53 shlokas
- 1
ब्रह्मोवाच
यत्रोद्यतः क्षितितलोद्धरणाय बिभ्रत्क्रौडीं तनुं सकलयज्ञमयीम् अनन्तः
अन्तर्महार्णव उपागतम् आदिदैत्यं तं दंष्ट्रयाद्रिम् इव वज्रधरो ददार
brahmovāca
yatrodyataḥ kṣititaloddharaṇāya bibhratkrauḍīṃ tanuṃ sakalayajñamayīm anantaḥ
antarmahārṇava upāgatam ādidaityaṃ taṃ daṃṣṭrayādrim iva vajradharo dadāra
- 2
जातो रुचेरजनयत्सुयमान्सुयज्ञ आकूतिसूनुरमरान् अथ दक्षिणायाम्
लोकत्रयस्य महतीम् अहरद्यदार्तिं स्वायम्भुवेन मनुना हरिरित्यनूक्तः
jāto rucerajanayatsuyamānsuyajña ākūtisūnuramarān atha dakṣiṇāyām
lokatrayasya mahatīm aharadyadārtiṃ svāyambhuvena manunā harirityanūktaḥ
- 3
जज्ञे च कर्दमगृहे द्विज देवहूत्यां स्त्रीभिः समं नवभिरात्मगतिं स्वमात्रे
ऊचे ययात्मशमलं गुणसङ्गपङ्कमस्मिन्विधूय कपिलस्य गतिं प्रपेदे
jajñe ca kardamagṛhe dvija devahūtyāṃ strībhiḥ samaṃ navabhirātmagatiṃ svamātre
ūce yayātmaśamalaṃ guṇasaṅgapaṅkamasminvidhūya kapilasya gatiṃ prapede
- 4
अत्रेरपत्यम् अभिकाङ्क्षत आह तुष्टो दत्तो मयाहम् इति यद्भगवान्स दत्तः
यत्पादपङ्कजपरागपवित्रदेहा योगर्द्धिम् आपुरुभयीं यदुहैहयाद्याः
atrerapatyam abhikāṅkṣata āha tuṣṭo datto mayāham iti yadbhagavānsa dattaḥ
yatpādapaṅkajaparāgapavitradehā yogarddhim āpurubhayīṃ yaduhaihayādyāḥ
- 5
तप्तं तपो विविधलोकसिसृक्षया मे आदौ सनात्स्वतपसः स चतुःसनो ऽभूत्
प्राक्कल्पसम्प्लवविनष्टम् इहात्मतत्त्वं सम्यग्जगाद मुनयो यदचक्षतात्मन्
taptaṃ tapo vividhalokasisṛkṣayā me ādau sanātsvatapasaḥ sa catuḥsano 'bhūt
prākkalpasamplavavinaṣṭam ihātmatattvaṃ samyagjagāda munayo yadacakṣatātman
- 6
धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यां नारायणो नर इति स्वतपःप्रभावः
दृष्ट्वात्मनो भगवतो नियमावलोपं देव्यस्त्वनङ्गपृतना घटितुं न शेकुः
dharmasya dakṣaduhitaryajaniṣṭa mūrtyāṃ nārāyaṇo nara iti svatapaḥprabhāvaḥ
dṛṣṭvātmano bhagavato niyamāvalopaṃ devyastvanaṅgapṛtanā ghaṭituṃ na śekuḥ
- 7
कामं दहन्ति कृतिनो ननु रोषदृष्ट्या रोषं दहन्तम् उत ते न दहन्त्य् असह्यम्
सो ऽयं यदन्तरम् अलं प्रविशन्बिभेति कामः कथं नु पुनरस्य मनः श्रयेत
kāmaṃ dahanti kṛtino nanu roṣadṛṣṭyā roṣaṃ dahantam uta te na dahanty asahyam
so 'yaṃ yadantaram alaṃ praviśanbibheti kāmaḥ kathaṃ nu punarasya manaḥ śrayeta
- 8
विद्धः सपत्न्युदितपत्रिभिरन्ति राज्ञो बालो ऽपि सन्न् उपगतस्तपसे वनानि
