23 shlokas
- 1
अथातः सिरावर्णविभक्तिशारीरं व्याख्यास्यामः
athātaḥ sirāvarṇavibhaktiśārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
सप्त सिराशतानि भवन्ति याभिर् इदं शरीरमाराम इव जलहारिणीभिः केदार इव च कुल्याभिर् उपस्निह्यते ऽनुगृह्यते चाकुञ्चनप्रसारणादिभिर्विशेषैः द्रुमपत्रसेवनीनाम् इव च तासां प्रतानाः तासां नाभिर्मूलं ततश्च प्रसरन्त्यूर्ध्वमधस्तिर्यक्च
sapta sirāśatāni bhavanti yābhir idaṃ śarīramārāma iva jalahāriṇībhiḥ kedāra iva ca kulyābhir upasnihyate 'nugṛhyate cākuñcanaprasāraṇādibhirviśeṣaiḥ drumapatrasevanīnām iva ca tāsāṃ pratānāḥ tāsāṃ nābhirmūlaṃ tataśca prasarantyūrdhvamadhastiryakca
- 4
भवतश्चात्र
यावत्यस्तु सिराः काये सम्भवन्ति शरीरिणाम्
नाभ्यां सर्वा निबद्धास्ताः प्रतन्वन्ति समन्ततः
bhavataścātra
yāvatyastu sirāḥ kāye sambhavanti śarīriṇām
nābhyāṃ sarvā nibaddhāstāḥ pratanvanti samantataḥ
- 5
नाभिस्थाः प्राणिनां प्राणाः प्राणान्नाभिर्व्युपाश्रिता
सिराभिर् आवृता नाभिश्चक्रनाभिर् इवारकैः
nābhisthāḥ prāṇināṃ prāṇāḥ prāṇānnābhirvyupāśritā
sirābhir āvṛtā nābhiścakranābhir ivārakaiḥ
- 6
तासां मूलसिराश्चत्वारिंशत्तासां वातवाहिन्यो दश पित्तवाहिन्यो दश कफवाहिन्यो दश दश रक्तवाहिन्यः
तासां तु वातवाहिनीनां वातस्थानगतानां पञ्चसप्ततिशतं भवति तावत्य एव पित्तवाहिन्यः पित्तस्थाने कफवाहिन्यश्च कफस्थाने रक्तवाहिन्यश्च यकृत्प्लीह्नोः एवमेतानि सप्त सिराशतानि
tāsāṃ mūlasirāścatvāriṃśattāsāṃ vātavāhinyo daśa pittavāhinyo daśa kaphavāhinyo daśa daśa raktavāhinyaḥ
tāsāṃ tu vātavāhinīnāṃ vātasthānagatānāṃ pañcasaptatiśataṃ bhavati tāvatya eva pittavāhinyaḥ pittasthāne kaphavāhinyaśca kaphasthāne raktavāhinyaśca yakṛtplīhnoḥ evametāni sapta sirāśatāni
- 7
तत्र वातवाहिन्यः सिरा एकस्मिन्सक्थ्नि पञ्चविंशतिः एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ
विशेषतस्तु कोष्ठे चतुस्त्रिंशत्तासां गुदमेढ्राश्रिताः श्रोण्यामष्टौ द्वे द्वे पार्श्वयोः षट्पृष्ठे तावत्य एव चोदरे दश वक्षसि
एकचत्वारिंशज्जत्रुण ऊर्ध्वं तासां चतुर्दश ग्रीवायां कर्णयोश्चतस्रो नव जिह्वायां षट्नासिकायाम् अष्टौ नेत्रयोः एवम् एतत्पञ्चसप्ततिशतं वातवाहिनीनां सिराणां व्याख्यातं भवति
एष एव विभागः शेषाणाम् अपि
विशेषतस्तु पित्तवाहिन्यो नेत्रयोर्दश कर्णयोर्द्वे एवं रक्तवाहाः कफवहाश्च
एवमेतानि सप्त सिराशतानि सविभागानि व्याख्यातानि
tatra vātavāhinyaḥ sirā ekasminsakthni pañcaviṃśatiḥ etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau
viśeṣatastu koṣṭhe catustriṃśattāsāṃ gudameḍhrāśritāḥ śroṇyāmaṣṭau dve dve pārśvayoḥ ṣaṭpṛṣṭhe tāvatya eva codare daśa vakṣasi
ekacatvāriṃśajjatruṇa ūrdhvaṃ tāsāṃ caturdaśa grīvāyāṃ karṇayoścatasro nava jihvāyāṃ ṣaṭnāsikāyām aṣṭau netrayoḥ evam etatpañcasaptatiśataṃ vātavāhinīnāṃ sirāṇāṃ vyākhyātaṃ bhavati
eṣa eva vibhāgaḥ śeṣāṇām api
viśeṣatastu pittavāhinyo netrayordaśa karṇayordve evaṃ raktavāhāḥ kaphavahāśca
evametāni sapta sirāśatāni savibhāgāni vyākhyātāni
- 8
भवन्ति चात्र
क्रियाणाम् अप्रतीघातम् अमोहं बुद्धिकर्मणाम्
करोत्यन्यान्गुणांश्चापि स्वाः सिराः पवनश्चरन्
bhavanti cātra
kriyāṇām apratīghātam amohaṃ buddhikarmaṇām
karotyanyānguṇāṃścāpi svāḥ sirāḥ pavanaścaran
- 9
यदा तु कुपितो वायुः स्वाः सिराः प्रतिपद्यते
तदास्य विविधा रोगा जायन्ते वातसंभवाः
yadā tu kupito vāyuḥ svāḥ sirāḥ pratipadyate
tadāsya vividhā rogā jāyante vātasaṃbhavāḥ
- 10
भ्राजिष्णुताम् अन्नरुचिम् अग्निदीप्तिम् अरोगताम्
संसर्पत्स्वाः सिराः पित्तं कुर्याच्चान्यान्गुणान् अपि
bhrājiṣṇutām annarucim agnidīptim arogatām
saṃsarpatsvāḥ sirāḥ pittaṃ kuryāccānyānguṇān api
- 11
यदा प्रकुपितं पित्तं सेवते स्ववहाः सिराः
तदास्य विविधा रोगा जायन्ते पित्तसंभवाः
yadā prakupitaṃ pittaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ
tadāsya vividhā rogā jāyante pittasaṃbhavāḥ
- 12
स्नेहमङ्गेषु सन्धीनां स्थैर्यं बलमुदीर्णताम्
करोत्यन्यान्गुणांश्चापि बलासः स्वाः सिराश्चरन्
snehamaṅgeṣu sandhīnāṃ sthairyaṃ balamudīrṇatām
karotyanyānguṇāṃścāpi balāsaḥ svāḥ sirāścaran
- 13
यदा तु कुपितः श्लेष्मा स्वाः सिराः प्रतिपद्यते
तदास्य विविधा रोगा जायन्ते श्लेष्मसंभवाः
yadā tu kupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ pratipadyate
tadāsya vividhā rogā jāyante śleṣmasaṃbhavāḥ
- 14
धातूनां पूरणं स्पर्शज्ञानम् असंशयम्
स्वाः सिराः संचरद्रक्तं कुर्याच्चान्यान्गुणान् अपि
dhātūnāṃ pūraṇaṃ sparśajñānam asaṃśayam
svāḥ sirāḥ saṃcaradraktaṃ kuryāccānyānguṇān api
- 15
यदा तु कुपितं रक्तं सेवते स्ववहाः सिराः
तदास्य विविधा रोगा जायन्ते रक्तसंभवाः
yadā tu kupitaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ
tadāsya vividhā rogā jāyante raktasaṃbhavāḥ
- 16
न हि वातं सिराः काश्चिन्न पित्तं केवलं तथा
श्लेष्माणं वा वहन्त्येता अतः सर्ववहाः स्मृताः
