25 shlokas
- 1
दर्शितेङ्गिताकारां तु प्रविरलदर्शनाम् अपूर्वां च दूत्योपसर्पयेत्
सैनां शीलतो ऽनुप्रविश्याख्यानकपटैः सुभगंकरणयोगैर्लोकवृत्तान्तैः कविकथाभिः पारदारिककथाभिश्च तस्याश्च रूपविज्ञानदाक्षिण्यशीलानुप्रशंसाभिश्च तां रञ्जयेत्
कथम् एवंविधायास्तवायम् इत्थंभूतः पतिरिति चानुशयं ग्राहयेत्
न तव सुभगे दास्यम् अपि कर्तुं युक्त इति ब्रूयात्
मन्दवेगताम् ईर्ष्यालुतां शठताम् अकृतज्ञतां चासंभोगशीलतां कदर्यतां चपलताम् अन्यानि च यानि तस्मिन्गुप्तान्यस्या अभ्याशे सति सद्भावे अतिशयेन भाषेत
येन च दोषेणोद्विग्नां लक्षयेत्तेनैवानुप्रविशेत्
यदासौ मृगी तदा नैव शशतादोषः
एतेनैव वडवाहस्तिनीविषयश्चोक्तः
darśiteṅgitākārāṃ tu praviraladarśanām apūrvāṃ ca dūtyopasarpayet
saināṃ śīlato 'nupraviśyākhyānakapaṭaiḥ subhagaṃkaraṇayogairlokavṛttāntaiḥ kavikathābhiḥ pāradārikakathābhiśca tasyāśca rūpavijñānadākṣiṇyaśīlānupraśaṃsābhiśca tāṃ rañjayet
katham evaṃvidhāyāstavāyam itthaṃbhūtaḥ patiriti cānuśayaṃ grāhayet
na tava subhage dāsyam api kartuṃ yukta iti brūyāt
mandavegatām īrṣyālutāṃ śaṭhatām akṛtajñatāṃ cāsaṃbhogaśīlatāṃ kadaryatāṃ capalatām anyāni ca yāni tasminguptānyasyā abhyāśe sati sadbhāve atiśayena bhāṣeta
yena ca doṣeṇodvignāṃ lakṣayettenaivānupraviśet
yadāsau mṛgī tadā naiva śaśatādoṣaḥ
etenaiva vaḍavāhastinīviṣayaścoktaḥ
- 2
नायिकाया एव तु विश्वास्यताम् उपलभ्य दूतीत्वेनोपसर्पयेत्प्रथमसाहसायां सूक्ष्मभावायां चेति गोणिकापुत्रः
nāyikāyā eva tu viśvāsyatām upalabhya dūtītvenopasarpayetprathamasāhasāyāṃ sūkṣmabhāvāyāṃ ceti goṇikāputraḥ
- 3
सा नायकस्य चरितम् अनुलोमतां कामितानि च कथयेत्
प्रसृतसद्भावायां च युक्त्या कार्यशरीरम् इत्थं वदेत्
शृणु विचित्रम् इदं सुभगे त्वां किल दृष्ट्वामुत्रासाव् इत्थं गोत्रपुत्रो नायकश्चित्तोन्मादम् अनुभवति
प्रकृत्या सुकुमारः कदाचिद् अन्यत्रापरिक्लिष्टपूर्वस्तपस्वी
ततो ऽधुना शक्यम् अनेन मरणम् अप्यनुभवितुम् इति वर्णयेत्
तत्र सिद्धा द्वितीये अहनि वाचि वक्त्रे दृष्ट्यां च प्रसादम् उपलक्ष्य पुनर् अपि कथां प्रवर्तयेत्
शृण्वत्यां चाहल्याविमारकशाकुन्तलादीन्य् अन्यान्यपि लौकिकानि च कथयेत्तद्युक्तानि
वृषतां चतुःषष्टिविज्ञतां सौभाग्यं च नायकस्य
श्लाघनीयतां चास्य प्रच्छन्नं संप्रयोगं भूतम् अभूतपूर्वं वा वर्णयेत्
आकारं चास्या लक्षयेत्
