51 shlokas
- 1
अथातः शरीरसंख्याव्याकरणं शारीरं व्याख्यास्यामः
athātaḥ śarīrasaṃkhyāvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
शुक्रशोणितं गर्भाशयस्थम् आत्मप्रकृतिविकारसंमूर्छितं गर्भ इत्युच्यते
तं चेतनावस्थितं वायुर्विभजति तेज एनं पचति आपः क्लेदयन्ति पृथिवी संहन्ति आकाशं विवर्धयति एवं विवर्धितः स यदा हस्तपादजिह्वाघ्राणकर्णनितम्बादिभिर् अङ्गैर् उपेतस्तदा शरीरम् इति संज्ञां लभते
तच्च षडङ्गं शाखाश्चतस्रो मध्यं पञ्चमं षष्ठं शिर इति
śukraśoṇitaṃ garbhāśayastham ātmaprakṛtivikārasaṃmūrchitaṃ garbha ityucyate
taṃ cetanāvasthitaṃ vāyurvibhajati teja enaṃ pacati āpaḥ kledayanti pṛthivī saṃhanti ākāśaṃ vivardhayati evaṃ vivardhitaḥ sa yadā hastapādajihvāghrāṇakarṇanitambādibhir aṅgair upetastadā śarīram iti saṃjñāṃ labhate
tacca ṣaḍaṅgaṃ śākhāścatasro madhyaṃ pañcamaṃ ṣaṣṭhaṃ śira iti
- 4
अतः परं प्रत्यङ्गानि वक्ष्यन्ते मस्तकोदरपृष्ठनाभिललाटनासाचिबुकवस्तिग्रीवा इत्य् एता एकैकाः कर्णनेत्रभ्रूशङ्खांसगण्डकक्षस्तनवृषणपार्श्वस्फिग्जानुबाहूरुप्रभृतयो द्वे द्वे विंशतिरङ्गुलयः स्रोतांसि वक्ष्यमाणानि एष प्रत्यङ्गविभाग उक्तः
ataḥ paraṃ pratyaṅgāni vakṣyante mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭanāsācibukavastigrīvā ity etā ekaikāḥ karṇanetrabhrūśaṅkhāṃsagaṇḍakakṣastanavṛṣaṇapārśvasphigjānubāhūruprabhṛtayo dve dve viṃśatiraṅgulayaḥ srotāṃsi vakṣyamāṇāni eṣa pratyaṅgavibhāga uktaḥ
- 5
तस्य पुनः संख्यानं त्वचः कला धातवो मला दोषा यकृत्प्लीहानौ फुप्फुस उण्डुको हृदयमाशया अन्त्राणि वृक्कौ स्रोतांसि कण्डरा जालानि कूर्चा रज्जवः सेवन्यः संघाताः सीमन्ता अस्थीनि संधयः स्नायवः पेश्यो मर्माणि सिरा धमन्यो योगवहानि स्रोतांसि च
tasya punaḥ saṃkhyānaṃ tvacaḥ kalā dhātavo malā doṣā yakṛtplīhānau phupphusa uṇḍuko hṛdayamāśayā antrāṇi vṛkkau srotāṃsi kaṇḍarā jālāni kūrcā rajjavaḥ sevanyaḥ saṃghātāḥ sīmantā asthīni saṃdhayaḥ snāyavaḥ peśyo marmāṇi sirā dhamanyo yogavahāni srotāṃsi ca
- 6
त्वचः सप्त कलाः सप्त आशयाः सप्त धातवः सप्त सप्त सिराशतानि पञ्च पेशीशतानि नव स्नायुशतानि त्रीण्यस्थिशतानि द्वे दशोत्तरे संधिशते सप्तोत्तरं मर्मशतं चतुर्विंशतिर्धमन्यस्त्रयो दोषास्त्रयो मला नव स्रोतांसि चेति समासः
tvacaḥ sapta kalāḥ sapta āśayāḥ sapta dhātavaḥ sapta sapta sirāśatāni pañca peśīśatāni nava snāyuśatāni trīṇyasthiśatāni dve daśottare saṃdhiśate saptottaraṃ marmaśataṃ caturviṃśatirdhamanyastrayo doṣāstrayo malā nava srotāṃsi ceti samāsaḥ
