42 shlokas
- 1
नारद उवाच
देवदेव नमस्ते ऽस्तु भूतभावन पूर्वज
तद्विजानीहि यज्ज्ञानम् आत्मतत्त्वनिदर्शनम्
nārada uvāca
devadeva namaste 'stu bhūtabhāvana pūrvaja
tadvijānīhi yajjñānam ātmatattvanidarśanam
- 2
यद्रूपं यदधिष्ठानं यतः सृष्टम् इदं प्रभो
यत्संस्थं यत्परं यच्च तत्तत्त्वं वद तत्त्वतः
yadrūpaṃ yadadhiṣṭhānaṃ yataḥ sṛṣṭam idaṃ prabho
yatsaṃsthaṃ yatparaṃ yacca tattattvaṃ vada tattvataḥ
- 3
सर्वं ह्येतद्भवान्वेद भूतभव्यभवत्प्रभुः
करामलकवद्विश्वं विज्ञानावसितं तव
sarvaṃ hyetadbhavānveda bhūtabhavyabhavatprabhuḥ
karāmalakavadviśvaṃ vijñānāvasitaṃ tava
- 4
यद्विज्ञानो यदाधारो यत्परस्त्वं यदात्मकः
एकः सृजसि भूतानि भूतैरेवात्ममायया
yadvijñāno yadādhāro yatparastvaṃ yadātmakaḥ
ekaḥ sṛjasi bhūtāni bhūtairevātmamāyayā
- 5
आत्मन्भावयसे तानि न पराभावयन्स्वयम्
आत्मशक्तिम् अवष्टभ्य ऊर्णनाभिरिवाक्लमः
ātmanbhāvayase tāni na parābhāvayansvayam
ātmaśaktim avaṣṭabhya ūrṇanābhirivāklamaḥ
- 6
नाहं वेद परं ह्यस्मिन्नापरं न समं विभो
नामरूपगुणैर्भाव्यं सदसत्किंचिदन्यतः
nāhaṃ veda paraṃ hyasminnāparaṃ na samaṃ vibho
nāmarūpaguṇairbhāvyaṃ sadasatkiṃcidanyataḥ
- 7
स भवान् अचरद्घोरं यत्तपः सुसमाहितः
तेन खेदयसे नस्त्वं पराशङ्कां च यच्छसि
sa bhavān acaradghoraṃ yattapaḥ susamāhitaḥ
tena khedayase nastvaṃ parāśaṅkāṃ ca yacchasi
- 8
एतन्मे पृच्छतः सर्वं सर्वज्ञ सकलेश्वर
विजानीहि यथैवेदम् अहं बुध्ये ऽनुशासितः
etanme pṛcchataḥ sarvaṃ sarvajña sakaleśvara
vijānīhi yathaivedam ahaṃ budhye 'nuśāsitaḥ
- 9
ब्रह्मोवाच
सम्यक्कारुणिकस्येदं वत्स ते विचिकित्सितम्
यदहं चोदितः सौम्य भगवद्वीर्यदर्शने
brahmovāca
samyakkāruṇikasyedaṃ vatsa te vicikitsitam
yadahaṃ coditaḥ saumya bhagavadvīryadarśane
- 10
नानृतं तव तच्चापि यथा मां प्रब्रवीषि भोः
अविज्ञाय परं मत्त एतावत्त्वं यतो हि मे
nānṛtaṃ tava taccāpi yathā māṃ prabravīṣi bhoḥ
avijñāya paraṃ matta etāvattvaṃ yato hi me
- 11
येन स्वरोचिषा विश्वं रोचितं रोचयाम्यहम्
यथार्को ऽग्निर्यथा सोमो यथर्क्षग्रहतारकाः
yena svarociṣā viśvaṃ rocitaṃ rocayāmyaham
yathārko 'gniryathā somo yatharkṣagrahatārakāḥ
- 12
तस्मै नमो भगवते वासुदेवाय धीमहि
यन्मायया दुर्जयया मां वदन्ति जगद्गुरुम्
tasmai namo bhagavate vāsudevāya dhīmahi
yanmāyayā durjayayā māṃ vadanti jagadgurum
- 13
विलज्जमानया यस्य स्थातुम् ईक्षापथे ऽमुया
विमोहिता विकत्थन्ते ममाहम् इति दुर्धियः
vilajjamānayā yasya sthātum īkṣāpathe 'muyā
vimohitā vikatthante mamāham iti durdhiyaḥ
- 14
द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च
वासुदेवात्परो ब्रह्मन्न चान्यो ऽर्थो ऽस्ति तत्त्वतः
dravyaṃ karma ca kālaśca svabhāvo jīva eva ca
vāsudevātparo brahmanna cānyo 'rtho 'sti tattvataḥ
- 15
नारायणपरा वेदा देवा नारायणाङ्गजाः
नारायणपरा लोका नारायणपरा मखाः
nārāyaṇaparā vedā devā nārāyaṇāṅgajāḥ
nārāyaṇaparā lokā nārāyaṇaparā makhāḥ
- 16
नारायणपरो योगो नारायणपरं तपः
नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरा गतिः
