39 shlokas
- 1
श्रीशुक उवाच
वरीयान् एष ते प्रश्नः कृतो लोकहितं नृप
आत्मवित्संमतः पुंसां श्रोतव्यादिषु यः परः
śrīśuka uvāca
varīyān eṣa te praśnaḥ kṛto lokahitaṃ nṛpa
ātmavitsaṃmataḥ puṃsāṃ śrotavyādiṣu yaḥ paraḥ
- 2
श्रोतव्यादीनि राजेन्द्र नृणां सन्ति सहस्रशः
अपश्यताम् आत्मतत्त्वं गृहेषु गृहमेधिनाम्
śrotavyādīni rājendra nṛṇāṃ santi sahasraśaḥ
apaśyatām ātmatattvaṃ gṛheṣu gṛhamedhinām
- 3
निद्रया ह्रियते नक्तं व्यवायेन च वा वयः
दिवा चार्थेहया राजन्कुटुम्बभरणेन वा
nidrayā hriyate naktaṃ vyavāyena ca vā vayaḥ
divā cārthehayā rājankuṭumbabharaṇena vā
- 4
देहापत्यकलत्रादिष्वात्मसैन्येष्वसत्स्वपि
तेषां प्रमत्तो निधनं पश्यन्न् अपि न पश्यति
dehāpatyakalatrādiṣvātmasainyeṣvasatsvapi
teṣāṃ pramatto nidhanaṃ paśyann api na paśyati
- 5
तस्माद्भारत सर्वात्मा भगवान् ईश्वरो हरिः
श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यश्चेच्छताभयम्
tasmādbhārata sarvātmā bhagavān īśvaro hariḥ
śrotavyaḥ kīrtitavyaśca smartavyaścecchatābhayam
- 6
एतावान्साङ्ख्ययोगाभ्यां स्वधर्मपरिनिष्ठया
जन्मलाभः परः पुंसाम् अन्ते नारायणस्मृतिः
etāvānsāṅkhyayogābhyāṃ svadharmapariniṣṭhayā
janmalābhaḥ paraḥ puṃsām ante nārāyaṇasmṛtiḥ
- 7
प्रायेण मुनयो राजन्निवृत्ता विधिषेधतः
नैर्गुण्यस्था रमन्ते स्म गुणानुकथने हरेः
prāyeṇa munayo rājannivṛttā vidhiṣedhataḥ
nairguṇyasthā ramante sma guṇānukathane hareḥ
- 8
इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसंमितम्
अधीतवान्द्वापरादौ पितुर्द्वैपायनादहम्
idaṃ bhāgavataṃ nāma purāṇaṃ brahmasaṃmitam
adhītavāndvāparādau piturdvaipāyanādaham
- 9
परिनिष्ठितो ऽपि नैर्गुण्य उत्तमश्लोकलीलया
गृहीतचेता राजर्षे आख्यानं यदधीतवान्
pariniṣṭhito 'pi nairguṇya uttamaślokalīlayā
gṛhītacetā rājarṣe ākhyānaṃ yadadhītavān
- 10
तदहं ते ऽभिधास्यामि महापौरुषिको भवान्
यस्य श्रद्दधताम् आशु स्यान्मुकुन्दे मतिः सती
tadahaṃ te 'bhidhāsyāmi mahāpauruṣiko bhavān
yasya śraddadhatām āśu syānmukunde matiḥ satī
- 11
एतन्निर्विद्यमानानाम् इच्छताम् अकुतोभयम्
योगिनां नृप निर्णीतं हरेर्नामानुकीर्तनम्
etannirvidyamānānām icchatām akutobhayam
yogināṃ nṛpa nirṇītaṃ harernāmānukīrtanam
- 12
किं प्रमत्तस्य बहुभिः परोक्षैर्हायनैरिह
वरं मुहूर्तं विदितं घटते श्रेयसे यतः
kiṃ pramattasya bahubhiḥ parokṣairhāyanairiha
varaṃ muhūrtaṃ viditaṃ ghaṭate śreyase yataḥ
- 13
खट्वाङ्गो नाम राजर्षिर्ज्ञात्वेयत्ताम् इहायुषः
मुहूर्तात्सर्वम् उत्सृज्य गतवान् अभयं हरिम्
khaṭvāṅgo nāma rājarṣirjñātveyattām ihāyuṣaḥ
muhūrtātsarvam utsṛjya gatavān abhayaṃ harim
- 14
तवाप्येतर्हि कौरव्य सप्ताहं जीवितावधिः
उपकल्पय तत्सर्वं तावद्यत्साम्परायिकम्
tavāpyetarhi kauravya saptāhaṃ jīvitāvadhiḥ
upakalpaya tatsarvaṃ tāvadyatsāmparāyikam
- 15
अन्तकाले तु पुरुष आगते गतसाध्वसः
छिन्द्यादसङ्गशस्त्रेण स्पृहां देहे ऽनु ये च तम्
antakāle tu puruṣa āgate gatasādhvasaḥ
chindyādasaṅgaśastreṇa spṛhāṃ dehe 'nu ye ca tam
- 16
गृहात्प्रव्रजितो धीरः पुण्यतीर्थजलाप्लुतः
शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत्कल्पितासने
gṛhātpravrajito dhīraḥ puṇyatīrthajalāplutaḥ
śucau vivikta āsīno vidhivatkalpitāsane
- 17
अभ्यसेन्मनसा शुद्धं त्रिवृद्ब्रह्माक्षरं परम्
