविभाग इव कर्मसु भवति
caturviṃśatirdhamanyo nābhiprabhavā abhihitāḥ
tatra kecidāhuḥ sirādhamanīsrotasāmavibhāgaḥ sirāvikārā eva hi dhamanyaḥ srotāṃsi ceti
tattu na samyak anyā eva hi dhamanyaḥ srotāṃsi ca sirābhyaḥ kasmātvyañjanānyatvānmūlasaṃniyamātkarmavaiśeṣyādāgamācca kevalaṃ tu parasparasannikarṣātsadṛśāgamakarmatvātsaukṣmyācca vibhaktakarmaṇāmapyavibhāga iva karmasu bhavati
- 4
तासां तु खलु नाभिप्रभवाणां धमनीनामूर्ध्वगा दश दश चाधोगामिन्यश्चतस्रस्तिर्यग्गाः
tāsāṃ tu khalu nābhiprabhavāṇāṃ dhamanīnāmūrdhvagā daśa daśa cādhogāminyaścatasrastiryaggāḥ
- 5
ऊर्ध्वगाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धप्रश्वासोच्छ्वासजृम्भितक्षुद्धसितकथितरुदितादीन्विशेषान् अभिवहन्त्यः शरीरं धारयन्ति तास्तु हृदयम् अभिप्रपन्नास्त्रिधा जायन्ते तास्त्रिंशत्
तासां तु वातपित्तकफशोणितरसान्द्वे द्वे वहतस्ता दश शब्दरूपरसगन्धान् अष्टाभिर्गृह्णीते द्वाभ्यां भाषते द्वाभ्यां घोषं करोति द्वाभ्यां स्वपिति द्वाभ्यां प्रतिबुध्यते द्वे चाश्रुवाहिण्यौ द्वे स्तन्यं स्त्रिया वहतः स्तनसंश्रिते ते एव शुक्रं नरस्य स्तनाभ्यामभिवहतस्तास्त्वेतास्त्रिंशत्सविभागा व्याख्याताः
एताभिर् ऊर्ध्वं नाभेर् उदरपार्श्वपृष्ठोरःस्कन्धग्रीवाबाहवो धार्यन्ते याप्यन्ते च
ūrdhvagāḥ śabdasparśarūparasagandhapraśvāsocchvāsajṛmbhitakṣuddhasitakathitaruditādīnviśeṣān abhivahantyaḥ śarīraṃ dhārayanti tāstu hṛdayam abhiprapannāstridhā jāyante tāstriṃśat
tāsāṃ tu vātapittakaphaśoṇitarasāndve dve vahatastā daśa śabdarūparasagandhān aṣṭābhirgṛhṇīte dvābhyāṃ bhāṣate dvābhyāṃ ghoṣaṃ karoti dvābhyāṃ svapiti dvābhyāṃ pratibudhyate dve cāśruvāhiṇyau dve stanyaṃ striyā vahataḥ stanasaṃśrite te eva śukraṃ narasya stanābhyāmabhivahatastāstvetāstriṃśatsavibhāgā vyākhyātāḥ
etābhir ūrdhvaṃ nābher udarapārśvapṛṣṭhoraḥskandhagrīvābāhavo dhāryante yāpyante ca
- 6
भवति चात्र
ऊर्ध्वंगमास्तु कुर्वन्ति कर्माण्येतानि सर्वशः
अधोगमास्तु वक्ष्यामि कर्म तासां यथायथम्
bhavati cātra
ūrdhvaṃgamāstu kurvanti karmāṇyetāni sarvaśaḥ
adhogamāstu vakṣyāmi karma tāsāṃ yathāyatham
- 7
अधोगमास्तु वातमूत्रपुरीषशुक्रार्तवादीन्यधो वहन्ति
तास्तु पित्ताशयम् अभिप्रपन्नास्तत्रस्थम् एवान्नपानरसं विपक्वम् औष्ण्याद्विवेचयन्त्यो ऽभिवहन्त्यः शरीरं तर्पयन्ति अर्पयन्ति चोर्ध्वगानां तिर्यग्गाणां च रसस्थानं चाभिपूरयन्ति मूत्रपुरीषस्वेदांश्च विवेचयन्ति आमपक्वाशयान्तरे च त्रिधा जायन्ते तास्त्रिंशत्तासां तु वातपित्तकफशोणितरसान्द्वे द्वे वहतस्ता दश द्वे ऽन्नवाहिन्यावन्त्राश्रिते तोयवहे द्वे मूत्रबस्तिमभिप्रपन्ने मूत्रवहे द्वे शुक्रवहे द्वे शुक्रप्रादुर्भावाय द्वे विसर्गाय ते एव रक्तमभिवहतो नारीणामार्तवसंज्ञं द्वे वर्चोनिरसन्यौ स्थूलान्त्रप्रतिबद्धे अष्टावन्यास्तिर्यग्गाणां धमनीनां स्वेदमर्पयन्ति तास्त्वेतास्त्रिंशत्सविभागा व्याख्याताः
एताभिर् अधोनाभेः पक्वाशयकटीमूत्रपुरीषगुदबस्तिमेढ्रसक्थीनि धार्यन्ते याप्यन्ते च
adhogamāstu vātamūtrapurīṣaśukrārtavādīnyadho vahanti