nārāyaṇaparo yogo nārāyaṇaparaṃ tapaḥ
nārāyaṇaparaṃ jñānaṃ nārāyaṇaparā gatiḥ
- 17
तस्यापि द्रष्टुरीशस्य कूटस्थस्याखिलात्मनः
सृज्यं सृजामि सृष्टो ऽहम् ईक्षयैवाभिचोदितः
tasyāpi draṣṭurīśasya kūṭasthasyākhilātmanaḥ
sṛjyaṃ sṛjāmi sṛṣṭo 'ham īkṣayaivābhicoditaḥ
- 18
सत्त्वं रजस्तम इति निर्गुणस्य गुणास्त्रयः
स्थितिसर्गनिरोधेषु गृहीता मायया विभोः
sattvaṃ rajastama iti nirguṇasya guṇāstrayaḥ
sthitisarganirodheṣu gṛhītā māyayā vibhoḥ
- 19
कार्यकारणकर्तृत्वे द्रव्यज्ञानक्रियाश्रयाः
बध्नन्ति नित्यदा मुक्तं मायिनं पुरुषं गुणाः
kāryakāraṇakartṛtve dravyajñānakriyāśrayāḥ
badhnanti nityadā muktaṃ māyinaṃ puruṣaṃ guṇāḥ
- 20
स एष भगवांल्लिङ्गैस्त्रिभिरेतैरधोक्षजः
स्वलक्षितगतिर्ब्रह्मन्सर्वेषां मम चेश्वरः
sa eṣa bhagavāṃlliṅgaistribhiretairadhokṣajaḥ
svalakṣitagatirbrahmansarveṣāṃ mama ceśvaraḥ
- 21
कालं कर्म स्वभावं च मायेशो मायया स्वया
आत्मन्यदृच्छया प्राप्तं विबुभूषुरुपाददे
kālaṃ karma svabhāvaṃ ca māyeśo māyayā svayā
ātmanyadṛcchayā prāptaṃ vibubhūṣurupādade
- 22
कालाद्गुणव्यतिकरः परिणामः स्वभावतः
कर्मणो जन्म महतः पुरुषाधिष्ठितादभूत्
kālādguṇavyatikaraḥ pariṇāmaḥ svabhāvataḥ
karmaṇo janma mahataḥ puruṣādhiṣṭhitādabhūt
- 23
महतस्तु विकुर्वाणाद्रजःसत्त्वोपबृंहितात्
तमःप्रधानस्त्वभवद्द्रव्यज्ञानक्रियात्मकः
mahatastu vikurvāṇādrajaḥsattvopabṛṃhitāt
tamaḥpradhānastvabhavaddravyajñānakriyātmakaḥ
- 24
सो ऽहङ्कार इति प्रोक्तो विकुर्वन्समभूत्त्रिधा
वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेति यद्भिदा
द्रव्यशक्तिः क्रियाशक्तिर्ज्ञानशक्तिरिति प्रभो
so 'haṅkāra iti prokto vikurvansamabhūttridhā
vaikārikastaijasaśca tāmasaśceti yadbhidā
dravyaśaktiḥ kriyāśaktirjñānaśaktiriti prabho
- 25
तामसादपि भूतादेर्विकुर्वाणादभून्नभः
तस्य मात्रा गुणः शब्दो लिङ्गं यद्द्रष्टृदृश्ययोः
tāmasādapi bhūtādervikurvāṇādabhūnnabhaḥ
tasya mātrā guṇaḥ śabdo liṅgaṃ yaddraṣṭṛdṛśyayoḥ
- 26
नभसो ऽथ विकुर्वाणादभूत्स्पर्शगुणो ऽनिलः
परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओजः सहो बलम्
nabhaso 'tha vikurvāṇādabhūtsparśaguṇo 'nilaḥ
parānvayācchabdavāṃśca prāṇa ojaḥ saho balam
- 27
वायोरपि विकुर्वाणात्कालकर्मस्वभावतः
उदपद्यत तेजो वै रूपवत्स्पर्शशब्दवत्
vāyorapi vikurvāṇātkālakarmasvabhāvataḥ
udapadyata tejo vai rūpavatsparśaśabdavat
- 28
तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम्
रूपवत्स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात्
tejasastu vikurvāṇādāsīdambho rasātmakam
rūpavatsparśavaccāmbho ghoṣavacca parānvayāt
- 29
विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवान् अभूत्
परान्वयाद्रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वितः
viśeṣastu vikurvāṇādambhaso gandhavān abhūt
parānvayādrasasparśaśabdarūpaguṇānvitaḥ
- 30
वैकारिकान्मनो जज्ञे देवा वैकारिका दश
दिग्वातार्कप्रचेतोऽश्विवह्नीन्द्रोपेन्द्रमित्रकाः
vaikārikānmano jajñe devā vaikārikā daśa
digvātārkapraceto'śvivahnīndropendramitrakāḥ

