45 shlokas
- 1
श्रीशुक उवाच
आत्ममायाम् ऋते राजन्परस्यानुभवात्मनः
न घटेतार्थसम्बन्धः स्वप्नद्रष्टुरिवाञ्जसा
śrīśuka uvāca
ātmamāyām ṛte rājanparasyānubhavātmanaḥ
na ghaṭetārthasambandhaḥ svapnadraṣṭurivāñjasā
- 2
बहुरूप इवाभाति मायया बहुरूपया
रममाणो गुणेष्वस्या ममाहम् इति मन्यते
bahurūpa ivābhāti māyayā bahurūpayā
ramamāṇo guṇeṣvasyā mamāham iti manyate
- 3
यर्हि वाव महिम्नि स्वे परस्मिन्कालमाययोः
रमेत गतसम्मोहस्त्यक्त्वोदास्ते तदोभयम्
yarhi vāva mahimni sve parasminkālamāyayoḥ
rameta gatasammohastyaktvodāste tadobhayam
- 4
आत्मतत्त्वविशुद्ध्यर्थं यदाह भगवान् ऋतम्
ब्रह्मणे दर्शयन्रूपम् अव्यलीकव्रतादृतः
ātmatattvaviśuddhyarthaṃ yadāha bhagavān ṛtam
brahmaṇe darśayanrūpam avyalīkavratādṛtaḥ
- 5
स आदिदेवो जगतां परो गुरुः स्वधिष्ण्यम् आस्थाय सिसृक्षयैक्षत
तां नाध्यगच्छद्दृशम् अत्र संमतां प्रपञ्चनिर्माणविधिर्यया भवेत्
sa ādidevo jagatāṃ paro guruḥ svadhiṣṇyam āsthāya sisṛkṣayaikṣata
tāṃ nādhyagacchaddṛśam atra saṃmatāṃ prapañcanirmāṇavidhiryayā bhavet
- 6
स चिन्तयन्द्व्यक्षरम् एकदाम्भस्य् उपाशृणोद्द्विर्गदितं वचो विभुः
स्पर्शेषु यत्षोडशम् एकविंशं निष्किञ्चनानां नृप यद्धनं विदुः
sa cintayandvyakṣaram ekadāmbhasy upāśṛṇoddvirgaditaṃ vaco vibhuḥ
sparśeṣu yatṣoḍaśam ekaviṃśaṃ niṣkiñcanānāṃ nṛpa yaddhanaṃ viduḥ
- 7
निशम्य तद्वक्तृदिदृक्षया दिशो विलोक्य तत्रान्यदपश्यमानः
स्वधिष्ण्यम् आस्थाय विमृश्य तद्धितं तपस्युपादिष्ट इवादधे मनः
niśamya tadvaktṛdidṛkṣayā diśo vilokya tatrānyadapaśyamānaḥ
svadhiṣṇyam āsthāya vimṛśya taddhitaṃ tapasyupādiṣṭa ivādadhe manaḥ
- 8
दिव्यं सहस्राब्दम् अमोघदर्शनो जितानिलात्मा विजितोभयेन्द्रियः
अतप्यत स्माखिललोकतापनं तपस्तपीयांस्तपतां समाहितः
divyaṃ sahasrābdam amoghadarśano jitānilātmā vijitobhayendriyaḥ
atapyata smākhilalokatāpanaṃ tapastapīyāṃstapatāṃ samāhitaḥ
- 9
तस्मै स्वलोकं भगवान्सभाजितः संदर्शयामास परं न यत्परम्
व्यपेतसङ्क्लेशविमोहसाध्वसं स्वदृष्टवद्भिः पुरुषैरभिष्टुतम्
tasmai svalokaṃ bhagavānsabhājitaḥ saṃdarśayāmāsa paraṃ na yatparam
vyapetasaṅkleśavimohasādhvasaṃ svadṛṣṭavadbhiḥ puruṣairabhiṣṭutam
- 10
प्रवर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः
न यत्र माया किम् उतापरे हरेर् अनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः
pravartate yatra rajastamastayoḥ sattvaṃ ca miśraṃ na ca kālavikramaḥ
na yatra māyā kim utāpare harer anuvratā yatra surāsurārcitāḥ
