45 shlokas
- 1
ब्रह्मोवाच
वाचां वह्नेर्मुखं क्षेत्रं छन्दसां सप्त धातवः
हव्यकव्यामृतान्नानां जिह्वा सर्वरसस्य च
brahmovāca
vācāṃ vahnermukhaṃ kṣetraṃ chandasāṃ sapta dhātavaḥ
havyakavyāmṛtānnānāṃ jihvā sarvarasasya ca
- 2
सर्वासूनां च वायोश्च तन्नासे परमायणे
अश्विनोरोषधीनां च घ्राणो मोदप्रमोदयोः
sarvāsūnāṃ ca vāyośca tannāse paramāyaṇe
aśvinoroṣadhīnāṃ ca ghrāṇo modapramodayoḥ
- 3
रूपाणां तेजसां चक्षुर्दिवः सूर्यस्य चाक्षिणी
कर्णौ दिशां च तीर्थानां श्रोत्रम् आकाशशब्दयोः
तद्गात्रं वस्तुसाराणां सौभगस्य च भाजनम्
rūpāṇāṃ tejasāṃ cakṣurdivaḥ sūryasya cākṣiṇī
karṇau diśāṃ ca tīrthānāṃ śrotram ākāśaśabdayoḥ
tadgātraṃ vastusārāṇāṃ saubhagasya ca bhājanam
- 4
त्वग् अस्य स्पर्शवायोश्च सर्वमेधस्य चैव हि
रोमाण्युद्भिज्जजातीनां यैर्वा यज्ञस्तु संभृतः
tvag asya sparśavāyośca sarvamedhasya caiva hi
romāṇyudbhijjajātīnāṃ yairvā yajñastu saṃbhṛtaḥ
- 5
केशश्मश्रुनखान्यस्य शिलालोहाभ्रविद्युताम्
बाहवो लोकपालानां प्रायशः क्षेमकर्मणाम्
keśaśmaśrunakhānyasya śilālohābhravidyutām
bāhavo lokapālānāṃ prāyaśaḥ kṣemakarmaṇām
- 6
विक्रमो भूर्भुवः स्वश्च क्षेमस्य शरणस्य च
सर्वकामवरस्यापि हरेश्चरण आस्पदम्
vikramo bhūrbhuvaḥ svaśca kṣemasya śaraṇasya ca
sarvakāmavarasyāpi hareścaraṇa āspadam
- 7
अपां वीर्यस्य सर्गस्य पर्जन्यस्य प्रजापतेः
पुंसः शिश्न उपस्थस्तु प्रजात्यानन्दनिर्वृतेः
apāṃ vīryasya sargasya parjanyasya prajāpateḥ
puṃsaḥ śiśna upasthastu prajātyānandanirvṛteḥ
- 8
पायुर्यमस्य मित्रस्य परिमोक्षस्य नारद
हिंसाया निरृतेर्मृत्योर्निरयस्य गुदं स्मृतः
pāyuryamasya mitrasya parimokṣasya nārada
hiṃsāyā nirṛtermṛtyornirayasya gudaṃ smṛtaḥ
- 9
पराभूतेरधर्मस्य तमसश्चापि पश्चिमः
नाड्यो नदनदीनां च गोत्राणाम् अस्थिसंहतिः
parābhūteradharmasya tamasaścāpi paścimaḥ
nāḍyo nadanadīnāṃ ca gotrāṇām asthisaṃhatiḥ
- 10
अव्यक्तरससिन्धूनां भूतानां निधनस्य च
उदरं विदितं पुंसो हृदयं मनसः पदम्
avyaktarasasindhūnāṃ bhūtānāṃ nidhanasya ca
udaraṃ viditaṃ puṃso hṛdayaṃ manasaḥ padam
- 11
धर्मस्य मम तुभ्यं च कुमाराणां भवस्य च
विज्ञानस्य च सत्त्वस्य परस्यात्मा परायणम्
dharmasya mama tubhyaṃ ca kumārāṇāṃ bhavasya ca
vijñānasya ca sattvasya parasyātmā parāyaṇam
- 12
अहं भवान्भवश्चैव त इमे मुनयो ऽग्रजाः
सुरासुरनरा नागाः खगा मृगसरीसृपाः
ahaṃ bhavānbhavaścaiva ta ime munayo 'grajāḥ
surāsuranarā nāgāḥ khagā mṛgasarīsṛpāḥ
- 13
गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगाः
पशवः पितरः सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमाः
gandharvāpsaraso yakṣā rakṣobhūtagaṇoragāḥ
paśavaḥ pitaraḥ siddhā vidyādhrāścāraṇā drumāḥ
- 14
अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकसः
ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडितः स्तनयित्नवः
anye ca vividhā jīvā jalasthalanabhaukasaḥ
graharkṣaketavastārāstaḍitaḥ stanayitnavaḥ
- 15
सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत्