sā nāyakasya caritam anulomatāṃ kāmitāni ca kathayet
prasṛtasadbhāvāyāṃ ca yuktyā kāryaśarīram itthaṃ vadet
śṛṇu vicitram idaṃ subhage tvāṃ kila dṛṣṭvāmutrāsāv itthaṃ gotraputro nāyakaścittonmādam anubhavati
prakṛtyā sukumāraḥ kadācid anyatrāparikliṣṭapūrvastapasvī
tato 'dhunā śakyam anena maraṇam apyanubhavitum iti varṇayet
tatra siddhā dvitīye ahani vāci vaktre dṛṣṭyāṃ ca prasādam upalakṣya punar api kathāṃ pravartayet
śṛṇvatyāṃ cāhalyāvimārakaśākuntalādīny anyānyapi laukikāni ca kathayettadyuktāni
vṛṣatāṃ catuḥṣaṣṭivijñatāṃ saubhāgyaṃ ca nāyakasya
ślāghanīyatāṃ cāsya pracchannaṃ saṃprayogaṃ bhūtam abhūtapūrvaṃ vā varṇayet
ākāraṃ cāsyā lakṣayet
- 4
सविहसितं दृष्ट्वा सम्भाषते
आसने चोपनिमन्त्रयते
क्वासितं क्व शयितं क्व भुक्तं क्व चेष्टितं किं वा कृतम् इति पृच्छति
विविक्ते दर्शयत्यात्मानम्
आख्यानकानि नियुङ्क्ते
चिन्तयन्ती निःश्वसिति विजृम्भते च
प्रीतिदायं च ददाति
इष्टेषूत्सवेषु च स्मरति
पुनर्दर्शनानुबन्धं विसृजति
साधुवादिनी सती किम् इदम् अशोभनम् अभिधत्स इति कथाम् अनुबध्नाति
नायकस्य शाठ्यचापल्यसम्बद्धान्दोषान्ददाति
पूर्वप्रवृत्तं च तत्संदर्शनं कथाभियोगं च स्वयम् अकथयन्ती तयोच्यमानम् आकाङ्क्षति
नायकमनोरथेषु च कथ्यमानेषु सपरिभवं नाम हसति
न च निर्वदतीति
savihasitaṃ dṛṣṭvā sambhāṣate
āsane copanimantrayate
kvāsitaṃ kva śayitaṃ kva bhuktaṃ kva ceṣṭitaṃ kiṃ vā kṛtam iti pṛcchati
vivikte darśayatyātmānam
ākhyānakāni niyuṅkte
cintayantī niḥśvasiti vijṛmbhate ca
prītidāyaṃ ca dadāti
iṣṭeṣūtsaveṣu ca smarati
punardarśanānubandhaṃ visṛjati
sādhuvādinī satī kim idam aśobhanam abhidhatsa iti kathām anubadhnāti
nāyakasya śāṭhyacāpalyasambaddhāndoṣāndadāti
pūrvapravṛttaṃ ca tatsaṃdarśanaṃ kathābhiyogaṃ ca svayam akathayantī tayocyamānam ākāṅkṣati
nāyakamanoratheṣu ca kathyamāneṣu saparibhavaṃ nāma hasati
na ca nirvadatīti
- 5
दूत्येनां दर्शिताकारां नायकाभिज्ञानैर् उपबृंहयेत्
असंस्तुतां तु गुणकथनैर् अनुरागकथाभिश्चावर्जयेत्
dūtyenāṃ darśitākārāṃ nāyakābhijñānair upabṛṃhayet
asaṃstutāṃ tu guṇakathanair anurāgakathābhiścāvarjayet
- 6
नासंस्तुतादृष्टाकारयोर्दूत्यम् अस्तीत्यौद्दालकिः
असंस्तुतयोर् अपि संसृष्टाकारयोर् अस्तीति बाभ्रवीयाः
