164 shlokas
- 1
ततो ऽन्येद्युः पुनर्नक्तं निजवासगृहे स्थितम्
नरवाहनदत्तं तं दयिताप्राप्तिसोत्सुकम्
tato 'nyedyuḥ punarnaktaṃ nijavāsagṛhe sthitam
naravāhanadattaṃ taṃ dayitāprāptisotsukam
- 2
वत्सेश्वरसुतं मन्त्री तन्नियोगात्स गोमुखः
विनोदयन्कथास्तस्य क्रमाद् एवम् अवर्णयत्
vatseśvarasutaṃ mantrī tanniyogātsa gomukhaḥ
vinodayankathāstasya kramād evam avarṇayat
- 3
बभूव देवशर्माख्यो ब्राह्मणो नगरे क्वचित्
तस्याभूद्देवदत्तेति गेहिनी सदृशान्वया
babhūva devaśarmākhyo brāhmaṇo nagare kvacit
tasyābhūddevadatteti gehinī sadṛśānvayā
- 4
धृतगर्भा च सा तस्य कालेन सुषुवे सुतम्
दरिद्रो ऽपि स तं मेने निधिं लब्धम् इव द्विजः
dhṛtagarbhā ca sā tasya kālena suṣuve sutam
daridro 'pi sa taṃ mene nidhiṃ labdham iva dvijaḥ
- 5
सूतकान्ते च सा तस्य भार्या स्नातुमगान्नदीम्
देवशर्मा स तस्थौ तु गृहे रक्षन्सुतं शिशुम्
sūtakānte ca sā tasya bhāryā snātumagānnadīm
devaśarmā sa tasthau tu gṛhe rakṣansutaṃ śiśum
- 6
तावदाह्वायिका तस्य राजान्तःपुरतो द्रुतम्
चेटिका ब्राह्मणस्यागात्स्वस्तिवाचनजीविनः
tāvadāhvāyikā tasya rājāntaḥpurato drutam
ceṭikā brāhmaṇasyāgātsvastivācanajīvinaḥ
- 7
ततः स दक्षिणालोभान्नकुलं रक्षकं शिशोः
स्थापयित्वा ययौ गेहे चिरम् आबाल्यवर्धितम्
tataḥ sa dakṣiṇālobhānnakulaṃ rakṣakaṃ śiśoḥ
sthāpayitvā yayau gehe ciram ābālyavardhitam
- 8
तस्मिन्गते ऽत्राकस्माच्च शिशोस्तस्यान्तिकागतम्
सर्पम् आलोक्य नकुलः स्वामिभक्त्या जघान तम्
tasmingate 'trākasmācca śiśostasyāntikāgatam
sarpam ālokya nakulaḥ svāmibhaktyā jaghāna tam
- 9
अथ तं देवशर्माणमागतं वीक्ष्य दूरतः
सर्पास्रसिक्तो नकुलो हृष्टो ऽस्य निरगात्पुरः
atha taṃ devaśarmāṇamāgataṃ vīkṣya dūrataḥ
sarpāsrasikto nakulo hṛṣṭo 'sya niragātpuraḥ
- 10
स देवशर्मा तद्रूपं तं दृष्ट्वैवाश्मनावधीत्
ध्रुवं स बालः पुत्रो मे हतो ऽनेनेति संभ्रमात्
sa devaśarmā tadrūpaṃ taṃ dṛṣṭvaivāśmanāvadhīt
dhruvaṃ sa bālaḥ putro me hato 'neneti saṃbhramāt
- 11
प्रविश्य चान्तर्दृष्ट्वा तं भुजगं नकुलाहतम्
जीवन्तं च स्थितं बालं ब्राह्मणो ऽन्तर् अतप्यत
praviśya cāntardṛṣṭvā taṃ bhujagaṃ nakulāhatam
jīvantaṃ ca sthitaṃ bālaṃ brāhmaṇo 'ntar atapyata
- 12
अविचार्योपकारी स नकुलः किं हतस्त्वया
इत्य् उपालभतायाता भार्यापि तदवेत्य तम्
avicāryopakārī sa nakulaḥ kiṃ hatastvayā
ity upālabhatāyātā bhāryāpi tadavetya tam
- 13
तस्मान्न बुद्धिमान्कुर्यात्सहसा देव किंचन
सहसा चेष्टमानो हि हन्यते लोकयोर्द्वयोः
tasmānna buddhimānkuryātsahasā deva kiṃcana
sahasā ceṣṭamāno hi hanyate lokayordvayoḥ
- 14
कुर्वंश्चाविधिना कर्म विरोधि फलम् अश्नुते
तथा च वायुनाक्रान्तदेहः को ऽप्य् अभवत्पुमान्
kurvaṃścāvidhinā karma virodhi phalam aśnute
tathā ca vāyunākrāntadehaḥ ko 'py abhavatpumān
- 15
बस्त्यर्थमौषधं दत्त्वा बभाषे जातु तं भिषक्
त्वं पेषयैतत्स्वगृहं गत्वा यावदुपैम्य् अहम्
bastyarthamauṣadhaṃ dattvā babhāṣe jātu taṃ bhiṣak
tvaṃ peṣayaitatsvagṛhaṃ gatvā yāvadupaimy aham
- 16
एवम् उक्त्वा गतो वैद्यो यावच्चिरयति क्षणम्