- 7
विस्तारो ऽत ऊर्ध्वं त्वचो ऽभिहिताः कला धातवो मला दोषा यकृत्प्लीहानौ फुप्फुस उण्डुको हृदयं वृक्कौ च
vistāro 'ta ūrdhvaṃ tvaco 'bhihitāḥ kalā dhātavo malā doṣā yakṛtplīhānau phupphusa uṇḍuko hṛdayaṃ vṛkkau ca
- 8
आशयास्तु वाताशयः पित्ताशयः श्लेष्माशयो रक्ताशय आमाशयः पक्वाशयो मूत्राशयः स्त्रीणां गर्भाशयो ऽष्टम इति
āśayāstu vātāśayaḥ pittāśayaḥ śleṣmāśayo raktāśaya āmāśayaḥ pakvāśayo mūtrāśayaḥ strīṇāṃ garbhāśayo 'ṣṭama iti
- 9
सार्धत्रिव्यामान्यन्त्राणि पुंसां स्त्रीणामर्धव्यामहीनानि
sārdhatrivyāmānyantrāṇi puṃsāṃ strīṇāmardhavyāmahīnāni
- 10
श्रवणनयनवदनघ्राणगुदमेढ्राणि नव स्रोतांसि नराणां बहिर्मुखानि एतान्येव स्त्रीणामपराणि च त्रीणि द्वे स्तनयोर् अधस्ताद्रक्तवहं च
śravaṇanayanavadanaghrāṇagudameḍhrāṇi nava srotāṃsi narāṇāṃ bahirmukhāni etānyeva strīṇāmaparāṇi ca trīṇi dve stanayor adhastādraktavahaṃ ca
- 11
षोडश कण्डरास्तासां चतस्रः पादयोस्तावत्यो हस्तग्रीवापृष्ठेषु तत्र हस्तपादगतानां कण्डराणां नखा अग्रप्ररोहा ग्रीवाहृदयनिबन्धिनीनाम् अधोभागगतानां मेढ्रं श्रोणिपृष्ठनिबन्धिनीनाम् अधोभागगतानां बिम्बं मूर्धोरुवक्षोऽंसपिण्डादीनां च
ṣoḍaśa kaṇḍarāstāsāṃ catasraḥ pādayostāvatyo hastagrīvāpṛṣṭheṣu tatra hastapādagatānāṃ kaṇḍarāṇāṃ nakhā agraprarohā grīvāhṛdayanibandhinīnām adhobhāgagatānāṃ meḍhraṃ śroṇipṛṣṭhanibandhinīnām adhobhāgagatānāṃ bimbaṃ mūrdhoruvakṣo'ṃsapiṇḍādīnāṃ ca
- 12
मांससिरास्नाय्वस्थिजालानि प्रत्येकं चत्वारि चत्वारि तानि मणिबन्धगुल्फसंश्रितानि परस्परनिबद्धानि परस्परसंश्लिष्टानि परस्परगवाक्षितानि चेति यैर्गवाक्षितमिदं शरीरम्
māṃsasirāsnāyvasthijālāni pratyekaṃ catvāri catvāri tāni maṇibandhagulphasaṃśritāni parasparanibaddhāni parasparasaṃśliṣṭāni parasparagavākṣitāni ceti yairgavākṣitamidaṃ śarīram
- 13
षट्कूर्चास्ते हस्तपादग्रीवामेढ्रेषु हस्तयोर्द्वौ पादयोर्द्वौ ग्रीवामेढ्रयोर् एकैकः
ṣaṭkūrcāste hastapādagrīvāmeḍhreṣu hastayordvau pādayordvau grīvāmeḍhrayor ekaikaḥ
- 14
महत्यो मांसरज्जवश्चतस्रः पृष्ठवंशम् उभयतः पेशीनिबन्धनार्थं द्वे बाह्ये आभ्यन्तरे च द्वे
mahatyo māṃsarajjavaścatasraḥ pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ peśīnibandhanārthaṃ dve bāhye ābhyantare ca dve
- 15
सप्त सेवन्यः शिरसि विभक्ताः पञ्च जिह्वाशेफसोर् एकैका ताः परिहर्तव्याः शस्त्रेण
sapta sevanyaḥ śirasi vibhaktāḥ pañca jihvāśephasor ekaikā tāḥ parihartavyāḥ śastreṇa
- 16