संस्तुतयोर् अप्यसंसृष्टाकारयोर् अस्तीति गोणिकापुत्रः
असंस्तुतयोर् अदृष्टाकारयोर् अपि दूतीप्रत्ययाद् इति वात्स्यायनः
nāsaṃstutādṛṣṭākārayordūtyam astītyauddālakiḥ
asaṃstutayor api saṃsṛṣṭākārayor astīti bābhravīyāḥ
saṃstutayor apyasaṃsṛṣṭākārayor astīti goṇikāputraḥ
asaṃstutayor adṛṣṭākārayor api dūtīpratyayād iti vātsyāyanaḥ
- 7
तासां मनोहराण्युपायनानि ताम्बूलम् अनुलेपनं स्रजम् अङ्गुलीयकं वासो वा तेन प्रहितं दर्शयेत्
तेषु नायकस्य यथार्थं नखदशनपदानि तानि तानि च चिह्नानि स्युः
वाससि च कुङ्कुमाङ्कम् अञ्जलिं निदध्यात्
पत्त्रछेद्यानि नानाभिप्रायाकृतिनि दर्शयेत्
लेखपत्रगर्भाणि कर्णपत्त्राण्यापीडांश्च तेषु स्वमनोरथाख्यापनम्
प्रतिप्राभृतदाने चैनां नियोजयेत्
एवं कृतपरस्परपरिग्रहयोश्च दूतीप्रत्ययः समागमः
tāsāṃ manoharāṇyupāyanāni tāmbūlam anulepanaṃ srajam aṅgulīyakaṃ vāso vā tena prahitaṃ darśayet
teṣu nāyakasya yathārthaṃ nakhadaśanapadāni tāni tāni ca cihnāni syuḥ
vāsasi ca kuṅkumāṅkam añjaliṃ nidadhyāt
pattrachedyāni nānābhiprāyākṛtini darśayet
lekhapatragarbhāṇi karṇapattrāṇyāpīḍāṃśca teṣu svamanorathākhyāpanam
pratiprābhṛtadāne caināṃ niyojayet
evaṃ kṛtaparasparaparigrahayośca dūtīpratyayaḥ samāgamaḥ
- 8
स तु देवताभिगमने यात्रायाम् उद्यानक्रीडायां जलावतरणे विवाहे यज्ञव्यसनोत्सवेष्व् अग्न्युत्पाते चौरविभ्रमे जनपदस्य चक्रारोहणे प्रेक्षाव्यापारेषु तेषु तेषु च कार्येष्व् इति बाभ्रवीयाः
सखीभिक्षुकीक्षपणिकातापसीभवनेषु सुखोपाय इति गोणिकापुत्रः
तस्या एव तु गेहे विदितनिष्क्रमप्रवेशे चिन्तितात्ययप्रतीकारे प्रवेशनम् उपपन्नं निष्क्रमणम् अविज्ञातकालं च तन्नित्यं सुखोपायं चेति वात्स्यायनः
sa tu devatābhigamane yātrāyām udyānakrīḍāyāṃ jalāvataraṇe vivāhe yajñavyasanotsaveṣv agnyutpāte cauravibhrame janapadasya cakrārohaṇe prekṣāvyāpāreṣu teṣu teṣu ca kāryeṣv iti bābhravīyāḥ
sakhībhikṣukīkṣapaṇikātāpasībhavaneṣu sukhopāya iti goṇikāputraḥ
tasyā eva tu gehe viditaniṣkramapraveśe cintitātyayapratīkāre praveśanam upapannaṃ niṣkramaṇam avijñātakālaṃ ca tannityaṃ sukhopāyaṃ ceti vātsyāyanaḥ
- 9
निसृष्टार्था परिमितार्था पत्रहारी स्वयंदूती मूढदूती भार्यादूती मूकदूती वातदूती चेति दूतीविशेषाः
nisṛṣṭārthā parimitārthā patrahārī svayaṃdūtī mūḍhadūtī bhāryādūtī mūkadūtī vātadūtī ceti dūtīviśeṣāḥ
