18 shlokas
- 1
स्त्रीपुरुषशीलवस्थापनं व्यावर्तनकारणाणि स्त्रीषु सिद्धाः पुरुषा अयत्नसाध्या योषितः व्याख्यातकारणाः परपरिग्रहोपगमाः
strīpuruṣaśīlavasthāpanaṃ vyāvartanakāraṇāṇi strīṣu siddhāḥ puruṣā ayatnasādhyā yoṣitaḥ vyākhyātakāraṇāḥ paraparigrahopagamāḥ
- 2
तेषु साध्यत्वम् अनत्ययं गम्यत्वम् आयतिं वृत्तिं चादित एव परीक्षेत
teṣu sādhyatvam anatyayaṃ gamyatvam āyatiṃ vṛttiṃ cādita eva parīkṣeta
- 3
यदा तु स्थानात्स्थानान्तरं कामं प्रतिपद्यमानं पश्येत्तदात्मशरीरोपघातत्राणार्थं परपरिग्रहान् अभ्युपगच्छेत्
yadā tu sthānātsthānāntaraṃ kāmaṃ pratipadyamānaṃ paśyettadātmaśarīropaghātatrāṇārthaṃ paraparigrahān abhyupagacchet
- 4
दश तु कामस्य स्थानानि
daśa tu kāmasya sthānāni
- 5
चक्षुःप्रीतिर्मनःसङ्गः संकल्पोत्पत्तिर्निद्राच्छेदस्तनुता विषयेभ्यो व्यावृत्तिर्लज्जाप्रणाश उन्मादो मूर्छा मरणम् इति तेषां लिङ्गानि
cakṣuḥprītirmanaḥsaṅgaḥ saṃkalpotpattirnidrācchedastanutā viṣayebhyo vyāvṛttirlajjāpraṇāśa unmādo mūrchā maraṇam iti teṣāṃ liṅgāni
- 6
तत्राकृतितो लक्षणतश्च युवत्याः शीलं सत्यं शौचं साध्यतां चण्डवेगतां च लक्षयेद् इत्याचार्याः
tatrākṛtito lakṣaṇataśca yuvatyāḥ śīlaṃ satyaṃ śaucaṃ sādhyatāṃ caṇḍavegatāṃ ca lakṣayed ityācāryāḥ
- 7
व्यभिचाराद् आकृतिलक्षणयोगानाम् इङ्गिताकाराभ्याम् एव प्रवृत्तिर्बोद्धव्या योषित इति वात्स्यायनः
vyabhicārād ākṛtilakṣaṇayogānām iṅgitākārābhyām eva pravṛttirboddhavyā yoṣita iti vātsyāyanaḥ
- 8
यं कंचिद् उज्ज्वलं पुरुषं दृष्ट्वा स्त्री कामयते
तथा पुरुषो ऽपि योषितम्
अपेक्षया तु न प्रवर्तत इति गोणिकापुत्रः
yaṃ kaṃcid ujjvalaṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā strī kāmayate
tathā puruṣo 'pi yoṣitam
apekṣayā tu na pravartata iti goṇikāputraḥ
- 9
तत्र स्त्रियं प्रति विशेषः
tatra striyaṃ prati viśeṣaḥ
- 10
न स्त्री धर्मम् अधर्मं चापेक्षते कामयत एव
कार्यापेक्षया तु नाभियुङ्क्ते
स्वभावाच्च पुरुषेणाभियुज्यमाना चिकीर्षन्त्यपि व्यावर्तते
पुनः पुनर् अभियुक्ता सिध्यति
पुरुषस्तु धर्मस्थितिम् आर्यसमयं चापेक्ष्य कामयमानो ऽपि व्यावर्तते
तथाबुद्धिश्चाभियुज्यमानो ऽपि न सिध्यति
निष्कारणम् अभियुङ्क्ते
अभियुज्यापि पुनर्नाभियुङ्क्ते
सिद्धायां च माध्यस्थ्यं गच्छति
सुलभाम् अवमन्यते
दुर्लभाम् आकाङ्क्षत इति प्रायोवादः
na strī dharmam adharmaṃ cāpekṣate kāmayata eva
kāryāpekṣayā tu nābhiyuṅkte
svabhāvācca puruṣeṇābhiyujyamānā cikīrṣantyapi vyāvartate
punaḥ punar abhiyuktā sidhyati
puruṣastu dharmasthitim āryasamayaṃ cāpekṣya kāmayamāno 'pi vyāvartate
tathābuddhiścābhiyujyamāno 'pi na sidhyati
niṣkāraṇam abhiyuṅkte
abhiyujyāpi punarnābhiyuṅkte
siddhāyāṃ ca mādhyasthyaṃ gacchati