तावत्तदौषधं पिष्ट्वा मूर्खो ऽसौ वारिणापिबत्
evam uktvā gato vaidyo yāvaccirayati kṣaṇam
tāvattadauṣadhaṃ piṣṭvā mūrkho 'sau vāriṇāpibat
- 17
उत्पन्नव्यापदं तेन तमागत्य भिषक्ततः
स दत्त्वा वमनं कृच्छ्रान्मृतकल्पमजीवयत्
utpannavyāpadaṃ tena tamāgatya bhiṣaktataḥ
sa dattvā vamanaṃ kṛcchrānmṛtakalpamajīvayat
- 18
बस्त्यौषधं गुदे मूर्ख दीयते न तु पीयते
अहं प्रतीक्षितः किं नेत्य् उपालभ्यत तेन सः
bastyauṣadhaṃ gude mūrkha dīyate na tu pīyate
ahaṃ pratīkṣitaḥ kiṃ nety upālabhyata tena saḥ
- 19
इतीष्टम् अप्य् अनिष्टाय जायते ऽविधिना कृतम्
तस्मान्न विधिमुत्सृज्य प्राज्ञः कुर्वीत किंचन
itīṣṭam apy aniṣṭāya jāyate 'vidhinā kṛtam
tasmānna vidhimutsṛjya prājñaḥ kurvīta kiṃcana
- 20
अप्रेक्षापूर्वकारी च निन्द्यते ऽवद्यकृत्क्षणात्
तथा च कुत्रचित्कश्चिज्जडबुद्धिर् अभूत्पुमान्
aprekṣāpūrvakārī ca nindyate 'vadyakṛtkṣaṇāt
tathā ca kutracitkaścijjaḍabuddhir abhūtpumān
- 21
तस्य देशान्तरं जातु गच्छतो ऽन्वागतः सुतः
अटव्यां वासिते चार्थे विवेश विहरन्वनम्
tasya deśāntaraṃ jātu gacchato 'nvāgataḥ sutaḥ
aṭavyāṃ vāsite cārthe viveśa viharanvanam
- 22
पाटितो मर्कटैः सो ऽत्र कृच्छ्राज्जीवन्नुपेत्य तम्
ऋक्षानभिज्ञः पितरं पृच्छन्तम् अवदज्जडः
pāṭito markaṭaiḥ so 'tra kṛcchrājjīvannupetya tam
ṛkṣānabhijñaḥ pitaraṃ pṛcchantam avadajjaḍaḥ
- 23
वने ऽस्मि पाटितः कैश्चिल्लोमशैः फलभक्षिभिः
तच्छ्रुत्वा क्रोधकृष्टासिस्तत्पिता तद्वनं ययौ
vane 'smi pāṭitaḥ kaiścillomaśaiḥ phalabhakṣibhiḥ
tacchrutvā krodhakṛṣṭāsistatpitā tadvanaṃ yayau
- 24
दृष्ट्वा फलान्य् आददानाञ्जटिलांस्तत्र तापसान्
सो ऽभ्यधावत्क्षतो ऽमीभिः सुतो मे लोमशैर् इति
dṛṣṭvā phalāny ādadānāñjaṭilāṃstatra tāpasān
so 'bhyadhāvatkṣato 'mībhiḥ suto me lomaśair iti
- 25
ऋक्षैस्ते पाटितः पुत्रो मद्दृष्टैर्मा वधीर्मुनीन्
इत्यवार्यत पान्थेन तद्वधात्सो ऽथ केनचित्
ṛkṣaiste pāṭitaḥ putro maddṛṣṭairmā vadhīrmunīn
ityavāryata pānthena tadvadhātso 'tha kenacit
- 26
ततः स दैवाद् उत्तीर्णः पातकात्सार्थम् आगतः
तन्न जातुचिद् अप्रेक्षापूर्वकारी भवेद्बुधः
tataḥ sa daivād uttīrṇaḥ pātakātsārtham āgataḥ
tanna jātucid aprekṣāpūrvakārī bhavedbudhaḥ
- 27
किमन्यत्सर्वदा भाव्यं जन्तुना कृतबुद्धिना
लोकोपहसिताः शश्वत्सीदन्त्येव ह्य् अबुद्धयः
kimanyatsarvadā bhāvyaṃ jantunā kṛtabuddhinā
lokopahasitāḥ śaśvatsīdantyeva hy abuddhayaḥ
- 28
तथा च निर्धनः कश्चित्प्राप्तवान् अध्वनि व्रजन्
सार्थवाहस्य कस्यापि च्युतां हेमभृतां दृतिम्
tathā ca nirdhanaḥ kaścitprāptavān adhvani vrajan
sārthavāhasya kasyāpi cyutāṃ hemabhṛtāṃ dṛtim
- 29
स मूढस्तां गृहीत्वैव न जगामान्यतो ऽपि च
स्थित्वा तत्रैव संख्यातुमारेभे हेम तच्च तत्
sa mūḍhastāṃ gṛhītvaiva na jagāmānyato 'pi ca
sthitvā tatraiva saṃkhyātumārebhe hema tacca tat
- 30
तावत्स्मृत्वा हयारूढः प्रत्यागत्य स सत्वरम्
सार्थवाहो ऽस्य हृष्टस्य हेमभस्त्रां जहार ताम्
tāvatsmṛtvā hayārūḍhaḥ pratyāgatya sa satvaram
sārthavāho 'sya hṛṣṭasya hemabhastrāṃ jahāra tām

