22 shlokas
- 1
नान्तःपुराणां रक्षणयोगात्पुरुषसंदर्शनं विद्यते पत्युश्चैकत्वाद् अनेकसाधारणत्वाच्चातृप्तिः
तस्मात्तानि प्रयोगत एव परस्परं रञ्जयेयुः
nāntaḥpurāṇāṃ rakṣaṇayogātpuruṣasaṃdarśanaṃ vidyate patyuścaikatvād anekasādhāraṇatvāccātṛptiḥ
tasmāttāni prayogata eva parasparaṃ rañjayeyuḥ
- 2
धात्रेयिकां सखीं दासीं वा पुरुषवद् अलंकृत्याकृतिसंयुक्तैः कन्दमूलफलावयवैर् अपद्रव्यैर्वात्माभिप्रायां निर्वर्तयेयुः
dhātreyikāṃ sakhīṃ dāsīṃ vā puruṣavad alaṃkṛtyākṛtisaṃyuktaiḥ kandamūlaphalāvayavair apadravyairvātmābhiprāyāṃ nirvartayeyuḥ
- 3
पुरुषप्रतिमा अव्यक्तलिङ्गाश्चाधिशयीरन्
puruṣapratimā avyaktaliṅgāścādhiśayīran
- 4
राजानश्च कृपाशीला विनापि भावयोगाद् आयोजितापद्रव्या यावदर्थम् एकया रात्र्या बह्वीभिर् अपि गच्छन्ति
यस्यां तु प्रीतिर्वासक ऋतुव्वा तत्राभिप्रायतः प्रवर्तन्त इति प्राच्योपचाराः
rājānaśca kṛpāśīlā vināpi bhāvayogād āyojitāpadravyā yāvadartham ekayā rātryā bahvībhir api gacchanti
yasyāṃ tu prītirvāsaka ṛtuvvā tatrābhiprāyataḥ pravartanta iti prācyopacārāḥ
- 5
स्त्रीयोगेणैव पुरुषाणाम् अप्यलब्धवृत्तीनां वियोनिषु विजातिषु स्त्रीप्रतिमासु केवलोपमर्दनाच्चाभिप्रायनिवृत्तिर्व्याख्याता
strīyogeṇaiva puruṣāṇām apyalabdhavṛttīnāṃ viyoniṣu vijātiṣu strīpratimāsu kevalopamardanāccābhiprāyanivṛttirvyākhyātā
- 6
योषवेषांश्च नागरकान्प्रायेण अन्तःपुरिकाः परिचारिकाभिः सह प्रवेशयन्ति
तेषाम् उपावर्तने धात्रेयिकाश्च अभ्यन्तरसंसृष्टा आयतिं दर्शयन्त्यः प्रयतेरन्
सुखप्रवेशिताम् अपसारभूमिं विशालतां वेश्मनः प्रमादं रक्षिणाम् अनित्यतां परिजनस्य वर्णयेयुः
न चासद्भूतेनार्थेन प्रवेशयितुं जनम् आवर्तयेयुर्दोषात्
yoṣaveṣāṃśca nāgarakānprāyeṇa antaḥpurikāḥ paricārikābhiḥ saha praveśayanti
teṣām upāvartane dhātreyikāśca abhyantarasaṃsṛṣṭā āyatiṃ darśayantyaḥ prayateran
sukhapraveśitām apasārabhūmiṃ viśālatāṃ veśmanaḥ pramādaṃ rakṣiṇām anityatāṃ parijanasya varṇayeyuḥ
na cāsadbhūtenārthena praveśayituṃ janam āvartayeyurdoṣāt
- 7
नागरकस्तु सुप्रापम् अप्यन्तःपुरम् अपायभूयिष्ठत्वान्न प्रविशेद् इति वात्स्यायनः
nāgarakastu suprāpam apyantaḥpuram apāyabhūyiṣṭhatvānna praviśed iti vātsyāyanaḥ
- 8
सापसारं तु प्रमदवनावगाढं विभक्तदीर्घकक्ष्यम् अल्पप्रमत्तरक्षकं प्रोषिताराजकं कारणानि समीक्ष्य बहुश आहूयमानो ऽर्थबुद्ध्या कक्ष्याप्रवेशं च दृष्ट्वा ताभिर् एव विहितोपायः प्रविशेत्
