51 shlokas
- 1
श्रीशुक उवाच
अत्र सर्गो विसर्गश्च स्थानं पोषणम् ऊतयः
मन्वन्तरेशानुकथा निरोधो मुक्तिराश्रयः
śrīśuka uvāca
atra sargo visargaśca sthānaṃ poṣaṇam ūtayaḥ
manvantareśānukathā nirodho muktirāśrayaḥ
- 2
दशमस्य विशुद्ध्यर्थं नवानाम् इह लक्षणम्
वर्णयन्ति महात्मानः श्रुतेनार्थेन चाञ्जसा
daśamasya viśuddhyarthaṃ navānām iha lakṣaṇam
varṇayanti mahātmānaḥ śrutenārthena cāñjasā
- 3
भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाहृतः
ब्रह्मणो गुणवैषम्याद्विसर्गः पौरुषः स्मृतः
bhūtamātrendriyadhiyāṃ janma sarga udāhṛtaḥ
brahmaṇo guṇavaiṣamyādvisargaḥ pauruṣaḥ smṛtaḥ
- 4
स्थितिर्वैकुण्ठविजयः पोषणं तदनुग्रहः
मन्वन्तराणि सद्धर्म ऊतयः कर्मवासनाः
sthitirvaikuṇṭhavijayaḥ poṣaṇaṃ tadanugrahaḥ
manvantarāṇi saddharma ūtayaḥ karmavāsanāḥ
- 5
अवतारानुचरितं हरेश्चास्यानुवर्तिनाम्
पुंसाम् ईशकथाः प्रोक्ता नानाख्यानोपबृंहिताः
avatārānucaritaṃ hareścāsyānuvartinām
puṃsām īśakathāḥ proktā nānākhyānopabṛṃhitāḥ
- 6
निरोधो ऽस्यानुशयनम् आत्मनः सह शक्तिभिः
मुक्तिर्हित्वान्यथा रूपं स्वरूपेण व्यवस्थितिः
nirodho 'syānuśayanam ātmanaḥ saha śaktibhiḥ
muktirhitvānyathā rūpaṃ svarūpeṇa vyavasthitiḥ
- 7
आभासश्च निरोधश्च यतो ऽस्त्यध्यवसीयते
स आश्रयः परं ब्रह्म परमात्मेति शब्द्यते
ābhāsaśca nirodhaśca yato 'styadhyavasīyate
sa āśrayaḥ paraṃ brahma paramātmeti śabdyate
- 8
यो ऽध्यात्मिको ऽयं पुरुषः सो ऽसावेवाधिदैविकः
यस्तत्रोभयविच्छेदः पुरुषो ह्याधिभौतिकः
yo 'dhyātmiko 'yaṃ puruṣaḥ so 'sāvevādhidaivikaḥ
yastatrobhayavicchedaḥ puruṣo hyādhibhautikaḥ
- 9
एकम् एकतराभावे यदा नोपलभामहे
त्रितयं तत्र यो वेद स आत्मा स्वाश्रयाश्रयः
ekam ekatarābhāve yadā nopalabhāmahe
tritayaṃ tatra yo veda sa ātmā svāśrayāśrayaḥ
- 10
पुरुषो ऽण्डं विनिर्भिद्य यदासौ स विनिर्गतः
आत्मनो ऽयनम् अन्विच्छन्न् अपो ऽस्राक्षीच्छुचिः शुचीः
puruṣo 'ṇḍaṃ vinirbhidya yadāsau sa vinirgataḥ
ātmano 'yanam anvicchann apo 'srākṣīcchuciḥ śucīḥ
- 11
तास्ववात्सीत्स्वसृष्टासु सहस्रं परिवत्सरान्
तेन नारायणो नाम यदापः पुरुषोद्भवाः
tāsvavātsītsvasṛṣṭāsu sahasraṃ parivatsarān
tena nārāyaṇo nāma yadāpaḥ puruṣodbhavāḥ
- 12
द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च
यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया
dravyaṃ karma ca kālaśca svabhāvo jīva eva ca
yadanugrahataḥ santi na santi yadupekṣayā
- 13
एको नानात्वम् अन्विच्छन्योगतल्पात्समुत्थितः
वीर्यं हिरण्मयं देवो मायया व्यसृजत्त्रिधा
eko nānātvam anvicchanyogatalpātsamutthitaḥ
vīryaṃ hiraṇmayaṃ devo māyayā vyasṛjattridhā
- 14
अधिदैवम् अथाध्यात्मम् अधिभूतम् इति प्रभुः
अथैकं पौरुषं वीर्यं त्रिधाभिद्यत तच्छृणु
adhidaivam athādhyātmam adhibhūtam iti prabhuḥ
athaikaṃ pauruṣaṃ vīryaṃ tridhābhidyata tacchṛṇu
- 15
अन्तः शरीर आकाशात्पुरुषस्य विचेष्टतः
ओजः सहो बलं जज्ञे ततः प्राणो महान् असुः
antaḥ śarīra ākāśātpuruṣasya viceṣṭataḥ
ojaḥ saho balaṃ jajñe tataḥ prāṇo mahān asuḥ
