99 shlokas
- 1
अथातो गर्भव्याकरणं शारीरं व्याख्यास्यामः
athāto garbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
अग्निः सोमो वायुः सत्त्वं रजस्तमः पञ्चेन्द्रियाणि भूतात्मेति प्राणाः
agniḥ somo vāyuḥ sattvaṃ rajastamaḥ pañcendriyāṇi bhūtātmeti prāṇāḥ
- 4
तस्य खल्वेवंप्रवृत्तस्य शुक्रशोणितस्याभिपच्यमानस्य क्षीरस्येव संतानिकाः सप्त त्वचो भवन्ति
तासां प्रथमावभासिनी नाम या सर्ववर्णानवभासयति पञ्चविधां च छायां प्रकाशयति सा व्रीहेरष्टादशभागप्रमाणा सिध्मपद्मकण्टकाधिष्ठाना द्वितीया लोहिता नाम व्रीहिषोडशभागप्रमाणा तिलकलकन्यच्छव्यङ्गाधिष्ठाना तृतीया श्वेता नाम व्रीहिद्वादशभागप्रमाणा चर्मदलाजगल्लीमशकाधिष्ठाना चतुर्थी ताम्रा नाम व्रीहेरष्टभागप्रमाणा विविधकिलासकुष्ठाधिष्ठाना पञ्चमी वेदिनी नाम व्रीहिपञ्चभागप्रमाणा कुष्ठविसर्पाधिष्ठाना षष्ठी रोहिणी नाम व्रीहिप्रमाणा ग्रन्थ्यपच्यर्बुदश्लीपदगलगण्डाधिष्ठाना सप्तमी मांसधरा नाम व्रीहिद्वयप्रमाणा भगन्दरविद्रध्यर्शोऽधिष्ठाना
यदेतत्प्रमाणं निर्दिष्टं तन्मांसलेष्ववकाशेषु न ललाटे सूक्ष्माङ्गुल्यादिषु यतो वक्ष्यत्युदरेषु व्रीहिमुखेनाङ्गुष्ठोदरप्रमाणम् अवगाढं विध्येदिति
tasya khalvevaṃpravṛttasya śukraśoṇitasyābhipacyamānasya kṣīrasyeva saṃtānikāḥ sapta tvaco bhavanti
tāsāṃ prathamāvabhāsinī nāma yā sarvavarṇānavabhāsayati pañcavidhāṃ ca chāyāṃ prakāśayati sā vrīheraṣṭādaśabhāgapramāṇā sidhmapadmakaṇṭakādhiṣṭhānā dvitīyā lohitā nāma vrīhiṣoḍaśabhāgapramāṇā tilakalakanyacchavyaṅgādhiṣṭhānā tṛtīyā śvetā nāma vrīhidvādaśabhāgapramāṇā carmadalājagallīmaśakādhiṣṭhānā caturthī tāmrā nāma vrīheraṣṭabhāgapramāṇā vividhakilāsakuṣṭhādhiṣṭhānā pañcamī vedinī nāma vrīhipañcabhāgapramāṇā kuṣṭhavisarpādhiṣṭhānā ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā granthyapacyarbudaślīpadagalagaṇḍādhiṣṭhānā saptamī māṃsadharā nāma vrīhidvayapramāṇā bhagandaravidradhyarśo'dhiṣṭhānā
yadetatpramāṇaṃ nirdiṣṭaṃ tanmāṃsaleṣvavakāśeṣu na lalāṭe sūkṣmāṅgulyādiṣu yato vakṣyatyudareṣu vrīhimukhenāṅguṣṭhodarapramāṇam avagāḍhaṃ vidhyediti
- 5
कलाः खल्वपि सप्त सम्भवन्ति धात्वाशयान्तरमर्यादाः
kalāḥ khalvapi sapta sambhavanti dhātvāśayāntaramaryādāḥ
- 6
भवतश्चात्र
यथा हि सारः काष्ठेषु छिद्यमानेषु दृश्यते
तथा धातुर्हि मांसेषु छिद्यमानेषु दृश्यते
bhavataścātra
yathā hi sāraḥ kāṣṭheṣu chidyamāneṣu dṛśyate
tathā dhāturhi māṃseṣu chidyamāneṣu dṛśyate
- 7
स्नायुभिश्च प्रतिच्छन्नान्संततांश्च जरायुणा
श्लेष्मणा वेष्टितांश्चापि कलाभागांस्तु तान्विदुः
snāyubhiśca praticchannānsaṃtatāṃśca jarāyuṇā