शक्तिविषये च प्रतिदिनं निष्क्रामेत्
sāpasāraṃ tu pramadavanāvagāḍhaṃ vibhaktadīrghakakṣyam alpapramattarakṣakaṃ proṣitārājakaṃ kāraṇāni samīkṣya bahuśa āhūyamāno 'rthabuddhyā kakṣyāpraveśaṃ ca dṛṣṭvā tābhir eva vihitopāyaḥ praviśet
śaktiviṣaye ca pratidinaṃ niṣkrāmet
- 9
बहिश्च रक्षिभिर् अन्यद् एव कारणम् अपदिश्य संसृज्येत
अन्तश्चारिण्यां च परिचारिकायां विदितार्थायां सक्तम् आत्मानं रूपयेत्
तदलाभाच्च शोकम् अन्तःप्रवेशिनीभिश्च दूतीकल्पं सकलम् आचरेत्
राजप्रणिधींश्च बुध्येत
दूत्यास्त्वसंचारे यत्र गृहीताकारायाः प्रयोज्याया दर्शनयोगस्तत्रावस्थानम्
तस्मिन्न् अपि तु रक्षिषु परिचारिकाव्यपदेशः
चक्षुरनुबध्नत्याम् इङ्गिताकारनिवेदनम्
यत्र संपातो ऽस्यास्तत्र चित्रकर्मणस्तद्युक्तस्य व्यर्थानां गीतवस्तुकानां क्रीडनकानां कृतचिह्नानाम् आपीनकानाम् अङ्गुलीयकस्य च निधानम्
प्रत्युत्तरं तया दत्तं प्रपश्येत्
ततः प्रवेशने यतेत
bahiśca rakṣibhir anyad eva kāraṇam apadiśya saṃsṛjyeta
antaścāriṇyāṃ ca paricārikāyāṃ viditārthāyāṃ saktam ātmānaṃ rūpayet
tadalābhācca śokam antaḥpraveśinībhiśca dūtīkalpaṃ sakalam ācaret
rājapraṇidhīṃśca budhyeta
dūtyāstvasaṃcāre yatra gṛhītākārāyāḥ prayojyāyā darśanayogastatrāvasthānam
tasminn api tu rakṣiṣu paricārikāvyapadeśaḥ
cakṣuranubadhnatyām iṅgitākāranivedanam
yatra saṃpāto 'syāstatra citrakarmaṇastadyuktasya vyarthānāṃ gītavastukānāṃ krīḍanakānāṃ kṛtacihnānām āpīnakānām aṅgulīyakasya ca nidhānam
pratyuttaraṃ tayā dattaṃ prapaśyet
tataḥ praveśane yateta
- 10
यत्र चास्या नियतं गमनम् इति विद्यात्तत्र प्रच्छन्नस्य प्राग् एवावस्थानम्
रक्षिपुरुषरूपो वा तदनुज्ञातवेलायां प्रविशेत्
आस्तरणप्रावरणवेष्टितस्य वा प्रवेशनिर्हारौ
पुटापुटयोगैर्वा नष्टच्छायारूपः
तत्रायं प्रयोगः नकुलहृदयं चोरकतुम्बीफलानि सर्पाक्षीणि चान्तर्धूमेन पचेत्
ततो ऽञ्जनेन समभागेन पेषयेत्
अनेनाभ्यक्तनयनो नष्टच्छायारूपश्चरति
रात्रिकौमुदीषु च दीपिकासंबाधे सुरङ्गया वा
yatra cāsyā niyataṃ gamanam iti vidyāttatra pracchannasya prāg evāvasthānam
rakṣipuruṣarūpo vā tadanujñātavelāyāṃ praviśet
āstaraṇaprāvaraṇaveṣṭitasya vā praveśanirhārau
puṭāpuṭayogairvā naṣṭacchāyārūpaḥ
tatrāyaṃ prayogaḥ nakulahṛdayaṃ corakatumbīphalāni sarpākṣīṇi cāntardhūmena pacet
tato 'ñjanena samabhāgena peṣayet
anenābhyaktanayano naṣṭacchāyārūpaścarati
rātrikaumudīṣu ca dīpikāsaṃbādhe suraṅgayā vā
- 11
तत्रैतद्भवति
