254 shlokas
- 1
ततो विद्याधरीयुग्मकथाम् आख्याय गोमुखः
नरवाहनदत्तं तम् उवाच सचिवाग्रणीः
tato vidyādharīyugmakathām ākhyāya gomukhaḥ
naravāhanadattaṃ tam uvāca sacivāgraṇīḥ
- 2
केचिद्देव सहन्ते ऽत्र लोकद्वयहितैषिणः
सामान्या अपि कामादेरावेगं कृतबुद्धयः
keciddeva sahante 'tra lokadvayahitaiṣiṇaḥ
sāmānyā api kāmāderāvegaṃ kṛtabuddhayaḥ
- 3
तथा च शूरवर्माख्यो बभूव कुलपुत्रकः
राज्ञः कुलधराख्यस्य सेवकः ख्यातपौरुषः
tathā ca śūravarmākhyo babhūva kulaputrakaḥ
rājñaḥ kuladharākhyasya sevakaḥ khyātapauruṣaḥ
- 4
स ग्रामाद् आगतो जातु प्रविष्टो ऽशङ्कितं गृहे
भार्यां स्वेनैव मित्त्रेण ददर्श स्वैरसंगताम्
sa grāmād āgato jātu praviṣṭo 'śaṅkitaṃ gṛhe
bhāryāṃ svenaiva mittreṇa dadarśa svairasaṃgatām
- 5
दृष्ट्वा नियम्य स क्रोधं चिन्तयामास धैर्यतः
किं मित्रद्रोहिणैतेन पशुना निहतेन मे
dṛṣṭvā niyamya sa krodhaṃ cintayāmāsa dhairyataḥ
kiṃ mitradrohiṇaitena paśunā nihatena me
- 6
दुश्चारिण्यानया वापि पापया निगृहीतया
किं करोम्य् अहम् अप्य् एनमात्मानं पापभागिनम्
duścāriṇyānayā vāpi pāpayā nigṛhītayā
kiṃ karomy aham apy enamātmānaṃ pāpabhāginam
- 7
इत्यालोच्य परित्यज्य तावुभावप्युवाच सः
हन्यामहं तं युवयोर्यं पश्येयं पुनः पुनः
ityālocya parityajya tāvubhāvapyuvāca saḥ
hanyāmahaṃ taṃ yuvayoryaṃ paśyeyaṃ punaḥ punaḥ
- 8
नागन्तव्यमितो भूयो मम लोचनगोचरम्
इत्य् उक्त्वा तेन मुक्तौ तौ ययतुः क्वापि दूरतः
nāgantavyamito bhūyo mama locanagocaram
ity uktvā tena muktau tau yayatuḥ kvāpi dūrataḥ
- 9
स त्वन्यां परिणीयाभूच्छूरवर्मा सुनिर्वृतः
एवं देव जितक्रोधो न दुःखस्यास्पदीभवेत्
sa tvanyāṃ pariṇīyābhūcchūravarmā sunirvṛtaḥ
evaṃ deva jitakrodho na duḥkhasyāspadībhavet
- 10
कृतप्रज्ञश्च विपदा देव जातु न बाध्यते
तिरश्चाम् अपि हि प्रज्ञा श्रेयसे न पराक्रमः
kṛtaprajñaśca vipadā deva jātu na bādhyate
tiraścām api hi prajñā śreyase na parākramaḥ
- 11
तथा च शृण्विमां सिंहवृषभादिगतां कथाम्
आसीत्कोऽपि वणिक्पुत्रो धनवान्नगरे क्वचित्
tathā ca śṛṇvimāṃ siṃhavṛṣabhādigatāṃ kathām
āsītko'pi vaṇikputro dhanavānnagare kvacit
- 12
तस्यैकदा वणिज्यार्थं गच्छतो मथुरां पुरीम्
भारवोढा युगं कर्षन्भरेण युगभङ्गतः
tasyaikadā vaṇijyārthaṃ gacchato mathurāṃ purīm
bhāravoḍhā yugaṃ karṣanbhareṇa yugabhaṅgataḥ
- 13
गिरिप्रस्रवणोद्भूतकर्दमे स्खलितः पथि
संजीवकाख्यो वृषभः पपाताङ्गैर्विचूर्णितैः
giriprasravaṇodbhūtakardame skhalitaḥ pathi
saṃjīvakākhyo vṛṣabhaḥ papātāṅgairvicūrṇitaiḥ
- 14
दृष्ट्वाभिघातनिश्चेष्टम् असिद्धोत्थापनक्रमः
निराशस्तं चिरात्त्यक्त्वा वणिक्पुत्रो जगाम सः
dṛṣṭvābhighātaniśceṣṭam asiddhotthāpanakramaḥ
nirāśastaṃ cirāttyaktvā vaṇikputro jagāma saḥ
- 15
स च संजीवको दैवात्समाश्वस्तो वृषः शनैः
उत्थाय शष्पान्सुमृदून् अश्नन्प्रकृतिम् आप्तवान्
sa ca saṃjīvako daivātsamāśvasto vṛṣaḥ śanaiḥ
utthāya śaṣpānsumṛdūn aśnanprakṛtim āptavān
- 16