śleṣmaṇā veṣṭitāṃścāpi kalābhāgāṃstu tānviduḥ
- 8
तासां प्रथमा मांसधरा नाम यस्यां मांसे सिरास्नायुधमनीस्रोतसां प्रताना भवन्ति
tāsāṃ prathamā māṃsadharā nāma yasyāṃ māṃse sirāsnāyudhamanīsrotasāṃ pratānā bhavanti
- 9
भवति चात्र
यथा बिसमृणालानि विवर्धन्ते समन्ततः
भूमौ पङ्कोदकस्थानि तथा मांसे सिरादयः
bhavati cātra
yathā bisamṛṇālāni vivardhante samantataḥ
bhūmau paṅkodakasthāni tathā māṃse sirādayaḥ
- 10
द्वितीया रक्तधरा नाम मांसस्याभ्यन्तरतः तस्यां शोणितं विशेषतश्च सिरासु यकृत्प्लीह्नोश्च भवति
dvitīyā raktadharā nāma māṃsasyābhyantarataḥ tasyāṃ śoṇitaṃ viśeṣataśca sirāsu yakṛtplīhnośca bhavati
- 11
भवति चात्र
वृक्षाद्यथाभिप्रहतात्क्षीरिणः क्षीरमावहेत्
मांसादेवं क्षतात्क्षिप्रं शोणितं सम्प्रसिच्यते
bhavati cātra
vṛkṣādyathābhiprahatātkṣīriṇaḥ kṣīramāvahet
māṃsādevaṃ kṣatātkṣipraṃ śoṇitaṃ samprasicyate
- 12
तृतीया मेदोधरा नाम मेदो हि सर्वभूतानाम् उदरस्थम् अण्वस्थिषु च महत्सु च मज्जा भवति
tṛtīyā medodharā nāma medo hi sarvabhūtānām udarastham aṇvasthiṣu ca mahatsu ca majjā bhavati
- 13
भवति चात्र
स्थूलास्थिषु विशेषेण मज्जा त्वभ्यन्तराश्रितः
अथेतरेषु सर्वेषु सरक्तं मेद उच्यते
शुद्धमांसस्य यः स्नेहः सा वसा परिकीर्तिता
bhavati cātra
sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tvabhyantarāśritaḥ
athetareṣu sarveṣu saraktaṃ meda ucyate
śuddhamāṃsasya yaḥ snehaḥ sā vasā parikīrtitā
- 14
चतुर्थी श्लेष्मधरा नाम सर्वसन्धिषु प्राणभृतां भवति
caturthī śleṣmadharā nāma sarvasandhiṣu prāṇabhṛtāṃ bhavati
- 15
भवति चात्र
स्नेहाभ्यक्ते यथा ह्यक्षे चक्रं साधु प्रवर्तते
सन्धयः साधु वर्तन्ते संश्लिष्टाः श्लेष्मणा तथा
bhavati cātra
snehābhyakte yathā hyakṣe cakraṃ sādhu pravartate
sandhayaḥ sādhu vartante saṃśliṣṭāḥ śleṣmaṇā tathā
- 16
पञ्चमी पुरीषधरा नाम यान्तःकोष्ठे मलम् अभिविभजते पक्वाशयस्था
pañcamī purīṣadharā nāma yāntaḥkoṣṭhe malam abhivibhajate pakvāśayasthā
- 17
भवति चात्र
यकृत्समन्तात्कोष्ठं च तथान्त्राणि समाश्रिता
उण्डुकस्थं विभजते मलं मलधरा कला
bhavati cātra
yakṛtsamantātkoṣṭhaṃ ca tathāntrāṇi samāśritā
uṇḍukasthaṃ vibhajate malaṃ maladharā kalā
- 18
षष्ठी पित्तधरा नाम या चतुर्विधमन्नपानम् आमाशयात्प्रच्युतं पक्वाशयोपस्थितं धारयति
ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā caturvidhamannapānam āmāśayātpracyutaṃ pakvāśayopasthitaṃ dhārayati
- 19
भवति चात्र
अशितं खादितं पीतं लीढं कोष्ठगतं नृणाम्
तज्जीर्यति यथाकालं शोषितं पित्ततेजसा
bhavati cātra
aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ koṣṭhagataṃ nṛṇām