- 16
अनुप्राणन्ति यं प्राणाः प्राणन्तं सर्वजन्तुषु
अपानन्तम् अपानन्ति नरदेवम् इवानुगाः
anuprāṇanti yaṃ prāṇāḥ prāṇantaṃ sarvajantuṣu
apānantam apānanti naradevam ivānugāḥ
- 17
प्राणेनाक्षिपता क्षुत्तृडन्तरा जायते विभोः
पिपासतो जक्षतश्च प्राङ्मुखं निरभिद्यत
prāṇenākṣipatā kṣuttṛḍantarā jāyate vibhoḥ
pipāsato jakṣataśca prāṅmukhaṃ nirabhidyata
- 18
मुखतस्तालु निर्भिन्नं जिह्वा तत्रोपजायते
ततो नानारसो जज्ञे जिह्वया यो ऽधिगम्यते
mukhatastālu nirbhinnaṃ jihvā tatropajāyate
tato nānāraso jajñe jihvayā yo 'dhigamyate
- 19
विवक्षोर्मुखतो भूम्नो वह्निर्वाग्व्याहृतं तयोः
जले चैतस्य सुचिरं निरोधः समजायत
vivakṣormukhato bhūmno vahnirvāgvyāhṛtaṃ tayoḥ
jale caitasya suciraṃ nirodhaḥ samajāyata
- 20
नासिके निरभिद्येतां दोधूयति नभस्वति
तत्र वायुर्गन्धवहो घ्राणो नसि जिघृक्षतः
nāsike nirabhidyetāṃ dodhūyati nabhasvati
tatra vāyurgandhavaho ghrāṇo nasi jighṛkṣataḥ
- 21
यदात्मनि निरालोकम् आत्मानं च दिदृक्षतः
निर्भिन्ने ह्यक्षिणी तस्य ज्योतिश्चक्षुर्गुणग्रहः
yadātmani nirālokam ātmānaṃ ca didṛkṣataḥ
nirbhinne hyakṣiṇī tasya jyotiścakṣurguṇagrahaḥ
- 22
बोध्यमानस्य ऋषिभिरात्मनस्तज्जिघृक्षतः
कर्णौ च निरभिद्येतां दिशः श्रोत्रं गुणग्रहः
bodhyamānasya ṛṣibhirātmanastajjighṛkṣataḥ
karṇau ca nirabhidyetāṃ diśaḥ śrotraṃ guṇagrahaḥ
- 23
वस्तुनो मृदुकाठिन्यलघुगुर्वोष्णशीतताम्
जिघृक्षतस्त्वङ्निर्भिन्ना तस्यां रोममहीरुहाः
तत्र चान्तर्बहिर्वातस्त्वचा लब्धगुणो वृतः
vastuno mṛdukāṭhinyalaghugurvoṣṇaśītatām
jighṛkṣatastvaṅnirbhinnā tasyāṃ romamahīruhāḥ
tatra cāntarbahirvātastvacā labdhaguṇo vṛtaḥ
- 24
हस्तौ रुरुहतुस्तस्य नानाकर्मचिकीर्षया
तयोस्तु बलवान् इन्द्र आदानम् उभयाश्रयम्
hastau ruruhatustasya nānākarmacikīrṣayā
tayostu balavān indra ādānam ubhayāśrayam
- 25
गतिं जिगीषतः पादौ रुरुहाते ऽभिकामिकाम्
पद्भ्यां यज्ञः स्वयं हव्यं कर्मभिः क्रियते नृभिः
gatiṃ jigīṣataḥ pādau ruruhāte 'bhikāmikām
padbhyāṃ yajñaḥ svayaṃ havyaṃ karmabhiḥ kriyate nṛbhiḥ
- 26
निरभिद्यत शिश्नो वै प्रजानन्दामृतार्थिनः
उपस्थ आसीत्कामानां प्रियं तदुभयाश्रयम्
nirabhidyata śiśno vai prajānandāmṛtārthinaḥ
upastha āsītkāmānāṃ priyaṃ tadubhayāśrayam
- 27
उत्सिसृक्षोर्धातुमलं निरभिद्यत वै गुदम्
ततः पायुस्ततो मित्र उत्सर्ग उभयाश्रयः
utsisṛkṣordhātumalaṃ nirabhidyata vai gudam
tataḥ pāyustato mitra utsarga ubhayāśrayaḥ
- 28
आसिसृप्सोः पुरः पुर्या नाभिद्वारम् अपानतः
तत्रापानस्ततो मृत्युः पृथक्त्वम् उभयाश्रयम्
āsisṛpsoḥ puraḥ puryā nābhidvāram apānataḥ
tatrāpānastato mṛtyuḥ pṛthaktvam ubhayāśrayam
- 29
आदित्सोरन्नपानानाम् आसन्कुक्ष्यन्त्रनाडयः
नद्यः समुद्राश्च तयोस्तुष्टिः पुष्टिस्तदाश्रये
āditsorannapānānām āsankukṣyantranāḍayaḥ
nadyaḥ samudrāśca tayostuṣṭiḥ puṣṭistadāśraye
- 30
निदिध्यासोरात्ममायां हृदयं निरभिद्यत
ततो मनश्चन्द्र इति सङ्कल्पः काम एव च
nididhyāsorātmamāyāṃ hṛdayaṃ nirabhidyata
tato manaścandra iti saṅkalpaḥ kāma eva ca