sulabhām avamanyate
durlabhām ākāṅkṣata iti prāyovādaḥ
- 11
तत्र व्यावर्तनकारणानि
पत्यावनुरागः
अपत्यापेक्षा
अतिक्रान्तवयस्त्वम्
दुःखाभिभवः
विरहन् उपलम्भः
अवज्ञयोपमन्त्रयत इति क्रोधः
अप्रतर्क्य इति संकल्पवर्जनम्
गमिष्यतीत्यनायतिर् अन्यत्र प्रसक्तमतिर् इति च
असंवृताकार इत्युद्वेगः
मित्रेषु निसृष्टभाव इति तेष्वपेक्षा
शुष्काभियोगीत्याशङ्का
तेजस्वीति साध्वसम्
चण्डवेगः समरथो वेति भयं मृग्याः
नागरकः कलासु विचक्षण इति व्रीडा
सखित्वेनोपचरित इति च
अदेशकालज्ञ इत्यसूया
परिभवस्थानम् इत्य् अबहुमानः
आकारितो ऽपि नावबुध्यत इत्यवज्ञा
शशो मन्दवेग इति च हस्तिन्याः
मत्तो ऽस्य मा भूद् अनिष्टम् इत्यनुकम्पा
आत्मनि दोषदर्शनान्निर्वेदः
विदिता सती स्वजनबहिष्कृता भविष्यामीति भयम्
पलित इत्यनादरः
पत्या प्रयुक्तः परीक्षत इति विमर्शः
धर्मापेक्षा चेति
tatra vyāvartanakāraṇāni
patyāvanurāgaḥ
apatyāpekṣā
atikrāntavayastvam
duḥkhābhibhavaḥ
virahan upalambhaḥ
avajñayopamantrayata iti krodhaḥ
apratarkya iti saṃkalpavarjanam
gamiṣyatītyanāyatir anyatra prasaktamatir iti ca
asaṃvṛtākāra ityudvegaḥ
mitreṣu nisṛṣṭabhāva iti teṣvapekṣā
śuṣkābhiyogītyāśaṅkā
tejasvīti sādhvasam
caṇḍavegaḥ samaratho veti bhayaṃ mṛgyāḥ
nāgarakaḥ kalāsu vicakṣaṇa iti vrīḍā
sakhitvenopacarita iti ca
adeśakālajña ityasūyā
paribhavasthānam ity abahumānaḥ
ākārito 'pi nāvabudhyata ityavajñā
śaśo mandavega iti ca hastinyāḥ
matto 'sya mā bhūd aniṣṭam ityanukampā
ātmani doṣadarśanānnirvedaḥ
viditā satī svajanabahiṣkṛtā bhaviṣyāmīti bhayam
palita ityanādaraḥ
patyā prayuktaḥ parīkṣata iti vimarśaḥ
dharmāpekṣā ceti
- 12
तेषु यदात्मनि लक्षयेत्तदादित एव परिच्छिन्द्यात्
teṣu yadātmani lakṣayettadādita eva paricchindyāt
- 13
आर्यत्वयुक्तानि रागवर्धनात्
अशक्तिजान्युपायप्रदर्शनात्
बहुमानकृतान्यतिपरिचयात्
परिभवकृतान्यतिशौण्डीर्याद्वैचक्षण्याच्च
तत्परिभवजानि प्रणत्या
भययुक्तान्याश्वासनाद् इति
āryatvayuktāni rāgavardhanāt
aśaktijānyupāyapradarśanāt
bahumānakṛtānyatiparicayāt
paribhavakṛtānyatiśauṇḍīryādvaicakṣaṇyācca
tatparibhavajāni praṇatyā
bhayayuktānyāśvāsanād iti
- 14
पुरुषास्त्वमी प्रायेण सिद्धाः
कामसूत्रज्ञः
कथाख्यानकुशलो बाल्यात्प्रभृति संसृष्टः प्रवृद्धयौवनः क्रीडनकर्मादिनागतविश्वासः प्रेषणस्य कर्तोचितसंभाषणः प्रियस्य कर्तान्यस्य भूतपूर्वो दूतो मर्मज्ञ उत्तमया प्रार्थितः सख्या प्रच्छन्नं संसृष्टः सुभगाभिख्यातः सह संवृद्धः प्रातिवेश्यः कामशीलस्तथाभूतश्च परिचारिको धात्रेयिकापरिग्रहो नववरकः प्रेक्षोद्यानत्यागशीलो वृष इति सिद्धप्रतापः साहसिकः शूरो विद्यारूपगुणोपभोगैः पत्युर् अतिशयिता महार्हवेषोपचारश्चेति
puruṣāstvamī prāyeṇa siddhāḥ
kāmasūtrajñaḥ