tāstu pittāśayam abhiprapannāstatrastham evānnapānarasaṃ vipakvam auṣṇyādvivecayantyo 'bhivahantyaḥ śarīraṃ tarpayanti arpayanti cordhvagānāṃ tiryaggāṇāṃ ca rasasthānaṃ cābhipūrayanti mūtrapurīṣasvedāṃśca vivecayanti āmapakvāśayāntare ca tridhā jāyante tāstriṃśattāsāṃ tu vātapittakaphaśoṇitarasāndve dve vahatastā daśa dve 'nnavāhinyāvantrāśrite toyavahe dve mūtrabastimabhiprapanne mūtravahe dve śukravahe dve śukraprādurbhāvāya dve visargāya te eva raktamabhivahato nārīṇāmārtavasaṃjñaṃ dve varconirasanyau sthūlāntrapratibaddhe aṣṭāvanyāstiryaggāṇāṃ dhamanīnāṃ svedamarpayanti tāstvetāstriṃśatsavibhāgā vyākhyātāḥ
etābhir adhonābheḥ pakvāśayakaṭīmūtrapurīṣagudabastimeḍhrasakthīni dhāryante yāpyante ca
- 8
भवति चात्र
अधोगमास्तु कुर्वन्ति कर्माण्येतानि सर्वशः
तिर्यग्गाः सम्प्रवक्ष्यामि कर्म चासां यथायथम्
bhavati cātra
adhogamāstu kurvanti karmāṇyetāni sarvaśaḥ
tiryaggāḥ sampravakṣyāmi karma cāsāṃ yathāyatham
- 9
तिर्यग्गाणां तु चतसृणां धमनीनामेकैका शतधा सहस्रधा चोत्तरोत्तरं विभज्यन्ते तास्त्वसंख्येयास्ताभिर् इदं शरीरं गवाक्षितं विबद्धमाततं च तासां मुखानि रोमकूपप्रतिबद्धानि यैः स्वेदमभिवहन्ति रसं चाभितर्पयन्त्यन्तर्बहिश्च तैर् एव चाभ्यङ्गपरिषेकावगाहालेपनवीर्याण्य् अन्तःशरीरम् अभिप्रतिपद्यन्ते त्वचि विपक्वानि तैर् एव च स्पर्शं सुखमसुखं वा गृह्णाति तास्त्वेताश्चतस्रो धमन्यः सर्वाङ्गगताः सविभागा व्याख्याताः
tiryaggāṇāṃ tu catasṛṇāṃ dhamanīnāmekaikā śatadhā sahasradhā cottarottaraṃ vibhajyante tāstvasaṃkhyeyāstābhir idaṃ śarīraṃ gavākṣitaṃ vibaddhamātataṃ ca tāsāṃ mukhāni romakūpapratibaddhāni yaiḥ svedamabhivahanti rasaṃ cābhitarpayantyantarbahiśca tair eva cābhyaṅgapariṣekāvagāhālepanavīryāṇy antaḥśarīram abhipratipadyante tvaci vipakvāni tair eva ca sparśaṃ sukhamasukhaṃ vā gṛhṇāti tāstvetāścatasro dhamanyaḥ sarvāṅgagatāḥ savibhāgā vyākhyātāḥ
- 10
भवतश्चात्र
यथा स्वभावतः खानि मृणालेषु बिसेषु च
धमनीनां तथा खानि रसो यैर् उपचीयते
bhavataścātra
yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu biseṣu ca
dhamanīnāṃ tathā khāni raso yair upacīyate
- 11
पञ्चाभिभूतास्त्वथ पञ्चकृत्वः पञ्चेन्द्रियं पञ्चसु भावयन्ति
पञ्चेन्द्रियं पञ्चसु भावयित्वा पञ्चत्वमायान्ति विनाशकाले
pañcābhibhūtāstvatha pañcakṛtvaḥ pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayanti
pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayitvā pañcatvamāyānti vināśakāle
- 12
अत ऊर्ध्वं स्रोतसां मूलविद्धलक्षणम् उपदेक्ष्यामः
तानि तु प्राणान्नोदकरसरक्तमांसमेदोमूत्रपुरीषशुक्रार्तववहानि येष्वधिकारः एकेषां बहूनि एतेषां विशेषा बहवः