तस्मा अदाद्ध्रुवगतिं गृणते प्रसन्नो दिव्याः स्तुवन्ति मुनयो यदुपर्यधस्तात्
viddhaḥ sapatnyuditapatribhiranti rājño bālo 'pi sann upagatastapase vanāni
tasmā adāddhruvagatiṃ gṛṇate prasanno divyāḥ stuvanti munayo yaduparyadhastāt
- 9
यद्वेनम् उत्पथगतं द्विजवाक्यवज्रनिष्प्लुष्टपौरुषभगं निरये पतन्तम्
त्रात्वार्थितो जगति पुत्रपदं च लेभे दुग्धा वसूनि वसुधा सकलानि येन
yadvenam utpathagataṃ dvijavākyavajraniṣpluṣṭapauruṣabhagaṃ niraye patantam
trātvārthito jagati putrapadaṃ ca lebhe dugdhā vasūni vasudhā sakalāni yena
- 10
नाभेरसावृषभ आस सुदेविसूनुर्यो वै चचार समदृग्जडयोगचर्याम्
यत्पारमहंस्यम् ऋषयः पदम् आमनन्ति स्वस्थः प्रशान्तकरणः परिमुक्तसङ्गः
nābherasāvṛṣabha āsa sudevisūnuryo vai cacāra samadṛgjaḍayogacaryām
yatpāramahaṃsyam ṛṣayaḥ padam āmananti svasthaḥ praśāntakaraṇaḥ parimuktasaṅgaḥ
- 11
सत्रे ममास भगवान्हयशीरषाथो साक्षात्स यज्ञपुरुषस्तपनीयवर्णः
छन्दोमयो मखमयो ऽखिलदेवतात्मा वाचो बभूवुरुशतीः श्वसतो ऽस्य नस्तः
satre mamāsa bhagavānhayaśīraṣātho sākṣātsa yajñapuruṣastapanīyavarṇaḥ
chandomayo makhamayo 'khiladevatātmā vāco babhūvuruśatīḥ śvasato 'sya nastaḥ
- 12
मत्स्यो युगान्तसमये मनुनोपलब्धः क्षोणीमयो निखिलजीवनिकायकेतः
विस्रंसितान् उरुभये सलिले मुखान्मे आदाय तत्र विजहार ह वेदमार्गान्
matsyo yugāntasamaye manunopalabdhaḥ kṣoṇīmayo nikhilajīvanikāyaketaḥ
visraṃsitān urubhaye salile mukhānme ādāya tatra vijahāra ha vedamārgān
- 13
क्षीरोदधावमरदानवयूथपानामुन्मथ्नताम् अमृतलब्धय आदिदेवः
पृष्ठेन कच्छपवपुर्विदधार गोत्रं निद्राक्षणो ऽद्रिपरिवर्तकषाणकण्डूः
kṣīrodadhāvamaradānavayūthapānāmunmathnatām amṛtalabdhaya ādidevaḥ
pṛṣṭhena kacchapavapurvidadhāra gotraṃ nidrākṣaṇo 'driparivartakaṣāṇakaṇḍūḥ
- 14
त्रैपिष्टपोरुभयहा स नृसिंहरूपं कृत्वा भ्रमद्भ्रुकुटिदंष्ट्रकरालवक्त्रम्
दैत्येन्द्रम् आशु गदयाभिपतन्तम् आरादूरौ निपात्य विददार नखैः स्फुरन्तम्
traipiṣṭaporubhayahā sa nṛsiṃharūpaṃ kṛtvā bhramadbhrukuṭidaṃṣṭrakarālavaktram
daityendram āśu gadayābhipatantam ārādūrau nipātya vidadāra nakhaiḥ sphurantam
- 15
अन्तःसरस्युरुबलेन पदे गृहीतो ग्राहेण यूथपतिरम्बुजहस्त आर्तः
आहेदम् आदिपुरुषाखिललोकनाथतीर्थश्रवः श्रवणमङ्गलनामधेय
antaḥsarasyurubalena pade gṛhīto grāheṇa yūthapatirambujahasta ārtaḥ
āhedam ādipuruṣākhilalokanāthatīrthaśravaḥ śravaṇamaṅgalanāmadheya