चतुर्दशास्थ्नां संघातास्तेषां त्रयो गुल्फजानुवङ्क्षणेषु एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ त्रिकशिरसोर् एकैकः
caturdaśāsthnāṃ saṃghātāsteṣāṃ trayo gulphajānuvaṅkṣaṇeṣu etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau trikaśirasor ekaikaḥ
- 17
चतुर्दशैव सीमन्तास्ते चास्थिसंघातवद्गणनीया यतस्तैर्युक्ता अस्थिसंघाता ये ह्य् उक्ताः संघातास्ते खल्वष्टादशैकेषाम्
caturdaśaiva sīmantāste cāsthisaṃghātavadgaṇanīyā yatastairyuktā asthisaṃghātā ye hy uktāḥ saṃghātāste khalvaṣṭādaśaikeṣām
- 18
त्रीणि सषष्टीन्य् अस्थिशतानि वेदवादिनो भाषन्ते शल्यतन्त्रे तु त्रीण्येव शतानि
तेषां सविंशमस्थिशतं शाखासु सप्तदशोत्तरं शतं श्रोणिपार्श्वपृष्ठोरःसु ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं त्रिषष्टिः एवमस्थ्नां त्रीणि शतानि पूर्यन्ते
trīṇi saṣaṣṭīny asthiśatāni vedavādino bhāṣante śalyatantre tu trīṇyeva śatāni
teṣāṃ saviṃśamasthiśataṃ śākhāsu saptadaśottaraṃ śataṃ śroṇipārśvapṛṣṭhoraḥsu grīvāṃ pratyūrdhvaṃ triṣaṣṭiḥ evamasthnāṃ trīṇi śatāni pūryante
- 19
एकैकस्यां तु पादाङ्गुल्यां त्रीणि त्रीणि तानि पञ्चदश तलकूर्चगुल्फसंश्रितानि दश पार्ष्ण्यामेकं जङ्घायां द्वे जानुन्येकम् एकमूराविति त्रिंशदेवमेकस्मिन्सक्थ्नि भवन्ति एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ श्रोण्यां पञ्च तेषां गुदभगनितम्बेषु चत्वारि त्रिकसंश्रितम् एकं पार्श्वे षट्त्रिंशदेकस्मिन्द्वितीये ऽप्येवं पृष्ठे त्रिंशत् अष्टावुरसि द्वे अंसफलके ग्रीवायां नव कण्ठनाड्यां चत्वारि द्वे हन्वोर्दन्ता द्वात्रिंशत्नासायां त्रीणि एकं तालुनि गण्डकर्णशङ्खेष्वेकैकं षट्शिरसीति
ekaikasyāṃ tu pādāṅgulyāṃ trīṇi trīṇi tāni pañcadaśa talakūrcagulphasaṃśritāni daśa pārṣṇyāmekaṃ jaṅghāyāṃ dve jānunyekam ekamūrāviti triṃśadevamekasminsakthni bhavanti etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau śroṇyāṃ pañca teṣāṃ gudabhaganitambeṣu catvāri trikasaṃśritam ekaṃ pārśve ṣaṭtriṃśadekasmindvitīye 'pyevaṃ pṛṣṭhe triṃśat aṣṭāvurasi dve aṃsaphalake grīvāyāṃ nava kaṇṭhanāḍyāṃ catvāri dve hanvordantā dvātriṃśatnāsāyāṃ trīṇi ekaṃ tāluni gaṇḍakarṇaśaṅkheṣvekaikaṃ ṣaṭśirasīti
- 20
एतानि पञ्चविधानि भवन्ति तद्यथा कपालरुचकतरुणवलयनलकसंज्ञानि
तेषां जानुनितम्बांसगण्डतालुशङ्खशिरःसु कपालानि दशनास्तु रुचकानि घ्राणकर्णग्रीवाक्षिकोशेषु तरुणानि पार्श्वपृष्ठोरःसु वलयानि शेषाणि नलकसंज्ञानि
etāni pañcavidhāni bhavanti tadyathā kapālarucakataruṇavalayanalakasaṃjñāni