तत्र प्राणवहे द्वे तयोर्मूलं हृदयं रसवाहिन्यश्च धमन्यस्तत्र विद्धस्य क्रोशनविनमनमोहनभ्रमणवेपनानि मरणं वा भवति अन्नवहे द्वे तयोर्मूलमामाशयो ऽन्नवाहिन्यश्च धमन्यस्तत्र विद्धस्याध्मानं शूलान्नद्वेषश्छर्दिः पिपासान्ध्यं मरणं च उदकवहे द्वे तयोर्मूलं तालु क्लोम च तत्र विद्धस्य पिपासा सद्योमरणं च रसवहे द्वे तयोर्मूलं हृदयं रसवाहिन्यश्च धमन्यस्तत्र विद्धस्य शोषः प्राणवहविद्धवच्च मरणं तल्लिङ्गानि च रक्तवहे द्वे तयोर्मूलं यकृत्प्लीहानौ रक्तवाहिन्यश्च धमन्यस्तत्र विद्धस्य श्यावाङ्गता ज्वरो दाहः पाण्डुता शोणितागमनं रक्तनेत्रता च मांसवहे द्वे तयोर्मूलं स्नायुत्वचं रक्तवहाश्च धमन्यस्तत्र विद्धस्य श्वयथुर्मांसशोषः सिराग्रन्थयो मरणं च मेदोवहे द्वे तयोर्मूलं कटी वृक्कौ च तत्र विद्धस्य स्वेदागमनं स्निग्धाङ्गता तालुशोषः स्थूलशोफता पिपासा च मूत्रवहे द्वे तयोर्मूलं बस्तिर्मेढ्रं च तत्र विद्धस्यानद्धबस्तिता मूत्रनिरोधः स्तब्धमेढ्रता च पुरीषवहे द्वे तयोर्मूलं पक्वाशयो गुदं च तत्र विद्धस्यानाहो दुर्गन्धता ग्रथितान्त्रता च शुक्रवहे द्वे तयोर्मूलं स्तनौ वृषणौ च तत्र विद्धस्य क्लीबता चिरात्प्रसेको रक्तशुक्रता च आर्तववहे द्वे तयोर्मूलं गर्भाशय आर्तववाहिन्यश्च धमन्यस्तत्र विद्धाया वन्ध्यात्वं मैथुनासहिष्णुत्वमार्तवनाशश्च सेवनीछेदाद्रुजाप्रादुर्भावो बस्तिगुदविद्धलक्षणं प्रागुक्तम् इति
स्रोतोविद्धं तु प्रत्याख्यायोपचरेत् उद्धृतशल्यं तु क्षतविधानेनोपचरेत्
ata ūrdhvaṃ srotasāṃ mūlaviddhalakṣaṇam upadekṣyāmaḥ
tāni tu prāṇānnodakarasaraktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārtavavahāni yeṣvadhikāraḥ ekeṣāṃ bahūni eteṣāṃ viśeṣā bahavaḥ
tatra prāṇavahe dve tayormūlaṃ hṛdayaṃ rasavāhinyaśca dhamanyastatra viddhasya krośanavinamanamohanabhramaṇavepanāni maraṇaṃ vā bhavati annavahe dve tayormūlamāmāśayo 'nnavāhinyaśca dhamanyastatra viddhasyādhmānaṃ śūlānnadveṣaśchardiḥ pipāsāndhyaṃ maraṇaṃ ca udakavahe dve tayormūlaṃ tālu kloma ca tatra viddhasya pipāsā sadyomaraṇaṃ ca rasavahe dve tayormūlaṃ hṛdayaṃ rasavāhinyaśca dhamanyastatra viddhasya śoṣaḥ prāṇavahaviddhavacca maraṇaṃ talliṅgāni ca raktavahe dve tayormūlaṃ yakṛtplīhānau raktavāhinyaśca dhamanyastatra viddhasya śyāvāṅgatā jvaro dāhaḥ pāṇḍutā śoṇitāgamanaṃ raktanetratā ca māṃsavahe dve tayormūlaṃ snāyutvacaṃ raktavahāśca dhamanyastatra viddhasya śvayathurmāṃsaśoṣaḥ sirāgranthayo maraṇaṃ ca medovahe dve tayormūlaṃ kaṭī vṛkkau ca tatra viddhasya svedāgamanaṃ snigdhāṅgatā tāluśoṣaḥ sthūlaśophatā pipāsā ca mūtravahe dve tayormūlaṃ bastirmeḍhraṃ ca tatra viddhasyānaddhabastitā mūtranirodhaḥ stabdhameḍhratā ca purīṣavahe dve tayormūlaṃ pakvāśayo gudaṃ ca tatra viddhasyānāho durgandhatā grathitāntratā ca śukravahe dve tayormūlaṃ stanau vṛṣaṇau ca tatra viddhasya klībatā cirātpraseko raktaśukratā ca ārtavavahe dve tayormūlaṃ garbhāśaya ārtavavāhinyaśca dhamanyastatra viddhāyā vandhyātvaṃ maithunāsahiṣṇutvamārtavanāśaśca sevanīchedādrujāprādurbhāvo bastigudaviddhalakṣaṇaṃ prāguktam iti
srotoviddhaṃ tu pratyākhyāyopacaret uddhṛtaśalyaṃ tu kṣatavidhānenopacaret
- 13
भवति चात्र
मूलात्खादन्तरं देहे प्रसृतं त्वभिवाहि यत्
स्रोतस्तदिति विज्ञेयं सिराधमनिवर्जितम्
bhavati cātra
mūlātkhādantaraṃ dehe prasṛtaṃ tvabhivāhi yat
srotastaditi vijñeyaṃ sirādhamanivarjitam