na hi vātaṃ sirāḥ kāścinna pittaṃ kevalaṃ tathā
śleṣmāṇaṃ vā vahantyetā ataḥ sarvavahāḥ smṛtāḥ
- 17
प्रदुष्टानां हि दोषाणां मूर्छितानां प्रधावताम्
ध्रुवम् उन्मार्गगमनम् अतः सर्ववहाः स्मृताः
praduṣṭānāṃ hi doṣāṇāṃ mūrchitānāṃ pradhāvatām
dhruvam unmārgagamanam ataḥ sarvavahāḥ smṛtāḥ
- 18
तत्रारुणा वातवहाः पूर्यन्ते वायुना सिराः
पित्तादुष्णाश्च नीलाश्च शीता गौर्यः स्थिराः कफात्
असृग्वहास्तु रोहिण्यः सिरा नात्युष्णशीतलाः
tatrāruṇā vātavahāḥ pūryante vāyunā sirāḥ
pittāduṣṇāśca nīlāśca śītā gauryaḥ sthirāḥ kaphāt
asṛgvahāstu rohiṇyaḥ sirā nātyuṣṇaśītalāḥ
- 19
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि न विध्येद्याः सिरा भिषक्
वैकल्यं मरणं चापि व्यधात्तासां ध्रुवं भवेत्
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi na vidhyedyāḥ sirā bhiṣak
vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi vyadhāttāsāṃ dhruvaṃ bhavet
- 20
सिराशतानि चत्वारि विद्याच्छाखासु बुद्धिमान्
षट्त्रिंशच्च शतं कोष्ठे चतुःषष्टिं च मूर्धनि
sirāśatāni catvāri vidyācchākhāsu buddhimān
ṣaṭtriṃśacca śataṃ koṣṭhe catuḥṣaṣṭiṃ ca mūrdhani
- 21
शाखासु षोडश सिराः कोष्ठे द्वात्रिंशदेव तु
पञ्चाशज्जत्रुणश्चोर्ध्वम् अव्यध्याः परिकीर्तिताः
śākhāsu ṣoḍaśa sirāḥ koṣṭhe dvātriṃśadeva tu
pañcāśajjatruṇaścordhvam avyadhyāḥ parikīrtitāḥ
- 22
तत्र सिराशतमेकस्मिन्सक्थ्नि भवति तासां जालधरा त्वेका तिस्रश्चाभ्यन्तरास्तत्रोर्वीसंज्ञे द्वे लोहिताक्षसंज्ञा चैका एतास्त्वव्यध्या एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ एवमशस्त्रकृत्याः षोडश शाखासु
द्वात्रिंशच्छ्रोण्यां तासाम् अष्टावशस्त्रकृत्याः द्वे द्वे विटपयोः कटीकतरुणयोश्च अष्टावष्टावेकैकस्मिन्पार्श्वे तासामेकैकामूर्ध्वगां परिहरेत्पार्श्वसन्धिगते च द्वे चतस्रो विंशतिश्च पृष्ठे पृष्ठवंशमुभयतस्तासामूर्ध्वगामिन्यौ द्वे द्वे परिहरेद्बृहतीसिरे तावत्य एवोदरे तासां मेढ्रोपरि रोमराजीमुभयतो द्वे द्वे परिहरेत्चत्वारिंशद्वक्षसि तासां चतुर्दशाशस्त्रकृत्या हृदये द्वे द्वे द्वे स्तनमूले स्तनरोहितापलापस्तम्भेषूभयतो ऽष्टौ एवं द्वात्रिंशदशस्त्रकृत्याः पृष्ठोदरोरःसु भवन्ति