teṣāṃ jānunitambāṃsagaṇḍatāluśaṅkhaśiraḥsu kapālāni daśanāstu rucakāni ghrāṇakarṇagrīvākṣikośeṣu taruṇāni pārśvapṛṣṭhoraḥsu valayāni śeṣāṇi nalakasaṃjñāni
- 21
भवन्ति चात्र
अभ्यन्तरगतैः सारैर्यथा तिष्ठन्ति भूरुहाः
अस्थिसारैस्तथा देहा ध्रियन्ते देहिनां ध्रुवम्
bhavanti cātra
abhyantaragataiḥ sārairyathā tiṣṭhanti bhūruhāḥ
asthisāraistathā dehā dhriyante dehināṃ dhruvam
- 22
तस्माच्चिरविनष्टेषु त्वङ्मांसेषु शरीरिणाम्
अस्थीनि न विनश्यन्ति साराण्येतानि देहिनाम्
tasmācciravinaṣṭeṣu tvaṅmāṃseṣu śarīriṇām
asthīni na vinaśyanti sārāṇyetāni dehinām
- 23
मांसान्यत्र निबद्धानि सिराभिः स्नायुभिस्तथा
अस्थीन्यालम्बनं कृत्वा न शीर्यन्ते पतन्ति वा
māṃsānyatra nibaddhāni sirābhiḥ snāyubhistathā
asthīnyālambanaṃ kṛtvā na śīryante patanti vā
- 24
संधयस्तु द्विविधाश्चेष्टावन्तः स्थिराश्च
saṃdhayastu dvividhāśceṣṭāvantaḥ sthirāśca
- 25
शाखासु हन्वोः कट्यां च चेष्टावन्तस्तु संधयः
शेषास्तु संधयः सर्वे विज्ञेया हि स्थिरा बुधैः
śākhāsu hanvoḥ kaṭyāṃ ca ceṣṭāvantastu saṃdhayaḥ
śeṣāstu saṃdhayaḥ sarve vijñeyā hi sthirā budhaiḥ
- 26
संख्यातस्तु दशोत्तरे द्वे शते तेषां शाखास्वष्टषष्टिः एकोनषष्टिः कोष्ठे ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं त्र्यशीतिः
एकैकस्यां पादाङ्गुल्यां त्रयस्त्रयो द्वावङ्गुष्ठे ते चतुर्दश जानुगुल्फवङ्क्षणेष्वेकैक एवं सप्तदशैकस्मिन्सक्थ्नि भवन्ति एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ त्रयः कटीकपालेषु चतुर्विंशतिः पृष्ठवंशे तावन्त एव पार्श्वयोर् उरस्यष्टौ तावन्त एव ग्रीवायां त्रयः कण्ठे नाडीषु हृदयक्लोमनिबद्धास्वष्टादश दन्तपरिमाणा दन्तमूलेषु एकः काकलके नासायां च द्वौ वर्त्ममण्डलजौ नेत्राश्रयौ गण्डकर्णशङ्खेष्वेकैको द्वौ हनुसंधी द्वावुपरिष्टाद्भ्रुवोः शङ्खयोश्च पञ्च शिरःकपालेषु एको मूर्ध्नि
saṃkhyātastu daśottare dve śate teṣāṃ śākhāsvaṣṭaṣaṣṭiḥ ekonaṣaṣṭiḥ koṣṭhe grīvāṃ pratyūrdhvaṃ tryaśītiḥ
ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ trayastrayo dvāvaṅguṣṭhe te caturdaśa jānugulphavaṅkṣaṇeṣvekaika evaṃ saptadaśaikasminsakthni bhavanti etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau trayaḥ kaṭīkapāleṣu caturviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe tāvanta eva pārśvayor urasyaṣṭau tāvanta eva grīvāyāṃ trayaḥ kaṇṭhe nāḍīṣu hṛdayaklomanibaddhāsvaṣṭādaśa dantaparimāṇā dantamūleṣu ekaḥ kākalake nāsāyāṃ ca dvau vartmamaṇḍalajau netrāśrayau gaṇḍakarṇaśaṅkheṣvekaiko dvau hanusaṃdhī dvāvupariṣṭādbhruvoḥ śaṅkhayośca pañca śiraḥkapāleṣu eko mūrdhni