- 10
नायकस्य नायिकायाश्च यथामनीषितम् अर्थम् उपलभ्य स्वबुद्ध्या कार्यसंपादिनी निसृष्टार्था
nāyakasya nāyikāyāśca yathāmanīṣitam artham upalabhya svabuddhyā kāryasaṃpādinī nisṛṣṭārthā
- 11
सा प्रायेण संस्तुतसंभाषणयोः
नायिकया प्रयुक्तासंस्तुतसंभाषणयोर् अपि
कौतुकाच्चानुरूपौ युक्ताव् इमौ परस्परस्येत्यसंस्तुतयोर् अपि
sā prāyeṇa saṃstutasaṃbhāṣaṇayoḥ
nāyikayā prayuktāsaṃstutasaṃbhāṣaṇayor api
kautukāccānurūpau yuktāv imau parasparasyetyasaṃstutayor api
- 12
कार्यैकदेशम् अभियोगैकदेशं चोपलभ्य शेषं सम्पादयतीति परिमितार्था
kāryaikadeśam abhiyogaikadeśaṃ copalabhya śeṣaṃ sampādayatīti parimitārthā
- 13
सा दृष्टपरस्पराकारयोः प्रविरलदर्शनयोः
sā dṛṣṭaparasparākārayoḥ praviraladarśanayoḥ
- 14
संदेशमात्रं प्रापयतीति पत्रहारी
saṃdeśamātraṃ prāpayatīti patrahārī
- 15
सा प्रगाढसद्भावयोः संसृष्टयोश्च देशकालसंबोधनार्थम्
sā pragāḍhasadbhāvayoḥ saṃsṛṣṭayośca deśakālasaṃbodhanārtham
- 16
दौत्येन प्रहितान्यया स्वयम् एव नायकम् अभिगच्छेद् अजानती नाम तेन सहोपभोगं स्वप्ने वा कथयेत्
गोत्रस्खलितं भार्यां चास्य निन्देत्
तद्व्यपदेशेन स्वयम् ईर्ष्यां दर्शयेत्
नखदशनचिह्नितं वा किंचिद्दद्यात्
भवते अहम् अदौ दातुं संकल्पितेति चाभिदधीत
मम भार्याया का रमनीयेति विविक्ते पर्यनुयुञ्जीत सा स्वयंदूती
तस्या विविक्ते दर्शनं प्रतिग्रहश्च
प्रतिग्रहच्छलेनान्याम् अभिसंधायास्याः संदेशश्रावणद्वारेण नायकं साधयेत्तां चोपहन्यात्सापि स्वयंदूती
एतया नायको ऽप्यन्यदूतश्च व्याख्यातः
dautyena prahitānyayā svayam eva nāyakam abhigacched ajānatī nāma tena sahopabhogaṃ svapne vā kathayet
gotraskhalitaṃ bhāryāṃ cāsya nindet
tadvyapadeśena svayam īrṣyāṃ darśayet
nakhadaśanacihnitaṃ vā kiṃciddadyāt
bhavate aham adau dātuṃ saṃkalpiteti cābhidadhīta
mama bhāryāyā kā ramanīyeti vivikte paryanuyuñjīta sā svayaṃdūtī
tasyā vivikte darśanaṃ pratigrahaśca
pratigrahacchalenānyām abhisaṃdhāyāsyāḥ saṃdeśaśrāvaṇadvāreṇa nāyakaṃ sādhayettāṃ copahanyātsāpi svayaṃdūtī
etayā nāyako 'pyanyadūtaśca vyākhyātaḥ
- 17
नायकभार्यां मुग्धां विश्वास्यायन्त्रणयानुप्रविश्य नायकस्य चेष्टितानि पृच्छेत्
योगाञ्शिक्षयेत्
साकारं मण्डयेत्
कोपम् एनां ग्राहयेत्
एवं च प्रतिपद्यस्वेति श्रावयेत्
स्वयं चास्यां नखदशनपदानि निर्वर्तयेत्