चतुःषष्टिसिराशतं जत्रुण ऊर्ध्वं भवति तत्र षट्पञ्चाशच्छिरोधरायां तासामष्टौ चतस्रश्च मर्मसंज्ञाः परिहरेत्द्वे कृकाटिकयोः द्वे विधुरयोः एवं ग्रीवायां षोडशाव्यध्याः हन्वोर् उभयतो ऽष्टावष्टौ तासां तु सन्धिधमन्यौ द्वे द्वे परिहरेत्षट्त्रिंशज्जिह्वायां तासामधः षोडशाशस्त्रकृत्याः रसवहे द्वे वाग्वहे च द्वे द्विर्द्वादश नासायां तासाम् औपनासिक्यश्चतस्रः परिहरेत्तासाम् एव च तालुन्येकां मृदावुद्देशे अष्टत्रिंशद् उभयोर्नेत्रयोः तासामेकामपाङ्गयोः परिहरेत्कर्णयोर्दश तासां शब्दवाहिनीमेकैकां परिहरेत्नासानेत्रगतास्तु ललाटे षष्टिः तासां केशान्तानुगताश्चतस्रः आवर्तयोर् एकैका स्थपन्यां चैका परिहर्तव्या शङ्खयोर्दश तासां शङ्खसन्धिगतामेकैकां परिहरेत्द्वादश मूर्ध्नि तासामुत्क्षेपयोर्द्वे परिहरेत्सीमन्तेष्वेकैकाम् एकामधिपताविति एवमशस्त्रकृत्याः पञ्चाशज्जत्रुण ऊर्ध्वम् इति
tatra sirāśatamekasminsakthni bhavati tāsāṃ jāladharā tvekā tisraścābhyantarāstatrorvīsaṃjñe dve lohitākṣasaṃjñā caikā etāstvavyadhyā etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau evamaśastrakṛtyāḥ ṣoḍaśa śākhāsu
dvātriṃśacchroṇyāṃ tāsām aṣṭāvaśastrakṛtyāḥ dve dve viṭapayoḥ kaṭīkataruṇayośca aṣṭāvaṣṭāvekaikasminpārśve tāsāmekaikāmūrdhvagāṃ pariharetpārśvasandhigate ca dve catasro viṃśatiśca pṛṣṭhe pṛṣṭhavaṃśamubhayatastāsāmūrdhvagāminyau dve dve pariharedbṛhatīsire tāvatya evodare tāsāṃ meḍhropari romarājīmubhayato dve dve pariharetcatvāriṃśadvakṣasi tāsāṃ caturdaśāśastrakṛtyā hṛdaye dve dve dve stanamūle stanarohitāpalāpastambheṣūbhayato 'ṣṭau evaṃ dvātriṃśadaśastrakṛtyāḥ pṛṣṭhodaroraḥsu bhavanti
catuḥṣaṣṭisirāśataṃ jatruṇa ūrdhvaṃ bhavati tatra ṣaṭpañcāśacchirodharāyāṃ tāsāmaṣṭau catasraśca marmasaṃjñāḥ pariharetdve kṛkāṭikayoḥ dve vidhurayoḥ evaṃ grīvāyāṃ ṣoḍaśāvyadhyāḥ hanvor ubhayato 'ṣṭāvaṣṭau tāsāṃ tu sandhidhamanyau dve dve pariharetṣaṭtriṃśajjihvāyāṃ tāsāmadhaḥ ṣoḍaśāśastrakṛtyāḥ rasavahe dve vāgvahe ca dve dvirdvādaśa nāsāyāṃ tāsām aupanāsikyaścatasraḥ pariharettāsām eva ca tālunyekāṃ mṛdāvuddeśe aṣṭatriṃśad ubhayornetrayoḥ tāsāmekāmapāṅgayoḥ pariharetkarṇayordaśa tāsāṃ śabdavāhinīmekaikāṃ pariharetnāsānetragatāstu lalāṭe ṣaṣṭiḥ tāsāṃ keśāntānugatāścatasraḥ āvartayor ekaikā sthapanyāṃ caikā parihartavyā śaṅkhayordaśa tāsāṃ śaṅkhasandhigatāmekaikāṃ pariharetdvādaśa mūrdhni tāsāmutkṣepayordve pariharetsīmanteṣvekaikām ekāmadhipatāviti evamaśastrakṛtyāḥ pañcāśajjatruṇa ūrdhvam iti
- 23
भवति चात्र
व्याप्नुवन्त्यभितो देहं नाभितः प्रसृताः सिराः
प्रतानाः पद्मिनीकन्दाद्बिसादीनां यथा जलम्
bhavati cātra
vyāpnuvantyabhito dehaṃ nābhitaḥ prasṛtāḥ sirāḥ
pratānāḥ padminīkandādbisādīnāṃ yathā jalam