तेनेदम् आवृतं विश्वं वितस्तिम् अधितिष्ठति
sarvaṃ puruṣa evedaṃ bhūtaṃ bhavyaṃ bhavacca yat
tenedam āvṛtaṃ viśvaṃ vitastim adhitiṣṭhati
- 16
स्वधिष्ण्यं प्रतपन्प्राणो बहिश्च प्रतपत्यसौ
एवं विराजं प्रतपंस्तपत्यन्तर्बहिः पुमान्
svadhiṣṇyaṃ pratapanprāṇo bahiśca pratapatyasau
evaṃ virājaṃ pratapaṃstapatyantarbahiḥ pumān
- 17
सो ऽमृतस्याभयस्येशो मर्त्यम् अन्नं यदत्यगात्
महिमैष ततो ब्रह्मन्पुरुषस्य दुरत्ययः
so 'mṛtasyābhayasyeśo martyam annaṃ yadatyagāt
mahimaiṣa tato brahmanpuruṣasya duratyayaḥ
- 18
पादेषु सर्वभूतानि पुंसः स्थितिपदो विदुः
अमृतं क्षेमम् अभयं त्रिमूर्ध्नो ऽधायि मूर्धसु
pādeṣu sarvabhūtāni puṃsaḥ sthitipado viduḥ
amṛtaṃ kṣemam abhayaṃ trimūrdhno 'dhāyi mūrdhasu
- 19
पादास्त्रयो बहिश्चासन्न् अप्रजानां य आश्रमाः
अन्तस्त्रिलोक्यास्त्वपरो गृहमेधो ऽबृहद्व्रतः
pādāstrayo bahiścāsann aprajānāṃ ya āśramāḥ
antastrilokyāstvaparo gṛhamedho 'bṛhadvrataḥ
- 20
सृती विचक्रमे विश्वम्साशनानशने उभे
यदविद्या च विद्या च पुरुषस्तूभयाश्रयः
sṛtī vicakrame viśvamsāśanānaśane ubhe
yadavidyā ca vidyā ca puruṣastūbhayāśrayaḥ
- 21
यस्मादण्डं विराड्जज्ञे भूतेन्द्रियगुणात्मकः
तद्द्रव्यम् अत्यगाद्विश्वं गोभिः सूर्य इवातपन्
yasmādaṇḍaṃ virāḍjajñe bhūtendriyaguṇātmakaḥ
taddravyam atyagādviśvaṃ gobhiḥ sūrya ivātapan
- 22
यदास्य नाभ्यान्नलिनादहम् आसं महात्मनः
नाविदं यज्ञसम्भारान्पुरुषावयवान् ऋते
yadāsya nābhyānnalinādaham āsaṃ mahātmanaḥ
nāvidaṃ yajñasambhārānpuruṣāvayavān ṛte
- 23
तेषु यज्ञस्य पशवः सवनस्पतयः कुशाः
इदं च देवयजनं कालश्चोरुगुणान्वितः
teṣu yajñasya paśavaḥ savanaspatayaḥ kuśāḥ
idaṃ ca devayajanaṃ kālaścoruguṇānvitaḥ
- 24
वस्तून्योषधयः स्नेहा रसलोहमृदो जलम्
ऋचो यजूंषि सामानि चातुर्होत्रं च सत्तम
vastūnyoṣadhayaḥ snehā rasalohamṛdo jalam
ṛco yajūṃṣi sāmāni cāturhotraṃ ca sattama
- 25
नामधेयानि मन्त्राश्च दक्षिणाश्च व्रतानि च
देवतानुक्रमः कल्पः सङ्कल्पस्तन्त्रम् एव च
nāmadheyāni mantrāśca dakṣiṇāśca vratāni ca
devatānukramaḥ kalpaḥ saṅkalpastantram eva ca
- 26
गतयो मतयश्चैव प्रायश्चित्तं समर्पणम्
पुरुषावयवैरेते सम्भाराः संभृता मया
gatayo matayaścaiva prāyaścittaṃ samarpaṇam
puruṣāvayavairete sambhārāḥ saṃbhṛtā mayā
- 27
इति संभृतसम्भारः पुरुषावयवैरहम्
तम् एव पुरुषं यज्ञं तेनैवायजम् ईश्वरम्
iti saṃbhṛtasambhāraḥ puruṣāvayavairaham
tam eva puruṣaṃ yajñaṃ tenaivāyajam īśvaram
- 28
ततस्ते भ्रातर इमे प्रजानां पतयो नव
अयजन्व्यक्तम् अव्यक्तं पुरुषं सुसमाहिताः
tataste bhrātara ime prajānāṃ patayo nava
ayajanvyaktam avyaktaṃ puruṣaṃ susamāhitāḥ
- 29
ततश्च मनवः काले ईजिरे ऋषयो ऽपरे
पितरो विबुधा दैत्या मनुष्याः क्रतुभिर्विभुम्
tataśca manavaḥ kāle ījire ṛṣayo 'pare
pitaro vibudhā daityā manuṣyāḥ kratubhirvibhum
- 30
नारायणे भगवति तदिदं विश्वम् आहितम्
गृहीतमायोरुगुणः सर्गादाव् अगुणः स्वतः
nārāyaṇe bhagavati tadidaṃ viśvam āhitam
gṛhītamāyoruguṇaḥ sargādāv aguṇaḥ svataḥ