- 16
श्रुत्वा हरिस्तम् अरणार्थिनम् अप्रमेयश्चक्रायुधः पतगराजभुजाधिरूढः
चक्रेण नक्रवदनं विनिपाट्य तस्माद्धस्ते प्रगृह्य भगवान्कृपयोज्जहार
śrutvā haristam araṇārthinam aprameyaścakrāyudhaḥ patagarājabhujādhirūḍhaḥ
cakreṇa nakravadanaṃ vinipāṭya tasmāddhaste pragṛhya bhagavānkṛpayojjahāra
- 17
ज्यायान्गुणैरवरजो ऽप्यदितेः सुतानां लोकान्विचक्रम इमान्यदथाधियज्ञः
क्ष्मां वामनेन जगृहे त्रिपदच्छलेन याच्ञाम् ऋते पथि चरन्प्रभुभिर्न चाल्यः
jyāyānguṇairavarajo 'pyaditeḥ sutānāṃ lokānvicakrama imānyadathādhiyajñaḥ
kṣmāṃ vāmanena jagṛhe tripadacchalena yācñām ṛte pathi caranprabhubhirna cālyaḥ
- 18
नार्थो बलेरयम् उरुक्रमपादशौचमापः शिखाधृतवतो विबुधाधिपत्यम्
यो वै प्रतिश्रुतम् ऋते न चिकीर्षदन्यदात्मानम् अङ्ग मनसा हरये ऽभिमेने
nārtho balerayam urukramapādaśaucamāpaḥ śikhādhṛtavato vibudhādhipatyam
yo vai pratiśrutam ṛte na cikīrṣadanyadātmānam aṅga manasā haraye 'bhimene
- 19
तुभ्यं च नारद भृशं भगवान्विवृद्धभावेन साधु परितुष्ट उवाच योगम्
ज्ञानं च भागवतम् आत्मसतत्त्वदीपं यद्वासुदेवशरणा विदुरञ्जसैव
tubhyaṃ ca nārada bhṛśaṃ bhagavānvivṛddhabhāvena sādhu parituṣṭa uvāca yogam
jñānaṃ ca bhāgavatam ātmasatattvadīpaṃ yadvāsudevaśaraṇā vidurañjasaiva
- 20
चक्रं च दिक्ष्व् अविहतं दशसु स्वतेजो मन्वन्तरेषु मनुवंशधरो बिभर्ति
दुष्टेषु राजसु दमं व्यदधात्स्वकीर्तिं सत्ये त्रिपृष्ठ उशतीं प्रथयंश्चरित्रैः
cakraṃ ca dikṣv avihataṃ daśasu svatejo manvantareṣu manuvaṃśadharo bibharti
duṣṭeṣu rājasu damaṃ vyadadhātsvakīrtiṃ satye tripṛṣṭha uśatīṃ prathayaṃścaritraiḥ
- 21
धन्वन्तरिश्च भगवान्स्वयम् एव कीर्तिर्नाम्ना नृणां पुरुरुजां रुज आशु हन्ति
यज्ञे च भागम् अमृतायुरवावरुन्धायुष्यवेदम् अनुशास्त्यवतीर्य लोके
dhanvantariśca bhagavānsvayam eva kīrtirnāmnā nṛṇāṃ pururujāṃ ruja āśu hanti
yajñe ca bhāgam amṛtāyuravāvarundhāyuṣyavedam anuśāstyavatīrya loke
- 22
क्षत्रं क्षयाय विधिनोपभृतं महात्मा ब्रह्मध्रुग् उज्झितपथं नरकार्तिलिप्सु
उद्धन्त्यसाववनिकण्टकम् उग्रवीर्यस्त्रिःसप्तकृत्व उरुधारपरश्वधेन
kṣatraṃ kṣayāya vidhinopabhṛtaṃ mahātmā brahmadhrug ujjhitapathaṃ narakārtilipsu
uddhantyasāvavanikaṇṭakam ugravīryastriḥsaptakṛtva urudhāraparaśvadhena
- 23
अस्मत्प्रसादसुमुखः कलया कलेश इक्ष्वाकुवंश अवतीर्य गुरोर्निदेशे
तिष्ठन्वनं सदयितानुज आविवेश यस्मिन्विरुध्य दशकन्धर आर्तिम् आर्छत्