द्रव्याणाम् अपि निर्हारे पानकानां प्रवेशने
आपानकोत्सवार्थे अपि चेटिकानां च संभ्रमे
tatraitadbhavati
dravyāṇām api nirhāre pānakānāṃ praveśane
āpānakotsavārthe api ceṭikānāṃ ca saṃbhrame
- 12
व्यत्यासे वेश्मनां चैव रक्षिणां च विपर्यये
उद्यानयात्रागमने यात्रातश्च प्रवेशने
vyatyāse veśmanāṃ caiva rakṣiṇāṃ ca viparyaye
udyānayātrāgamane yātrātaśca praveśane
- 13
दीर्घकालोदयां यात्रां प्रोषिते चापि राजनि
प्रवेशनं भवेत्प्रायो यूनां निष्क्रमणं तथा
dīrghakālodayāṃ yātrāṃ proṣite cāpi rājani
praveśanaṃ bhavetprāyo yūnāṃ niṣkramaṇaṃ tathā
- 14
परस्परस्य कार्याणि ज्ञात्वा चान्तःपुरालयाः
एककार्यास्ततः कुर्युः शेषाणाम् अपि भेदनम्
parasparasya kāryāṇi jñātvā cāntaḥpurālayāḥ
ekakāryāstataḥ kuryuḥ śeṣāṇām api bhedanam
- 15
दूषयित्वा ततो ऽन्योन्यम् एककार्यार्पणे स्थिरः
अभेद्यतां गतः सद्यो यथेष्टं फलम् अश्नुते
dūṣayitvā tato 'nyonyam ekakāryārpaṇe sthiraḥ
abhedyatāṃ gataḥ sadyo yatheṣṭaṃ phalam aśnute
- 16
तत्र राजकुलचारिण्य एव लक्षण्यान्पुरुषान् अन्तःपुरं प्रवेशयन्ति नातिसुरक्षत्वाद् आपरान्तिकानाम्
क्षत्रियसंज्ञकैर् अन्तःपुररक्षिभिर् एवार्थं साधयन्त्याभीरकाणाम्
प्रेष्याभिः सह तद्वेषान्नागरकपुत्रान्प्रवेशयन्ति वात्सगुल्मकानाम्
स्वैर् एव पुत्रैर् अन्तःपुराणि कामचारैर्जननीवर्जम् उपयुज्यन्ते वैदर्भकाणाम्
तथा प्रवेशिभिर् एव ज्ञातिसंबन्धिभिर्नान्यैर् उपयुज्यन्ते स्त्रैराजकानाम्
ब्राह्मणैर्मित्रैर्भृत्यैर्दासचेटैश्च गौडानाम्
परिस्पन्दाः कर्मकराश्चान्तःपुरेष्व् अनिषिद्धा अन्ये अपि तद्रूपाश्च सैन्धवानाम्
अर्थेन रक्षिणम् उपगृह्य साहसिकाः संहताः प्रविशन्ति हैमवतानाम्
पुष्पदाननियोगान्नगरब्राह्मणा राजविदितम् अन्तःपुराणि गच्छन्ति
पटान्तरितैश्चैषाम् आलापः
तेन प्रसङ्गेन व्यतिकरो भवति वङ्गाङ्गकलिङ्गकानाम्
संहत्य नवदशेत्येकैकं युवानं प्रच्छादयन्ति प्राच्यानाम् इति
एवं परस्त्रियः प्रकुर्वीत
इत्यन्तःपुरिकावृत्तम्
tatra rājakulacāriṇya eva lakṣaṇyānpuruṣān antaḥpuraṃ praveśayanti nātisurakṣatvād āparāntikānām
kṣatriyasaṃjñakair antaḥpurarakṣibhir evārthaṃ sādhayantyābhīrakāṇām
preṣyābhiḥ saha tadveṣānnāgarakaputrānpraveśayanti vātsagulmakānām
svair eva putrair antaḥpurāṇi kāmacārairjananīvarjam upayujyante vaidarbhakāṇām
tathā praveśibhir eva jñātisaṃbandhibhirnānyair upayujyante strairājakānām
brāhmaṇairmitrairbhṛtyairdāsaceṭaiśca gauḍānām