गत्वा च यमुनातीरं हरितानि तृणानि सः
खादन्स्वच्छन्दचारी सन्पुष्टाङ्गो बलवान् अभूत्
gatvā ca yamunātīraṃ haritāni tṛṇāni saḥ
khādansvacchandacārī sanpuṣṭāṅgo balavān abhūt
- 17
व्यचरत्पीनककुदो माद्यन्हरवृषोपमः
शृङ्गोत्पाटितवल्मीकः स च तत्रोन्नदन्मुहुः
vyacaratpīnakakudo mādyanharavṛṣopamaḥ
śṛṅgotpāṭitavalmīkaḥ sa ca tatronnadanmuhuḥ
- 18
तत्कालं चाभवत्तत्र नातिदूरे वनान्तरे
सिंहः पिङ्गलको नाम विक्रमाक्रान्तकाननः
tatkālaṃ cābhavattatra nātidūre vanāntare
siṃhaḥ piṅgalako nāma vikramākrāntakānanaḥ
- 19
मृगराजस्य तस्यास्तां मन्त्रिणौ जम्बुकाव् उभौ
एको दमनको नाम तथा करटको ऽपरः
mṛgarājasya tasyāstāṃ mantriṇau jambukāv ubhau
eko damanako nāma tathā karaṭako 'paraḥ
- 20
स सिंहो जातु तोयार्थम् आगच्छन्यमुनातटम्
तस्यारान्नादम् अश्रौषीत्संजीवकककुद्मतः
sa siṃho jātu toyārtham āgacchanyamunātaṭam
tasyārānnādam aśrauṣītsaṃjīvakakakudmataḥ
- 21
श्रुत्वा चाश्रुतपूर्वं तं तन्नादं दिक्षु मूर्छितम्
स सिंहो ऽचिन्तयत्कस्य बत नादो ऽयमीदृशः
śrutvā cāśrutapūrvaṃ taṃ tannādaṃ dikṣu mūrchitam
sa siṃho 'cintayatkasya bata nādo 'yamīdṛśaḥ
- 22
नूनमत्र महत्सत्त्वं किंचित्तिष्ठत्य् अवैमि तत्
तद्धि दृष्ट्वैव मां हन्याद्वनाद्वापि प्रवासयेत्
nūnamatra mahatsattvaṃ kiṃcittiṣṭhaty avaimi tat
taddhi dṛṣṭvaiva māṃ hanyādvanādvāpi pravāsayet
- 23
इति सो ऽपीतपानीय एव गत्वा वनं द्रुतम्
भीतः सिंहो निगूह्यासीद् आकारम् अनुयायिषु
iti so 'pītapānīya eva gatvā vanaṃ drutam
bhītaḥ siṃho nigūhyāsīd ākāram anuyāyiṣu
- 24
अथ प्राज्ञो दमनकः स मन्त्री तस्य जम्बुकः
तम् अवोचत्करटकं द्वितीयं मन्त्रिणं रहः
atha prājño damanakaḥ sa mantrī tasya jambukaḥ
tam avocatkaraṭakaṃ dvitīyaṃ mantriṇaṃ rahaḥ
- 25
अस्मत्स्वामी पयः पातुं गतो ऽपीत्वैव तत्कथम्
आगतस्त्वरितं भद्र प्रष्टव्यो ऽत्रैष कारणम्
asmatsvāmī payaḥ pātuṃ gato 'pītvaiva tatkatham
āgatastvaritaṃ bhadra praṣṭavyo 'traiṣa kāraṇam
- 26
ततः करटको ऽवादीद्व्यापारो ऽस्माकमेष कः
श्रुतस्त्वया न वृत्तान्तः किं कीलोत्पाटिनः कपेः
tataḥ karaṭako 'vādīdvyāpāro 'smākameṣa kaḥ
śrutastvayā na vṛttāntaḥ kiṃ kīlotpāṭinaḥ kapeḥ
- 27
नगरे क्वापि केनापि वणिजा देवतागृहम्
कर्तुं प्रारब्धम् अभवद्भूरिसंभृतदारुकम्
nagare kvāpi kenāpi vaṇijā devatāgṛham
kartuṃ prārabdham abhavadbhūrisaṃbhṛtadārukam
- 28
तत्र कर्मकराः काष्ठं क्रकचोर्ध्वार्धताटितम्
दत्तान्तःकीलयन्त्रं ते स्थापयित्वा गृहं ययुः
tatra karmakarāḥ kāṣṭhaṃ krakacordhvārdhatāṭitam
dattāntaḥkīlayantraṃ te sthāpayitvā gṛhaṃ yayuḥ
- 29
तावदागत्य तत्रैको वानरश्चापलोत्प्लुतः
कीलव्यस्तविभागे ऽपि काष्ठे तस्मिन्न् उपाविशत्
tāvadāgatya tatraiko vānaraścāpalotplutaḥ
kīlavyastavibhāge 'pi kāṣṭhe tasminn upāviśat
- 30
नाड्यन्तरे मुखे मृत्योरिव तत्रोपविश्य च
कीलम् उत्पाटयामास हस्ताभ्यां निष्प्रयोजनम्
nāḍyantare mukhe mṛtyoriva tatropaviśya ca
kīlam utpāṭayāmāsa hastābhyāṃ niṣprayojanam