asmatprasādasumukhaḥ kalayā kaleśa ikṣvākuvaṃśa avatīrya gurornideśe
tiṣṭhanvanaṃ sadayitānuja āviveśa yasminvirudhya daśakandhara ārtim ārchat
- 24
यस्मा अदादुदधिरूढभयाङ्गवेपो मार्गं सपद्यरिपुरं हरवद्दिधक्षोः
दूरे सुहृन्मथितरोषसुशोणदृष्ट्या तातप्यमानमकरोरगनक्रचक्रः
yasmā adādudadhirūḍhabhayāṅgavepo mārgaṃ sapadyaripuraṃ haravaddidhakṣoḥ
dūre suhṛnmathitaroṣasuśoṇadṛṣṭyā tātapyamānamakaroraganakracakraḥ
- 25
वक्षःस्थलस्पर्शरुग्णमहेन्द्रवाहदन्तैर्विडम्बितककुब्जुष ऊढहासम्
सद्यो ऽसुभिः सह विनेष्यति दारहर्तुर्विस्फूर्जितैर्धनुष उच्चरतो ऽधिसैन्ये
vakṣaḥsthalasparśarugṇamahendravāhadantairviḍambitakakubjuṣa ūḍhahāsam
sadyo 'subhiḥ saha vineṣyati dāraharturvisphūrjitairdhanuṣa uccarato 'dhisainye
- 26
भूमेः सुरेतरवरूथविमर्दितायाः क्लेशव्ययाय कलया सितकृष्णकेशः
जातः करिष्यति जनानुपलक्ष्यमार्गः कर्माणि चात्ममहिमोपनिबन्धनानि
bhūmeḥ suretaravarūthavimarditāyāḥ kleśavyayāya kalayā sitakṛṣṇakeśaḥ
jātaḥ kariṣyati janānupalakṣyamārgaḥ karmāṇi cātmamahimopanibandhanāni
- 27
तोकेन जीवहरणं यदुलूकिकायास्त्रैमासिकस्य च पदा शकटो ऽपवृत्तः
यद्रिङ्गतान्तरगतेन दिविस्पृशोर्वा उन्मूलनं त्वितरथार्जुनयोर्न भाव्यम्
tokena jīvaharaṇaṃ yadulūkikāyāstraimāsikasya ca padā śakaṭo 'pavṛttaḥ
yadriṅgatāntaragatena divispṛśorvā unmūlanaṃ tvitarathārjunayorna bhāvyam
- 28
यद्वै व्रजे व्रजपशून्विषतोयपीतान्पालांस्त्वजीवयदनुग्रहदृष्टिवृष्ट्या
तच्छुद्धये ऽतिविषवीर्यविलोलजिह्वमुच्चाटयिष्यदुरगं विहरन्ह्रदिन्याम्
yadvai vraje vrajapaśūnviṣatoyapītānpālāṃstvajīvayadanugrahadṛṣṭivṛṣṭyā
tacchuddhaye 'tiviṣavīryavilolajihvamuccāṭayiṣyaduragaṃ viharanhradinyām
- 29
तत्कर्म दिव्यम् इव यन्निशि निःशयानं दावाग्निना शुचिवने परिदह्यमाने
उन्नेष्यति व्रजम् अतो ऽवसितान्तकालं नेत्रे पिधाप्य सबलो ऽनधिगम्यवीर्यः
tatkarma divyam iva yanniśi niḥśayānaṃ dāvāgninā śucivane paridahyamāne
unneṣyati vrajam ato 'vasitāntakālaṃ netre pidhāpya sabalo 'nadhigamyavīryaḥ
- 30
गृह्णीत यद्यदुपबन्धम् अमुष्य माता शुल्बं सुतस्य न तु तत्तदमुष्य माति
यज्जृम्भतो ऽस्य वदने भुवनानि गोपी संवीक्ष्य शङ्कितमनाः प्रतिबोधितासीत्
gṛhṇīta yadyadupabandham amuṣya mātā śulbaṃ sutasya na tu tattadamuṣya māti
yajjṛmbhato 'sya vadane bhuvanāni gopī saṃvīkṣya śaṅkitamanāḥ pratibodhitāsīt