tajjīryati yathākālaṃ śoṣitaṃ pittatejasā
- 20
सप्तमी शुक्रधरा नाम या सर्वप्राणिनां सर्वशरीरव्यापिनी
saptamī śukradharā nāma yā sarvaprāṇināṃ sarvaśarīravyāpinī
- 21
भवन्ति चात्र
यथा पयसि सर्पिस्तु गूढश्चेक्षौ रसो यथा
शरीरेषु तथा शुक्रं नृणां विद्याद्भिषग्वरः
bhavanti cātra
yathā payasi sarpistu gūḍhaścekṣau raso yathā
śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇāṃ vidyādbhiṣagvaraḥ
- 22
द्व्यङ्गुले दक्षिणे पार्श्वे बस्तिद्वारस्य चाप्यधः
मूत्रस्रोतःपथाच्छुक्रं पुरुषस्य प्रवर्तते
dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasya cāpyadhaḥ
mūtrasrotaḥpathācchukraṃ puruṣasya pravartate
- 23
कृत्स्नदेहाश्रितं शुक्रं प्रसन्नमनसस्तथा
स्त्रीषु व्यायच्छतश्चापि हर्षात्तत्सम्प्रवर्तते
kṛtsnadehāśritaṃ śukraṃ prasannamanasastathā
strīṣu vyāyacchataścāpi harṣāttatsampravartate
- 24
गृहीतगर्भाणामार्तववहानां स्रोतसां वर्त्मान्यवरुध्यन्ते गर्भेण तस्माद्गृहीतगर्भाणामार्तवं न दृश्यते ततस्तदधः प्रतिहतम् ऊर्ध्वमागतमपरं चोपचीयमानम् अपरेत्यभिधीयते शेषं चोर्ध्वतरम् आगतं पयोधरावभिप्रतिपद्यते तस्माद्गर्भिण्यः पीनोन्नतपयोधरा भवन्ति
gṛhītagarbhāṇāmārtavavahānāṃ srotasāṃ vartmānyavarudhyante garbheṇa tasmādgṛhītagarbhāṇāmārtavaṃ na dṛśyate tatastadadhaḥ pratihatam ūrdhvamāgatamaparaṃ copacīyamānam aparetyabhidhīyate śeṣaṃ cordhvataram āgataṃ payodharāvabhipratipadyate tasmādgarbhiṇyaḥ pīnonnatapayodharā bhavanti
- 25
गर्भस्य यकृत्प्लीहानौ शोणितजौ शोणितफेनप्रभवः फुप्फुसः शोणितकिट्टप्रभव उण्डुकः
garbhasya yakṛtplīhānau śoṇitajau śoṇitaphenaprabhavaḥ phupphusaḥ śoṇitakiṭṭaprabhava uṇḍukaḥ
- 26
असृजः श्लेष्मणश्चापि यः प्रसादः परो मतः
तं पच्यमानं पित्तेन वायुश्चाप्यनुधावति
asṛjaḥ śleṣmaṇaścāpi yaḥ prasādaḥ paro mataḥ
taṃ pacyamānaṃ pittena vāyuścāpyanudhāvati
- 27
ततो ऽस्यान्त्राणि जायन्ते गुदं बस्तिश्च देहिनः
उदरे पच्यमानानाम् आध्मानाद्रुक्मसारवत्
tato 'syāntrāṇi jāyante gudaṃ bastiśca dehinaḥ
udare pacyamānānām ādhmānādrukmasāravat
- 28
कफशोणितमांसानां सारो जिह्वा प्रजायते
यथार्थम् ऊष्मणा युक्तो वायुः स्रोतांसि दारयेत्
kaphaśoṇitamāṃsānāṃ sāro jihvā prajāyate
yathārtham ūṣmaṇā yukto vāyuḥ srotāṃsi dārayet
- 29
अनुप्रविश्य पिशितं पेशीर्विभजते तथा
मेदसः स्नेहमादाय सिरास्नायुत्वमाप्नुयात्
anupraviśya piśitaṃ peśīrvibhajate tathā
medasaḥ snehamādāya sirāsnāyutvamāpnuyāt
- 30
सिराणां तु मृदुः पाकः स्नायूनां च ततः खरः
आशय्याभ्यासयोगेन करोत्याशयसंभवम्
sirāṇāṃ tu mṛduḥ pākaḥ snāyūnāṃ ca tataḥ kharaḥ
āśayyābhyāsayogena karotyāśayasaṃbhavam