kathākhyānakuśalo bālyātprabhṛti saṃsṛṣṭaḥ pravṛddhayauvanaḥ krīḍanakarmādināgataviśvāsaḥ preṣaṇasya kartocitasaṃbhāṣaṇaḥ priyasya kartānyasya bhūtapūrvo dūto marmajña uttamayā prārthitaḥ sakhyā pracchannaṃ saṃsṛṣṭaḥ subhagābhikhyātaḥ saha saṃvṛddhaḥ prātiveśyaḥ kāmaśīlastathābhūtaśca paricāriko dhātreyikāparigraho navavarakaḥ prekṣodyānatyāgaśīlo vṛṣa iti siddhapratāpaḥ sāhasikaḥ śūro vidyārūpaguṇopabhogaiḥ patyur atiśayitā mahārhaveṣopacāraśceti
- 15
यथात्मनः सिद्धतां पश्येद् एवं योषितो ऽपि
yathātmanaḥ siddhatāṃ paśyed evaṃ yoṣito 'pi
- 16
अयत्नसाध्या योषितस्त्व् इमाः
अभियोगमात्रसाध्याः
द्वारदेशावस्थायिनी
प्रासादाद्राजमार्गावलोकिनी
तरुणप्रातिवेश्यगृहे गोष्ठीयोजिनी
सततप्रेक्षिणी
प्रेक्षिता पार्श्वविलोकिनी
निष्कारणं सपत्न्याधिविन्ना
भर्तृद्वेषिणी विद्विष्टा च
परिहारहीना
निरपत्या
ज्ञातिकुलनित्या
विपन्नापत्या
गोष्ठीयोजिनी
प्रीतियोजिनी
कुशीलवभार्या
मृतपतिका बाला
दरिद्रा बहूपभोगा
ज्येष्ठभार्या बहुदेवरका
बहुमानिनी न्यूनभर्तृका
कौशलाभिमानिनी भर्तुर्मौर्ख्येणोद्विग्ना
अविशेषतया लोभेन
कन्याकाले यत्नेन वरिता कथंचिद् अलब्धाभियुक्ता च सा तदानीं समानबुद्धिशीलमेधाप्रतिपत्तिसात्म्या
प्रकृत्या पक्षपातिनी
अनपराधे विमानिता
तुल्यरूपाभिश्चाधः कृता
प्रोषितपतिकेति
ईर्ष्यालुपूतिचोक्षक्लीबदीर्घसूत्रकापुरुषकुब्जवामनविरूपमणिकारग्राम्यदुर्गन्धिरोगिवृद्धभार्याश्चेति
ayatnasādhyā yoṣitastv imāḥ
abhiyogamātrasādhyāḥ
dvāradeśāvasthāyinī
prāsādādrājamārgāvalokinī
taruṇaprātiveśyagṛhe goṣṭhīyojinī
satataprekṣiṇī
prekṣitā pārśvavilokinī
niṣkāraṇaṃ sapatnyādhivinnā
bhartṛdveṣiṇī vidviṣṭā ca
parihārahīnā
nirapatyā
jñātikulanityā
vipannāpatyā
goṣṭhīyojinī
prītiyojinī
kuśīlavabhāryā
mṛtapatikā bālā
daridrā bahūpabhogā
jyeṣṭhabhāryā bahudevarakā
bahumāninī nyūnabhartṛkā
kauśalābhimāninī bharturmaurkhyeṇodvignā
aviśeṣatayā lobhena
kanyākāle yatnena varitā kathaṃcid alabdhābhiyuktā ca sā tadānīṃ samānabuddhiśīlamedhāpratipattisātmyā
prakṛtyā pakṣapātinī
anaparādhe vimānitā
tulyarūpābhiścādhaḥ kṛtā
proṣitapatiketi
īrṣyālupūticokṣaklībadīrghasūtrakāpuruṣakubjavāmanavirūpamaṇikāragrāmyadurgandhirogivṛddhabhāryāśceti
- 17
श्लोकावत्र भवतः
इच्छा स्वभावतो जाता क्रियया परिबृंहिता
बुद्ध्या संशोधितोद्वेगा स्थिरा स्याद् अनपायिनी
ślokāvatra bhavataḥ
icchā svabhāvato jātā kriyayā paribṛṃhitā
buddhyā saṃśodhitodvegā sthirā syād anapāyinī
- 18
सिद्धताम् आत्मनो ज्ञात्वा लिङ्गान्युन्नीय योषिताम्
व्यावृत्तिकारणोच्छेदी नरो योषित्सु सिध्यति
siddhatām ātmano jñātvā liṅgānyunnīya yoṣitām
vyāvṛttikāraṇocchedī naro yoṣitsu sidhyati