मनो यच्छेज्जितश्वासो ब्रह्मबीजम् अविस्मरन्
abhyasenmanasā śuddhaṃ trivṛdbrahmākṣaraṃ param
mano yacchejjitaśvāso brahmabījam avismaran
- 18
नियच्छेद्विषयेभ्यो ऽक्षान्मनसा बुद्धिसारथिः
मनः कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेद्धिया
niyacchedviṣayebhyo 'kṣānmanasā buddhisārathiḥ
manaḥ karmabhirākṣiptaṃ śubhārthe dhārayeddhiyā
- 19
तत्रैकावयवं ध्यायेदव्युच्छिन्नेन चेतसा
मनो निर्विषयं युक्त्वा ततः किंचन न स्मरेत्
पदं तत्परमं विष्णोर्मनो यत्र प्रसीदति
tatraikāvayavaṃ dhyāyedavyucchinnena cetasā
mano nirviṣayaṃ yuktvā tataḥ kiṃcana na smaret
padaṃ tatparamaṃ viṣṇormano yatra prasīdati
- 20
रजस्तमोभ्याम् आक्षिप्तं विमूढं मन आत्मनः
यच्छेद्धारणया धीरो हन्ति या तत्कृतं मलम्
rajastamobhyām ākṣiptaṃ vimūḍhaṃ mana ātmanaḥ
yaccheddhāraṇayā dhīro hanti yā tatkṛtaṃ malam
- 21
यस्यां संधार्यमाणायां योगिनो भक्तिलक्षणः
आशु सम्पद्यते योग आश्रयं भद्रम् ईक्षतः
yasyāṃ saṃdhāryamāṇāyāṃ yogino bhaktilakṣaṇaḥ
āśu sampadyate yoga āśrayaṃ bhadram īkṣataḥ
- 22
राजोवाच
यथा संधार्यते ब्रह्मन्धारणा यत्र संमता
यादृशी वा हरेदाशु पुरुषस्य मनोमलम्
rājovāca
yathā saṃdhāryate brahmandhāraṇā yatra saṃmatā
yādṛśī vā haredāśu puruṣasya manomalam
- 23
श्रीशुक उवाच
जितासनो जितश्वासो जितसङ्गो जितेन्द्रियः
स्थूले भगवतो रूपे मनः संधारयेद्धिया
śrīśuka uvāca
jitāsano jitaśvāso jitasaṅgo jitendriyaḥ
sthūle bhagavato rūpe manaḥ saṃdhārayeddhiyā
- 24
विशेषस्तस्य देहो ऽयं स्थविष्ठश्च स्थवीयसाम्
यत्रेदं व्यज्यते विश्वं भूतं भव्यं भवच्च सत्
viśeṣastasya deho 'yaṃ sthaviṣṭhaśca sthavīyasām
yatredaṃ vyajyate viśvaṃ bhūtaṃ bhavyaṃ bhavacca sat
- 25
अण्डकोशे शरीरे ऽस्मिन्सप्तावरणसंयुते
वैराजः पुरुषो यो ऽसौ भगवान्धारणाश्रयः
aṇḍakośe śarīre 'sminsaptāvaraṇasaṃyute
vairājaḥ puruṣo yo 'sau bhagavāndhāraṇāśrayaḥ
- 26
पातालम् एतस्य हि पादमूलं पठन्ति पार्ष्णिप्रपदे रसातलम्
महातलं विश्वसृजो ऽथ गुल्फौ तलातलं वै पुरुषस्य जङ्घे
pātālam etasya hi pādamūlaṃ paṭhanti pārṣṇiprapade rasātalam
mahātalaṃ viśvasṛjo 'tha gulphau talātalaṃ vai puruṣasya jaṅghe
- 27
द्वे जानुनी सुतलं विश्वमूर्तेर् ऊरुद्वयं वितलं चातलं च
महीतलं तज्जघनं महीपते नभस्तलं नाभिसरो गृणन्ति
dve jānunī sutalaṃ viśvamūrter ūrudvayaṃ vitalaṃ cātalaṃ ca
mahītalaṃ tajjaghanaṃ mahīpate nabhastalaṃ nābhisaro gṛṇanti
- 28
उरःस्थलं ज्योतिरनीकम् अस्य ग्रीवा महर्वदनं वै जनो ऽस्य
तपो वराटीं विदुरादिपुंसः सत्यं तु शीर्षाणि सहस्रशीर्ष्णः
uraḥsthalaṃ jyotiranīkam asya grīvā maharvadanaṃ vai jano 'sya
tapo varāṭīṃ vidurādipuṃsaḥ satyaṃ tu śīrṣāṇi sahasraśīrṣṇaḥ
- 29
इन्द्रादयो बाहव आहुरुस्राः कर्णौ दिशः श्रोत्रम् अमुष्य शब्दः
नासत्यदस्रौ परमस्य नासे घ्राणो ऽस्य गन्धो मुखम् अग्निरिद्धः
indrādayo bāhava āhurusrāḥ karṇau diśaḥ śrotram amuṣya śabdaḥ
nāsatyadasrau paramasya nāse ghrāṇo 'sya gandho mukham agniriddhaḥ
- 30
द्यौरक्षिणी चक्षुरभूत्पतङ्गः पक्ष्माणि विष्णोरहनी उभे च
तद्भ्रूविजृम्भः परमेष्ठिधिष्ण्यम् आपो ऽस्य तालू रस एव जिह्वा
dyaurakṣiṇī cakṣurabhūtpataṅgaḥ pakṣmāṇi viṣṇorahanī ubhe ca
tadbhrūvijṛmbhaḥ parameṣṭhidhiṣṇyam āpo 'sya tālū rasa eva jihvā