तेन द्वारेण नायकम् आकारयेत्सा मूढदूती
nāyakabhāryāṃ mugdhāṃ viśvāsyāyantraṇayānupraviśya nāyakasya ceṣṭitāni pṛcchet
yogāñśikṣayet
sākāraṃ maṇḍayet
kopam enāṃ grāhayet
evaṃ ca pratipadyasveti śrāvayet
svayaṃ cāsyāṃ nakhadaśanapadāni nirvartayet
tena dvāreṇa nāyakam ākārayetsā mūḍhadūtī
- 18
तस्यास्तयैव प्रत्युत्तराणि योजयेत्
tasyāstayaiva pratyuttarāṇi yojayet
- 19
स्वभार्यां वा मूढां प्रयोज्य तया सह विश्वासेन योजयित्वा तयैवाकारयेत्
आत्मनश्च वैचक्षण्यं प्रकाशयेत्
सा भार्यादूती
तस्यास्तयैवाकारग्रहणम्
svabhāryāṃ vā mūḍhāṃ prayojya tayā saha viśvāsena yojayitvā tayaivākārayet
ātmanaśca vaicakṣaṇyaṃ prakāśayet
sā bhāryādūtī
tasyāstayaivākāragrahaṇam
- 20
बालां वा परिचारिकाम् अदोषज्ञाम् अदुष्टेनोपायेन प्रहिणुयात्
तत्र स्रजि कर्णपत्त्रे वा गूढलेखनिधानं नखदशनपदं वा सा मूकदूती
तस्यास्तया एव प्रत्युत्तरप्रार्थनम्
bālāṃ vā paricārikām adoṣajñām aduṣṭenopāyena prahiṇuyāt
tatra sraji karṇapattre vā gūḍhalekhanidhānaṃ nakhadaśanapadaṃ vā sā mūkadūtī
tasyāstayā eva pratyuttaraprārthanam
- 21
पूर्वप्रस्तुतार्थलिङ्गसम्बद्धम् अन्यजनाग्रहणीयं लौकिकार्थं द्व्यर्थं वा वचनम् उदासीना या श्रावयेत्सा वातदूती
तस्या अपि तयैव प्रत्युत्तरप्रार्थनम् इति तासां विशेषाः
pūrvaprastutārthaliṅgasambaddham anyajanāgrahaṇīyaṃ laukikārthaṃ dvyarthaṃ vā vacanam udāsīnā yā śrāvayetsā vātadūtī
tasyā api tayaiva pratyuttaraprārthanam iti tāsāṃ viśeṣāḥ
- 22
भवन्ति चात्र श्लोकाः
विधवेक्षणिका दासी भिक्षुकी शिल्पकारिका
प्रविशत्याशु विश्वासं दूतीकार्यं च विन्दति
bhavanti cātra ślokāḥ
vidhavekṣaṇikā dāsī bhikṣukī śilpakārikā
praviśatyāśu viśvāsaṃ dūtīkāryaṃ ca vindati
- 23
विद्वेषं ग्राहयेत्पत्यौ रमणीयानि वर्णयेत्
चित्रान्सुरतसंभोगान् अन्यासाम् अपि दर्शयेत्
vidveṣaṃ grāhayetpatyau ramaṇīyāni varṇayet
citrānsuratasaṃbhogān anyāsām api darśayet
- 24
नायकस्यानुरागं च पुनश्च रतिकौशलम्
प्रार्थनां चाधिकस्त्रीभिर् अवष्टम्भं च वर्णयेत्
nāyakasyānurāgaṃ ca punaśca ratikauśalam
prārthanāṃ cādhikastrībhir avaṣṭambhaṃ ca varṇayet
- 25
असंकल्पितम् अप्यर्थम् उत्सृष्टं दोषकारणात्
पुनर् आवर्तयत्येव दूती वचनकौशलात्
asaṃkalpitam apyartham utsṛṣṭaṃ doṣakāraṇāt
punar āvartayatyeva dūtī vacanakauśalāt