parispandāḥ karmakarāścāntaḥpureṣv aniṣiddhā anye api tadrūpāśca saindhavānām
arthena rakṣiṇam upagṛhya sāhasikāḥ saṃhatāḥ praviśanti haimavatānām
puṣpadānaniyogānnagarabrāhmaṇā rājaviditam antaḥpurāṇi gacchanti
paṭāntaritaiścaiṣām ālāpaḥ
tena prasaṅgena vyatikaro bhavati vaṅgāṅgakaliṅgakānām
saṃhatya navadaśetyekaikaṃ yuvānaṃ pracchādayanti prācyānām iti
evaṃ parastriyaḥ prakurvīta
ityantaḥpurikāvṛttam
- 17
एभ्य एव च कारणेभ्यः स्वदारान्रक्षेत्
ebhya eva ca kāraṇebhyaḥ svadārānrakṣet
- 18
कामोपधाशुद्धान्रक्षिणो ऽन्तःपुरे स्थापयेद् इत्याचार्याः
ते हि भयेन चार्थेन चान्यं प्रयोजयेयुस्तस्मात्कामभयार्थोपधाशुद्धान् इति गोणिकापुत्रः
अद्रोहो धर्मस्तम् अपि भयाज्जह्याद् अतो धर्मभयोपधाशुद्धान् इति वात्स्यायनः
kāmopadhāśuddhānrakṣiṇo 'ntaḥpure sthāpayed ityācāryāḥ
te hi bhayena cārthena cānyaṃ prayojayeyustasmātkāmabhayārthopadhāśuddhān iti goṇikāputraḥ
adroho dharmastam api bhayājjahyād ato dharmabhayopadhāśuddhān iti vātsyāyanaḥ
- 19
परवाक्याभिधायिनीभिश्च गूढाकाराभिः प्रमदाभिर् आत्मदारान् उपदध्याच्छौचाशौचपरिज्ञानार्थम् इति बाभ्रवीयाः
दुष्टानां युवतिषु सिद्धत्वान्नाकस्माद् अदुष्टदूषणम् आचरेद् इति वात्स्यायनः
paravākyābhidhāyinībhiśca gūḍhākārābhiḥ pramadābhir ātmadārān upadadhyācchaucāśaucaparijñānārtham iti bābhravīyāḥ
duṣṭānāṃ yuvatiṣu siddhatvānnākasmād aduṣṭadūṣaṇam ācared iti vātsyāyanaḥ
- 20
अतिगोष्ठी निरङ्कुशत्वं भर्तुः स्वैरता पुरुषैः सहानियन्त्रणता
प्रवासे अवस्थानं विदेशे निवासः स्ववृत्त्युपघातः स्वैरिणीसंसर्गः पत्युर् ईर्ष्यालुता चेति स्त्रीणां विनाशकारणानि
atigoṣṭhī niraṅkuśatvaṃ bhartuḥ svairatā puruṣaiḥ sahāniyantraṇatā
pravāse avasthānaṃ videśe nivāsaḥ svavṛttyupaghātaḥ svairiṇīsaṃsargaḥ patyur īrṣyālutā ceti strīṇāṃ vināśakāraṇāni
- 21
संदृश्य शास्त्रतो योगान्पारदारिकलक्षितान्
न याति छलनां कश्चित्स्वदारान्प्रति शास्त्रवित्
saṃdṛśya śāstrato yogānpāradārikalakṣitān
na yāti chalanāṃ kaścitsvadārānprati śāstravit
- 22
पाक्षिकत्वात्प्रयोगाणाम् अपायानां च दर्शनात्
धर्मार्थयोश्च वैलोम्यान्नाचरेत्पारदारिकम्
तद् एतद्दारगुप्त्यर्थम् आरब्धं श्रेयसे नृणाम्
प्रजानां दूषणायैव न विज्ञेयो ऽस्य संविधिः
pākṣikatvātprayogāṇām apāyānāṃ ca darśanāt
dharmārthayośca vailomyānnācaretpāradārikam
tad etaddāraguptyartham ārabdhaṃ śreyase nṛṇām
prajānāṃ dūṣaṇāyaiva na vijñeyo 'sya saṃvidhiḥ