- 27
त एते संधयो ऽष्टविधाः कोरोलूखलसामुद्गप्रतरतुन्नसेवनीवायसतुण्डमण्डलशङ्खावर्ताः
तेषाम् अङ्गुलिमणिबन्धगुल्फजानुकूर्परेषु कोराः संधयः कक्षावङ्क्षणदशनेषूलूखलाः अंसपीठगुदभगनितम्बेषु सामुद्गा ग्रीवापृष्ठवंशयोः प्रतराः शिरःकटीकपालेषु तुन्नसेवन्यो हन्वोर् उभयतस्तु वायसतुण्डाः कण्ठहृदयनेत्रक्लोमनाडीषु मण्डलाः श्रोत्रशृङ्गाटकेषु शङ्खावर्ताः
तेषां नामभिर् एवाकृतयः प्रायेण व्याख्याताः
ta ete saṃdhayo 'ṣṭavidhāḥ korolūkhalasāmudgaprataratunnasevanīvāyasatuṇḍamaṇḍalaśaṅkhāvartāḥ
teṣām aṅgulimaṇibandhagulphajānukūrpareṣu korāḥ saṃdhayaḥ kakṣāvaṅkṣaṇadaśaneṣūlūkhalāḥ aṃsapīṭhagudabhaganitambeṣu sāmudgā grīvāpṛṣṭhavaṃśayoḥ pratarāḥ śiraḥkaṭīkapāleṣu tunnasevanyo hanvor ubhayatastu vāyasatuṇḍāḥ kaṇṭhahṛdayanetraklomanāḍīṣu maṇḍalāḥ śrotraśṛṅgāṭakeṣu śaṅkhāvartāḥ
teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ
- 28
अस्थ्नां तु संधयो ह्य् एते केवलाः परिकीर्तिताः
पेशीस्नायुसिराणां तु संधिसंख्या न विद्यते
asthnāṃ tu saṃdhayo hy ete kevalāḥ parikīrtitāḥ
peśīsnāyusirāṇāṃ tu saṃdhisaṃkhyā na vidyate
- 29
नव स्नायुशतानि
तासां शाखासु षट्शतानि द्वे शते त्रिंशच्च कोष्ठे ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं सप्ततिः
एकैकस्यां तु पादाङ्गुल्यां षट्निचितास्तास्त्रिंशत्तावत्य एव तलकूर्चगुल्फेषु तावत्य एव जङ्घायां दश जानुनि चत्वारिंशदूरौ दश वङ्क्षणे शतमध्यर्धमेवमेकस्मिन्सक्थ्नि भवन्ति एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ षष्टिः कट्यां पृष्ठे ऽशीतिः पार्श्वयोः षष्टिः उरसि त्रिंशत्षट्त्रिंशद्ग्रीवायां मूर्ध्नि चतुस्त्रिंशत् एवं नव स्नायुशतानि व्याख्यातानि
nava snāyuśatāni
tāsāṃ śākhāsu ṣaṭśatāni dve śate triṃśacca koṣṭhe grīvāṃ pratyūrdhvaṃ saptatiḥ
ekaikasyāṃ tu pādāṅgulyāṃ ṣaṭnicitāstāstriṃśattāvatya eva talakūrcagulpheṣu tāvatya eva jaṅghāyāṃ daśa jānuni catvāriṃśadūrau daśa vaṅkṣaṇe śatamadhyardhamevamekasminsakthni bhavanti etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau ṣaṣṭiḥ kaṭyāṃ pṛṣṭhe 'śītiḥ pārśvayoḥ ṣaṣṭiḥ urasi triṃśatṣaṭtriṃśadgrīvāyāṃ mūrdhni catustriṃśat evaṃ nava snāyuśatāni vyākhyātāni
- 30
भवन्ति चात्र
स्नायूश्चतुर्विधा विद्यात्तास्तु सर्वा निबोध मे
प्रतानवत्यो वृत्ताश्च पृथ्व्यश्च शुषिरास्तथा
bhavanti cātra
snāyūścaturvidhā vidyāttāstu sarvā nibodha me
pratānavatyo vṛttāśca pṛthvyaśca śuṣirāstathā