- 11
श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः
सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणिप्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चसः
प्रवालवैदूर्यमृणालवर्चसः परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिनः
śyāmāvadātāḥ śatapatralocanāḥ piśaṅgavastrāḥ surucaḥ supeśasaḥ
sarve caturbāhava unmiṣanmaṇipravekaniṣkābharaṇāḥ suvarcasaḥ
pravālavaidūryamṛṇālavarcasaḥ parisphuratkuṇḍalamaulimālinaḥ
- 12
भ्राजिष्णुभिर्यः परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम्
विद्योतमानः प्रमदोत्तमाद्युभिः सविद्युदभ्रावलिभिर्यथा नभः
bhrājiṣṇubhiryaḥ parito virājate lasadvimānāvalibhirmahātmanām
vidyotamānaḥ pramadottamādyubhiḥ savidyudabhrāvalibhiryathā nabhaḥ
- 13
श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयोः करोति मानं बहुधा विभूतिभिः
प्रेङ्खं श्रिता या कुसुमाकरानुगैर्विगीयमाना प्रियकर्म गायती
śrīryatra rūpiṇyurugāyapādayoḥ karoti mānaṃ bahudhā vibhūtibhiḥ
preṅkhaṃ śritā yā kusumākarānugairvigīyamānā priyakarma gāyatī
- 14
ददर्श तत्राखिलसात्वतां पतिं श्रियः पतिं यज्ञपतिं जगत्पतिम्
सुनन्दनन्दप्रबलार्हणादिभिः स्वपार्षदाग्रैः परिसेवितं विभुम्
dadarśa tatrākhilasātvatāṃ patiṃ śriyaḥ patiṃ yajñapatiṃ jagatpatim
sunandanandaprabalārhaṇādibhiḥ svapārṣadāgraiḥ parisevitaṃ vibhum
- 15
भृत्यप्रसादाभिमुखं दृगासवं प्रसन्नहासारुणलोचनाननम्
किरीटिनं कुण्डलिनं चतुर्भुजं पीतांशुकं वक्षसि लक्षितं श्रिया
bhṛtyaprasādābhimukhaṃ dṛgāsavaṃ prasannahāsāruṇalocanānanam
kirīṭinaṃ kuṇḍalinaṃ caturbhujaṃ pītāṃśukaṃ vakṣasi lakṣitaṃ śriyā
- 16
अध्यर्हणीयासनम् आस्थितं परं वृतं चतुःषोडशपञ्चशक्तिभिः
युक्तं भगैः स्वैरितरत्र चाध्रुवैः स्व एव धामन्रममाणम् ईश्वरम्
adhyarhaṇīyāsanam āsthitaṃ paraṃ vṛtaṃ catuḥṣoḍaśapañcaśaktibhiḥ
yuktaṃ bhagaiḥ svairitaratra cādhruvaiḥ sva eva dhāmanramamāṇam īśvaram
- 17
तद्दर्शनाह्लादपरिप्लुतान्तरो हृष्यत्तनुः प्रेमभराश्रुलोचनः
ननाम पादाम्बुजम् अस्य विश्वसृग्यत्पारमहंस्येन पथाधिगम्यते
taddarśanāhlādapariplutāntaro hṛṣyattanuḥ premabharāśrulocanaḥ
nanāma pādāmbujam asya viśvasṛgyatpāramahaṃsyena pathādhigamyate
- 18
तं प्रीयमाणं समुपस्थितं कविं प्रजाविसर्गे निजशासनार्हणम्
बभाष ईषत्स्मितशोचिषा गिरा प्रियः प्रियं प्रीतमनाः करे स्पृशन्
taṃ prīyamāṇaṃ samupasthitaṃ kaviṃ prajāvisarge nijaśāsanārhaṇam
babhāṣa īṣatsmitaśociṣā girā priyaḥ priyaṃ prītamanāḥ kare spṛśan
- 19
श्रीभगवान् उवाच
त्वयाहं तोषितः सम्यग्वेदगर्भ सिसृक्षया
चिरं भृतेन तपसा दुस्तोषः कूटयोगिनाम्
śrībhagavān uvāca
tvayāhaṃ toṣitaḥ samyagvedagarbha sisṛkṣayā
ciraṃ bhṛtena tapasā dustoṣaḥ kūṭayoginām
- 20
वरं वरय भद्रं ते वरेशं माभिवाञ्छितम्
ब्रह्मञ्छ्रेयःपरिश्रामः पुंसां मद्दर्शनावधिः
varaṃ varaya bhadraṃ te vareśaṃ mābhivāñchitam
brahmañchreyaḥpariśrāmaḥ puṃsāṃ maddarśanāvadhiḥ
- 21
मनीषितानुभावो ऽयं मम लोकावलोकनम्
यदुपश्रुत्य रहसि चकर्थ परमं तपः
manīṣitānubhāvo 'yaṃ mama lokāvalokanam
yadupaśrutya rahasi cakartha paramaṃ tapaḥ
- 22
प्रत्यादिष्टं मया तत्र त्वयि कर्मविमोहिते
तपो मे हृदयं साक्षादात्माहं तपसो ऽनघ
pratyādiṣṭaṃ mayā tatra tvayi karmavimohite
tapo me hṛdayaṃ sākṣādātmāhaṃ tapaso 'nagha
- 23
सृजामि तपसैवेदं ग्रसामि तपसा पुनः
बिभर्मि तपसा विश्वं वीर्यं मे दुश्चरं तपः
sṛjāmi tapasaivedaṃ grasāmi tapasā punaḥ
bibharmi tapasā viśvaṃ vīryaṃ me duścaraṃ tapaḥ
- 24
ब्रह्मोवाच
भगवन्सर्वभूतानाम् अध्यक्षो ऽवस्थितो गुहाम्
वेद ह्यप्रतिरुद्धेन प्रज्ञानेन चिकीर्षितम्
brahmovāca
bhagavansarvabhūtānām adhyakṣo 'vasthito guhām
veda hyapratiruddhena prajñānena cikīrṣitam
- 25
तथापि नाथमानस्य नाथ नाथय नाथितम्
परावरे यथा रूपे जानीयां ते त्वरूपिणः
tathāpi nāthamānasya nātha nāthaya nāthitam
parāvare yathā rūpe jānīyāṃ te tvarūpiṇaḥ
- 26
यथात्ममायायोगेन नानाशक्त्युपबृंहितम्
विलुम्पन्विसृजन्गृह्णन्बिभ्रदात्मानम् आत्मना
yathātmamāyāyogena nānāśaktyupabṛṃhitam
vilumpanvisṛjangṛhṇanbibhradātmānam ātmanā
- 27
क्रीडस्य् अमोघसङ्कल्प ऊर्णनाभिर्यथोर्णुते
तथा तद्विषयां धेहि मनीषां मयि माधव
krīḍasy amoghasaṅkalpa ūrṇanābhiryathorṇute
tathā tadviṣayāṃ dhehi manīṣāṃ mayi mādhava
- 28
भगवच्छिक्षितम् अहं करवाणि ह्यतन्द्रितः
नेहमानः प्रजासर्गं बध्येयं यदनुग्रहात्
bhagavacchikṣitam ahaṃ karavāṇi hyatandritaḥ
nehamānaḥ prajāsargaṃ badhyeyaṃ yadanugrahāt
- 29
यावत्सखा सख्युरिवेश ते कृतः प्रजाविसर्गे विभजामि भो जनम्
अविक्लवस्ते परिकर्मणि स्थितो मा मे समुन्नद्धमदो ऽज मानिनः
yāvatsakhā sakhyuriveśa te kṛtaḥ prajāvisarge vibhajāmi bho janam
aviklavaste parikarmaṇi sthito mā me samunnaddhamado 'ja māninaḥ
- 30
श्रीभगवान् उवाच
ज्ञानं परमगुह्यं मे यद्विज्ञानसमन्वितम्
सरहस्यं तदङ्गं च गृहाण गदितं मया
śrībhagavān uvāca
jñānaṃ paramaguhyaṃ me yadvijñānasamanvitam
sarahasyaṃ tadaṅgaṃ ca gṛhāṇa gaditaṃ mayā

